Ekonomik Gerilemeye Edebiyattan Bir Cevap: Ahmet Midhat Efendi’nin Para Romanı ve Yeni İktisadi Kimliğin İnşası

Öz

Bu çalışma, Ahmet Midhat Efendi’nin Para romanını Osmanlı Devleti’nin geç dönem iktisadi kültürünün dönüşümü bağlamında incelemektedir. Edebiyat ile iktisat arasındaki ilişkiyi anlamak açısından özgün ve işlevsel bir örnek olan roman, okuyucuya iktisadi bir bilinç kazandırmak amacıyla yazılmıştır. Sulhi ve Vahdeti adlı birbirine karşıt kahramanların paraya bakışları ve iktisadi eylemlerini konu alan roman müsrif-tutumlu, tembel-çalışkan, hilebaz-dürüst gibi ikili değerlerin karşılaşması üzerinden ekonomik insanı yaratmaya çalışır. Romanda sermaye, girişim, banka, sigorta, vergi ve tasarruf gibi iktisadi kavramlar kurgu içinde tanıtılırken okuyucu kurgu üzerinden eğitilmeye çalışılır. Roman eğitici işlevinin yanı sıra iktisadi davranışların ahlaki boyutlarını da tartışmaya uzanarak Osmanlı’nın iktisadi buhranına çözüm önerileri sunmaktadır. Çalışmada romanın iktisadi bilinç oluşturma çabası ve bu bilince yaslanarak yeni bir Osmanlı kimliği inşa etme durumu ele alınmıştır. Roman temel olarak eğitici işlev, ahlaki öğreti ve bunların sentezlendiği ideal iktisadi kimlik üzerine kurgulanmıştır. Çalışma romanın bu yönüne bağlı olarak sosyolojik bir bakışla “iktisadi eğitim”, “iktisadi düşünce”, “ekonomik insan” kavramları etrafında başlıklandırılmıştır. Bu çerçevede romanın iktisadi kavram ve meseleleri ele alış biçimi bakımından oldukça katmanlı ve kültürel bakımdan işlevsel olduğu öne sürülmektedir. Ahmet Midhat Efendi Para romanı vasıtasıyla okuyucuya iktisadi bilinç kazandırmaya çalışırken toplumsal çözülmeye karşı iktisat üzerinden hem bir kültürel direnç hem de çözüm üretmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ahmet Midhat Efendi
• Para Romanı
• Ekonomi
• Ahlak
• Eğitim

A Literary Response to Economic Decline: Ahmet Midhat Efendi’s Novel Para and The Construction of a New Economic Identity

Abstract

This study analyzes Para, a novel by Ahmet Midhat Efendi, within the context of the transformation of the late Ottoman Empire's economic culture. As a unique and functional example of the intersection between literature and economics, the novel was written with the explicit aim of fostering economic awareness among readers. Through the opposing characters Sulhi and Vahdeti, the narrative contrasts values such as thrift versus extravagance, diligence versus laziness, and honesty versus deceit, thereby constructing an ideal model of the "economic man." The novel introduces key economic concepts—such as capital, entrepreneurship, banking, insurance, taxation, and saving—within a fictional framework, using the plot to educate the reader. It further explores the moral dimensions of economic behavior and offers cultural and ethical solutions to the Ottoman Empire’s economic crisis. This paper focuses on the novel’s efforts to construct a new Ottoman identity through economic consciousness, highlighting its didactic function and ethical teachings. Examined through a sociological lens, the novel is structured around concepts such as "economic education," "economic thought," and "homo economicus." Ultimately, Para emerges as both a tool for raising economic awareness and a cultural response to the socioeconomic disintegration of late Ottoman society.

Keywords

• Ahmet Midhat Efendi
• Para Novel
• Economy
• Morality
• Education

Kaynakça

1. Ahmet Midhat Efendi (1988). Menfa (İ. C. Kut, Haz.). Tarih ve Toplum Kitaplığı.
2. Ahmed Midhat Efendi (2005). İktisat metinleri (E. Erbay ve A. Utku, Haz.). Çizgi Kitabevi.
3. Ahmet Mithat Efendi (2013). Peder olmak sanatı (G. Akyol, Haz.). Dergâh Yayınları.
4. Ahmet Mithat Efendi (2017). Müşahedat (F. Gökçek, Haz.). Dergâh Yayınları.
5. Ahmet Midhat Efendi (2023). Para (F. Altuğ, Haz.). Vakıfbank Kültür Yayınları.
6. Altınbaş, M. (2019). 19. yüzyıl Osmanlı hukukunda sigorta sözleşmelerine ilişkin yapılan düzenlemeler. Nişantaşı Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 27-43.
7. Altuğ, F. (2023). Sunuş. Ahmet Midhat Efendi, Para içinde (F. Altuğ, Haz., ss. 7-10). Vakıfbank Kültür Yayınları.
8. Arslan, M. (2014). İktisat ve edebiyat ilişkisi, zihinselmekansız hikâye anlatımı ve düşündürdükleri: Görelizaman hikâye anlatımı ve geçmişgelecek. D. G. Aydın ve Ç. Akdere (Ed.), Edebiyattaki iktisat içinde (ss. 235-250). İletişim Yayınları.

