Türk Devlet Geleneğinde Din Değiştirmenin Siyasi Pragmatiği

Öz

Bu çalışma, Türk devletlerinin tarihî süreç içerisinde Kök Tengri dinini terk ederek Budizm, Maniheizm, Musevilik, Hristiyanlık ve İslamiyet gibi evrensel dinlere yönelme süreçlerini analiz etmektedir. Araştırmanın temel amacı, din değiştirme olgusunun sadece teolojik bir tercih olmadığını, aksine devletin bekası ve egemenliğin inşası için geliştirilen rasyonel bir stratejik adaptasyon ve pragmatik bir siyasi hamle olduğunu ortaya koymaktır. Nitel araştırma yöntemleri ve tarihsel analiz perspektifiyle hazırlanan çalışmada; her bir dinî dönüşümün ardındaki jeopolitik riskler, ekonomik beklentiler ve kültürel korunma refleksleri vaka analizleri üzerinden incelenmiştir. Araştırma bulguları, Türk devlet aklının dinî tercihlerini üç temel eksende yönettiğini göstermektedir: Çin ve Doğu Roma gibi büyük güçlerin hegemonyasına karşı bir “üçüncü yol” arayışı, yerleşik hayata geçişin sosyoekonomik gereklilikleri ve kimlik muhafazası. Sonuç olarak, Budizm, Maniheizm, Musevilik ve Hristiyanlık gibi tercihlerin sınırlı bir çevrede kaldığı veya asimilasyon riski taşıdığı, buna karşın İslamiyet’in Türk cihan hâkimiyeti mefkûresiyle kurduğu ontolojik uyum sayesinde millî kimliği tahkim eden nihai ve kalıcı bir sentez oluşturduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Devlet Geleneği
• Din Değiştirme
• Stratejik Adaptasyon
• Teopolitika
• Egemenlik İnşası

The Polıtıcal Pragmatısm Of Relıgıous Conversıon In The Turkısh State Tradıtıon

Öz

This study analyzes the processes through which Turkic states, over the course of history, abandoned the Kök Tengri religion and turned toward universal religions such as Buddhism, Manichaeism, Judaism, Christianity and Islam. The primary objective is to demonstrate that religious conversion was not merely a theological preference but a rational strategic adaptation and a pragmatic political manoeuvre aimed at ensuring state survival and the construction of sovereignty. Utilizing qualitative research methods and a historical analysis perspective, the study examines the geopolitical risks, economic expectations and cultural preservation reflexes behind each religious transformation. Research findings indicate that the Turkish state mind managed its religious preferences across three main axes: the search for a “third way” against the hegemony of major powers like China and Eastern Roman, the socioeconomic requirements of transitioning to a settled lifestyle and the preservation of national identity. Consequently, while preferences such as Buddhism, Manichaeism, Judaism and Christianity remained limited in scope or carried risks of assimilation, Islam emerged as the final and permanent synthesis. This permanence was achieved through Islam’s ontological alignment with the Turkish ideal of universal sovereignty, thereby fortifying national identity.

Anahtar Kelimeler

• Turkish State Tradition
• Religious Conversion
• Strategic Adaptation
• Theopolitics
• Sovereignty Construction

Kaynakça

1. Akkoyun, T. (2013). Türklerin İslamiyeti kabulü ve devlet yönetimindeki etkileri. Türkoloji Üzerine Araştırmalar, (7), 7–37.
2. Akyüz, H. (2022). Türklerin İslamlaşması sürecine sosyal psikolojik bir bakış. Düşünce Dünyasında Türkiz, 5(26), 7–26. https://izlik.org/JA86MN58TU
3. Artamonov, M. İ. (2019). Hazar tarihi (D. A. Batur, Çev.). Selenge Yayınları.
4. Bang, W. ve Gabain, A. V. (1929). Türkische Turfan-Texte (Cilt 2). Verlag der Akademie der Wissenschaften.
5. Baştav, Ş. (1987). İtil (Volga) Bulgar Devleti. İçinde Tarihte Türk devletleri (Cilt 1, ss. 183–194). Ankara Üniversitesi Basımevi.
6. Baykuzu, T. D. (2007). V. yüzyılda Hunlar ve Budizm. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (34), 193–214. https://izlik.org/JA49DX97YM
7. Bilal, M. (2018). Budizm inancının Türk devletleri üzerindeki etkisi. Anasay, (6), 63–80. https://izlik.org/JA24YT35NB
8. Bozkurt, F. (2018). Türklerin dini. Salon Yayınları.

