A Study on the Structural Change of the Family: An Evaluation from the Social Work Perspective

Öz

This study addresses the structural change of the family and changing family forms. Its aim is to reveal the structural and functional transformation of the family institution in Türkiye in light of demographic indicators and to discuss the roles and responsibilities the social work profession may assume in response to this transformation. Accordingly, the study seeks answers to the extent of the break from the traditional family, which alternative lifestyles have emerged, and the causes and consequences of these changes. Methodologically, the study is a descriptive review based on national (TurkStat) and international (World Bank, United Nations) statistical data together with a comparative analysis of the related literature. As a result, it has been revealed that the nuclear family is still dominant, the number of marriages is decreasing, the age of marriage is increasing, fertility and population growth rates are decreasing, and the number of divorces is increasing. Within the framework of these indicators, the mission, roles and responsibilities that the social work profession can undertake toward the family and society at the micro, mezzo and macro levels of intervention are discussed. In line with these findings, it is recommended that family support policies be strengthened and that social work interventions be expanded through a family-centered approach.

Anahtar Kelimeler

• Family
• Divorce
• Marriage
• Structural Change of the Family
• Social Work

Ailenin Yapısal Değişimi Üzerine Bir İnceleme: Sosyal Hizmet Perspektifinden Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışmanın konusunu ailenin yapısal değişimi ve değişen aile biçimleri oluşturmaktadır. Çalışmanın amacı, Türkiye’de aile kurumunun geçirdiği yapısal ve işlevsel dönüşümü demografik göstergeler ışığında ortaya koymak ve bu dönüşüm karşısında sosyal hizmet mesleğinin üstlenebileceği rol ve sorumlulukları tartışmaktır. Bu doğrultuda çalışma, geleneksel aileden ne ölçüde bir kopuş yaşandığı, hangi alternatif yaşam biçimlerinin ortaya çıktığı ve bu değişimlerin nedenleri ile sonuçlarının neler olduğu sorularına yanıt aramaktadır. Yöntem olarak çalışma, ulusal (TÜİK) ve uluslararası (Dünya Bankası, Birleşmiş Milletler) istatistiki veri kaynakları ile ilgili literatürün derlenmesine ve karşılaştırmalı bir analize dayanan betimsel bir derleme niteliği taşımaktadır. Çalışma sonucunda çekirdek ailenin hâlâ baskın aile biçimi olduğu, evlenen çift sayısının azaldığı, evlilik yaşının yükseldiği, doğurganlık hızı ve nüfus artış hızının düştüğü, buna karşın boşanma sayılarının arttığı tespit edilmiştir. Bu göstergeler çerçevesinde ailenin değişen önemi tartışılmıştır. Sosyal hizmet mesleğinin mikro, mezzo ve makro düzeydeki müdahale imkânları temelinde aile ve topluma yönelik üstlenebileceği misyon, rol ve sorumluluklara da dikkat çekilmiştir. Bu bulgular doğrultusunda aile destek politikalarının güçlendirilmesi ve sosyal hizmet müdahalelerinin aile odaklı bir yaklaşımla genişletilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Aile
• Ailenin Yapısal Değişimi
• Boşanma
• Evlilik
• Sosyal Hizmet