9. Berkes, N. (1964). The development of secularism in Turkey. London: Hurst & Company.
10. Çakmak, Y. (1995). Tanzimat sonrası iktisadi düşüncede Ahmet Mithat Efendi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
11. Ekinci, Z. (2023). Ahmet Mithat Efendi’nin “Müşahedat”ında iktisadî ilişkiler ve girişimci ruh. International Journal of Filologia, 6(10), 36-45. https://doi.org/10.51540/ijof.1351578
12. Evin, A. Ö. (2004). Türk romanının kökenleri ve gelişimi O. Akınhay (Çev.). Agora Kitaplığı. (Orijinal Eserin Yayın Yılı 1983).
13. Febvre, L. (1995). Uygarlık, kapitalizm ve kapitalistler M. A. Kılıçbay (Çev.). İmge Yayınları. (Orijinal Eserin Yayın Yılı 1962).
14. Hafez, M. (2023). Osmanlı'da tembelliğin icadı D. Elhüseyni (Çev.). Fol Kitap. (Orijinal Eserin Yayın Yılı 2021).
15. Gülali, E. B. (2016). Ahmed Midhat’ın romanları üzerinden geç dönem Osmanlı sosyo-ekonomik hayatına dair bir değerlendirme [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
16. Kılıç, M. E. ve Coşkun, M. F. (2021). Ortodoks iktisada alternatif bir yaklaşım: Edebi metinlerin iktisadi analizlerde kaynak olarak kullanılması. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 21(1), 76-87. https://doi.org/10.30976/susead.794594
17. Kılınçoğlu, D. T. (2005). Protestan ahlak, gösterişli tüketim ve 19. yüzyıl Osmanlı iktisat düşüncesi: Ahmet Mithat Efendi. F. Ercan ve Y. Akkaya (Ed.), Kapitalizm ve Türkiye içinde (ss. 183-208). Dipnot Yayınları.
18. Kılınçoğlu, D. T. (2007). Veblen, Weber ve Ahmet Midhat'ın kahramanları. E. Özveren (Ed.), Kurumsal iktisat içinde (ss. 441-472). İmge Yayınları.
19. Kılınçoğlu, D. T. (2017). İktisadi düşünce tarihi kaynağı olarak edebiyat: Geç Osmanlı imparatorluğu'ndan üç örnek. Ç. Boz, K. Öğüt, A. D. Bozkurt (Ed.), İktisat ve diğer bilimler içinde (ss. 231-266). İletişim Yayınları.
20. Kılınçoğlu, D. T. (2020). Changing reality through fiction: A cognitive approach to late Ottoman literature. Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association, 7(1), 205-226. https://doi.org/10.2979/jottturstuass.7.1.29
21. Mardin, Ş. (1985). Tanzimat’tan cumhuriyet’e iktisadi düşüncenin gelişmesi (1838-1918). Tanzimattan cumhuriyete Türkiye ansiklopedisi içinde (Cilt 3, ss. 618-634). İletişim Yayınları.
22. Mardin, Ş. (1991). Türk modernleşmesi (M. Türköne ve T. Önder, Der.). İletişim Yayınları.
23. Okay, O. (2000). Sanat ve edebiyat yazıları. Dergâh Yayınları.
24. Özkan, A. F. (2019). Ahmet Mithat ve burjuva umutlar. Monograf, 12, 11-42.
25. Sarfati, M. ve Atamtürk, B. (2015). İktisat sadece iktisat değildir. Efil Yayıncılık.
26. Sarıdoğan, K. (2014). Dağarcık dergisinin çeviri yazısı, sistematik indeksi ve tahlili [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Sakarya Üniversitesi.
27. Sayar, A. G. (2021). Osmanlı iktisat düşüncesinin çağdaşlaşması. Ötüken Yayınları.
28. Tanpınar, A. H. (2006). XIX. asır Türk edebiyatı tarihi (A. Uçman, Haz.). Yapı Kredi Yayınları.
29. Watts, M. (2004). Economic insights from and about literature, drama, and literary criticism. Purdue CIBER Working Paper, 33, 1-12.
30. Yazgıç, K. (2020). Oğlunun kaleminden Ahmet Midhat Efendi ve dönemi (E. Gökşen, Haz.). Vakıfbank Kültür Yayınları.