9. Brook, K. A. (2018). The Jews of Khazaria. Rowman & Littlefield.
10. Bulduk, Ü. (2014). İpek Yolu’nda kültürel etkileşim: 6-10. yüzyıllarda ticaret, siyaset ve din. F. Atasoy (Ed.), İpek Yolu’nda Türk kültür mirası içinde (ss. 40–45). Türk Yurdu.
11. Bulduk, Ü. (2019). Religious conversion in Turks according to cultural history sources. K. Belek ve N. A. Uulu (Ed.), Kırgız tarihinin güncel meseleleri: Dünü, bugünü ve geleceği tarihçi, şarkiyatçı Prof. Dr. Anvarbek Mokeev armağanı içinde (ss. 153–162).
12. Çandarlıoğlu, G. (2002). Uygur devletleri tarihi ve kültürü. H. C. Güzel, K. Çiçek ve S. Koca (Ed.), Türkler içinde (Cilt 2, ss. 193–214). Yeni Türkiye Yayınları.
13. Çandarlıoğlu, G. (2019). Uygur devletleri tarihi ve kültürü. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
14. Drompp, M. R. (2005). Tang China and the collapse of the Uighur Empire. Brill.
15. Dunlop, D. M. (1967). The history of the Jewish Khazars. Schocken Books.
16. Durmuş, İ. (2016). Türk kültürüne giriş. Akçağ Yayınları.
17. Ecer, A. V. (1991). Türklerin Müslüman olmalarında eski dini inançlarının rolü. Milli Kültür, (83), 42–44.
18. Ecer, A. V. (1996). Tarihte Türkler, İslâmiyet ve mezhepleri. Erdem, 8(23), 485–502. https://izlik.org/JA54AA87YT
19. Ekrem, E. (2002). Seyahatnamelere göre Göktürklerde Budizm. H. C. Güzel, K. Çiçek ve S. Koca (Ed.), Türkler içinde (Cilt 3, ss. 358–374). Yeni Türkiye Yayınları.
20. Ercilasun, K. (2020). Türk tarihinin çağları. Ötüken Neşriyat.
21. Ercilasun, K. (2022). Uygurlar. M. B. Çelik (Ed.), İslam öncesi Türk tarihi ve kültürü içinde (ss. 83–99). Nobel Yayınları.
22. Erdem, M. (1998). Geleneksel Türk dini ve İslam. Dini Araştırmalar, 1(2), 79–91. https://izlik.org/JA28MZ99XF
23. Eroğlu, E. (2021). Tuna Bulgarlarının din değiştirme ve milliyetlerini kaybetme meselesi. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, (46), 1–22. https://izlik.org/JA83HE83YR
24. Esin, E. (1978). İslâmiyetten önceki Türk kültür târîhi ve İslâma giriş. Edebiyat Fakültesi Matbaası.
25. Feher, G. (1984). Bulgar Türkleri tarihi. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
26. Genç, R. (1981). Karahanlı devlet teşkilatı. Kültür Bakanlığı Yayınları.
27. Golden, P. B. (2007). The conversion of the Khazars to Judaism. P. B. Golden, H. Ben-Shammai ve A. Róna-Tas (Ed.), The world of the Khazars içinde (ss. 123–162). Brill.
28. Göksu, E. (2025). Türkler nasıl Müslüman oldu?. Kronik Kitap.
29. Gömeç, S. Y. (2018). Türk kültürünün ana hatları. Berikan Yayınevi.
30. Gömeç, S. Y. (2020a). Şamanizm ve eski Türk dini. Berikan Yayınevi.
31. Gömeç, S. Y. (2020b). Dişi Kurtun çocukları. Berikan Yayınevi.
32. Gömeç, S. Y. (2021). Kök Türk tarihi. Berikan Yayınevi.
33. Gömeç, S. Y. (2023). Uygur Türkleri tarihi. Berikan Yayınevi.
34. Gömeç, S. Y. (2025). Türk tarihinden izler (Cilt 2). Berikan Yayınevi.
35. Gözel, A. (2024). Budizm ve Uygurcada sutralar. Medeniyet ve Toplum Dergisi, 8(1), 101–114. https://izlik.org/JA49NK69PP
36. Grousset, R. (2019). Bozkır imparatorluğu (M. R. Uzmen, Çev.). Ötüken Neşriyat.
37. Günaltay, M. Ş. (2006). Dinler tarihi yeryüzündeki ilkel dinler (S. Yıldız, Sad.). Kesit Yayınları.
38. Günay, Ü. ve Güngör, H. (2021). Başlangıçlarından günümüze Türklerin dini tarihi. Bilge Kültür Sanat.
39. Güngör, H. (2020). Türk din etnolojisi. Bilge Kültür Sanat.
40. Hunkan, Ö. S. (2007). Türk hakanlığı Karahanlılar. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
41. İbnü’l-Esîr. (1987). El-Kâmil fi't-târîh (A. Ağırakça, Çev., Cilt VIII). Bahar Yayınları.
42. İbnü’l-Esîr. (1987). El-Kâmil fi't-târîh (A. Özaydın, Çev., Cilt IX). Bahar Yayınları.
43. İbnü’l-Esîr. (1987). El-Kâmil fi't-târîh (A. Özaydın, Çev., Cilt XI). Bahar Yayınları.
44. İzgi, Ö. (1986). Kutluk Bilge Kül Kağan – Bögü Kağan ve Uygurlar. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
45. İzgi, Ö. (1987). Uygurların siyasi ve kültürel tarihi (hukuk vesikalarına göre). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
46. Kafesoğlu, İ. (1972). Selçuklu tarihi. Milli Eğitim Basımevi.
47. Kafesoğlu, İ. (1980). Eski Türk dini. Kültür Bakanlığı Yayınları.
48. Kafesoğlu, İ. (1982). Türk-Bulgarların tarih ve kültürüne kısa bir bakış. Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, (10-11), 91–123. https://izlik.org/JA66LY95GE
49. Kafesoğlu, İ. (2020). Türk Milli kültürü. Ötüken Neşriyat.
50. Karakaş, S. (2016). Orhun Abideleri’nde teokrasi problemi ve yabancı dinlerin Türk bozkır idari anlayışına etkileri. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 1(1), 158–199. https://izlik.org/JA56YJ76EZ
51. Karatay, O. (2024). Bulgarlar yitik bir kavim. Ötüken Neşriyat.
52. Kasai, Y. (2020). Uyghur legitimation and the role of Buddhism. C. Meinert ve H. H. Sørensen (Ed.), Buddhism in Central Asia I içinde (ss. 61–90). Brill.
53. Kirman, M. A. (2004). Din değiştirme olgusuna sosyolojik bir yaklaşım. Dini Araştırmalar, 6(18), 75–88. https://izlik.org/JA27CH46JL
54. Kitapçı, Z. (2004). İlk Müslüman Türk hükümdar ve hâkanları. Yedikubbe Yayınları.
55. Kitapçı, Z. (2005). Yeni İslâm tarihi ve Türkler (Cilt 1). Yedikubbe Yayınları.
56. Klimkeit, H. J. (1990). Buddhism in Turkish Central Asia. Numen, 37(1), 53–69. https://doi.org/10.1163/156852790x00034
57. Koca, S. (1996). Türkler ve İslâmiyet. Erdem, 8(22), 263–286. https://izlik.org/JA69NG55ZZ
58. Koç, D. (2021). İdil Bulgarları. Selenge Yayınları.
59. Kuzgun, Ş. (1985). Hazar ve Karay Türkleri. Üçbilek Matbaası.
60. Ligeti, L. (1986). Bilinmeyen İç Asya (S. Karatay, Çev.). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
61. Mackerras, C. (1972). The Uighur Empire. Australian National University Press.
62. Mackerras, C. (2019). Uygurlar. D. Sinor (Der.), Ş. Tekin (Çev.), Erken İç Asya tarihi içinde (ss. 425–458). İletişim Yayıncılık.
63. Mèlikoff, I. (1996). From God of Heaven to King of Men: Popular Islam among Turkic Tribes from Central Asia to Anatolia. Religion, State & Society, 24(2/3), 133–138. https://doi.org/10.1080/09637499608431734
64. Merçil, E. (2013). Müslüman Türk devletleri tarihi. Bilge Kültür Sanat.
65. Oymak, İ. (2009). İslam kaynaklarına göre Maniheizm. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14(1), 67–97. https://izlik.org/JA32NB59WN
66. Ögel, B. (1955). Uygur Devletinin teşekkülü ve yükseliş devri. Belleten, 19(75), 331–376. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1279121
67. Ögel, B. (2020). Dünden bugüne Türk kültürünün gelişme çağları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
68. Ögel, B. (2022). Türk kültür tarihine giriş (Cilt 1). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
69. Özcan, A. T. (2020). Hazar Kağanlığı ve etrafındaki dünya. Kronik Kitap.
70. Özyetgin, A. M. (2021). Uygurlar. A. Kanlıdere ve İ. Kemaloğlu (Haz.), Ötüken’den Kırım’a Türk Dünyası kültür tarihi içinde (ss. 81–104). Ötüken Neşriyat.
71. Pritsak, O. (1977). Kara-Hanlılar. A. Adıvar, R. Arat, A. Ateş, C. Baysun ve B. Darkot (Haz.), İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 6, ss. 251–273). Milli Eğitim Basımevi.
72. Pritsak, O. (1978). The Khazar Kingdom’s conversion to Judaism. Harvard Ukrainian Studies, 2(3), 261–281.
73. Rambo, L. R. (1993). Understanding religious conversion. Yale University Press.
74. Rayman, H. (2016). Eski Türklerde Üç din. Karınca Yayınevi.
75. Rudolph, K. (1977). Die Gnosis. Koehler & Amelang.
76. Selçukoğlu, A. ve Hacımustafaoğlu, A. (2024). Türklerin İslamlaşmasında ticaretin ve Müslüman tüccarların rolü. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 6(11), 15–28. https://doi.org/10.53718/gttad.1384509
77. Sümer, F. (2024). Oğuzlar Türkmenler. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
78. Şeşen, R. (2010). İbn Fadlan Seyahatnamesi ve ekleri. Yeditepe Yayınevi.
79. Tang, L. (2005). A history of Uighur religious conversions (5th–16th centuries). Asia Research Institute.
80. Tanyu, H. (1978). Türklerin dini tarihçesi. Türk Kültür Yayını.
81. Taşağıl, A. (2019). Gök-Türkler. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
82. Taşağıl, A. (2021). Uygurlar. Bilge Kültür Sanat.
83. Tekin, Ş. (1962). Mani dininin Uygurlar tarafından devlet dini olarak kabul edilişinin 1200. yıldönümü dolayısı ile birkaç not (762–1962). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 10, 1–11. https://izlik.org/JA37UH77UY
84. Tekin, Ş. (1976). Uygurca metinler II. Sevinç Matbaası.
85. Tekin, T. (1987). Tuna Bulgarları ve dilleri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
86. Tezcan, M. (2005). Eski Türklerde Budizm örneğine göre din-devlet ilişkileri (IV–V. yy.larda Kuzey Çin’deki “yabancılar”). XIV. Türk Tarih Kongresi, Ankara: 9–15 Eylül 2002, 113–173. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
87. Togan, İ., Kara, G. ve Baysal, C. (2006). Çin kaynaklarında Türkler Eski T’ang Tarihi (Chiu T’ang-shu). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
88. Turan, O. (1946). Türkler ve İslâmiyet. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 4, 457–485.
89. Turan, O. (1980). Selçuklular ve İslamiyet. Nakışlar Yayınevi.
90. Turan, O. (2008). Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti. Ötüken Neşriyat.
91. Turan, O. (2020). Türk Cihân Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi. Ötüken Neşriyat.
92. Turan, Ş. (2014). Türk kültür tarihi. Bilgi Yayınevi.
93. Tümer, G. ve Küçük, A. (1993). Dinler tarihi. Ocak Yayınları.
94. Usta, A. (2016). Türklerin İslamlaşması üzerine bir tetkik. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(37), 13–29. http://dx.doi.org/10.16992/ASOS.11738
95. Ünal, M. (2014). İpek Yolu’nun Hazarlarda Yahudi kültürüne etkisi. F. Atasoy (Ed.), İpek Yolu’nda Türk kültür mirası içinde (ss. 273–283). Türk Yurdu.
96. Ünal, T. (1968). Türkler nasıl Müslüman oldular. İslam Medeniyeti Dergisi, 2(14), 28–31. https://izlik.org/JA85DY73XE
97. Yazıcı, N. (1992). İlk Türk-İslâm Devletleri Tarihi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
98. Yazıcı, N. (2015). İdil (Volga) Bulgar Hanlığı’nda İslâmiyet. Yeni Türkiye, 66, 402–420.
99. Yıldırım, K. (2024). Eski Türk tarihi (Cilt 1). Ötüken Neşriyat.
100. Yıldız, H. D. (1992). Türklerin Müslüman olmaları. K. Seyithanoğlu (Ed.), Doğuştan günümüze büyük İslâm tarihi içinde (C. 6, ss. 17–54). Çağ Yayınları.
101. Yıldız, H. D. (2011). İslâmiyet ve Türkler. İlgi Kültür Sanat Yayıncılık.
102. Yurdaydın, H. G. ve Dağ, M. (1978). Dinler tarihi. Gündüz Matbaacılık.
103. Zeren, M. E. (2017). Uygurlarda Maniheizm etkisi altında gelişen din-devlet ilişkisi. Journal of Old Turkic Studies, 1(2), 140–157. https://izlik.org/JA28FL45HD