Kaynakça

1. Abay, A., & Atila Demir, S. (2014). Belli parametrelere göre kuşaklararası sosyal değişme (aile değerleri üzerine bir karşılaştırma). Akademik İncelemeler Dergisi, 9(1), 125-151. https://doi.org/10.17550/aid.06480
2. Abudureyımu, H., & Hu, L. (2019). Gelenekselden moderniteye Çin’in aile yapısındaki değişimler ve toplum üzerindeki etkileri. Medeniyet ve Toplum Dergisi, 3(2), 135-144. https://izlik.org/JA46XW96HF
3. Akbaş, Ö. Z., & Dursun, C. (2020). Teknolojinin aileye etkisi: Değişen ailenin dijital ebeveyn ve çocukları. Turkish Studies-Social, 15(4), 2245-2265.
4. Alp, A. (2024). Toplumsal değişim sürecinde aile. Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi, 4(7), 43-60. https://doi.org/10.69787/bitigefd.1443004
5. Aydın, M. (2014). Tarihsel dönüşüm içinde aile ve kent ilişkisi. M. Aydın (Ed.), Aile Sosyolojisi Yazıları (ss. 83-100) içinde. İstanbul: Açılım Kitap Yayınları.
6. Barley, D. (1977). Grundzüge und Probleme der Soziologie (8. Auflage). Berlin: Luchterhand.
7. Başkaya, Z., & Ünal, A. (2017). Türkiye’de evlenme ve boşanma oranlarının iller düzeyinde zamansal değişimi (2001-2015). Journal of International Social Research, 10(53), 338-358. http://dx.doi.org/10.17719/jisr.20175334124
8. Bayrak, S. (2019). Türkiye’de işsizlik ve boşanma ilişkisi: 1980-2017 dönemi için nedensellik analizi. Çalışma İlişkileri Dergisi, 10(1), 39-54. https://izlik.org/JA87GC45HZ

9. Bolz, W. (1975). Einführung in die Soziologie (3. Auflage). Hamburg: Verlag Handwerk und Technik. Chaskin, R. J. (2006). Family support as community-based practice: Considering a community capacity framework for family support provision. P. Dolan ve J. Canavan (Ed.), Family support as reflective practice (ss. 42-60) içinde. Philadelphia: Jessica Kingsley Publishers.
10. Cılga, İ. (2012). Sosyal dışlanmanın dinamiği, bilimin, mesleğin dışlanması ve öngörüler. Sosyal Bilimler ve Sosyal Hizmet Üzerine Düşünceler (ss. 171-234) içinde. Ankara: Sabev Yayınları.
11. Devlet Planlama Teşkilatı [DPT]. (1965). Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı. Erişim Tarihi: 22 Ocak 2025, https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Kalkinma_Plani_Birinci_Bes_Yillik_1963-1967.pdf
12. Devlet Planlama Teşkilatı [DPT]. (1995). Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı. Erişim Tarihi: 22 Ocak 2025, http://www.surdurulebilirkalkinma.gov.tr/wp-content/uploads/2016/06/plan7.pdf
13. Diler, Z., & Diler, S. (2022). Türkiye’de boşanma olgusunun zamansal değişimi (2001-2021). Journal of Social and Humanities Sciences Research, 9(89), 2166-2178. http://dx.doi.org/10.26450/jshsr.3305
14. Erkol, M., Şahin, M., & Avcı, Ş. (2021). Toplumsal değişimin bir göstergesi olarak gençlerin evliliğe yönelik tutumları. Universal Journal of History and Culture, 3(1), 57-78. https://doi.org/10.52613/ujhc.881488
15. Ersöz, A. (2011). Türkiye’de boşanma olgusu ve kadına yönelik aile içi şiddet ilişkisi üzerine bir değerlendirme. Istanbul Journal of Sociological Studies, (43), 249-264. https://izlik.org/JA32YC87KB
16. Ersöz, A. G. (2003). Dünya konferansları belgelerinde aile ve yoksulluk: Saptamalar ve öneriler. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 6(6), 1-9. https://doi.org/10.21560/spcd.97485
17. Gerlach, İ. (2009). Familienpolitik (2. Auflage). Wiesbaden: Verlag für Sozialwissenschaften.
18. Gezici, M., & Güvenç, G. (2003). Çalışan kadınların ve ev kadınlarının benlik-algısı ve benlik-kurgusu açısından karşılaştırılması. Türk Psikoloji Dergisi, 18(51), 1-14.
19. Gürsu, O. (2015). Değişen dünyada aile ve psikolojik problemler. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17(1), 99-130.
20. Güzelyurt, T., & Özkan, Ö. (2018). Ailede yaşanan değişimler: Çocuk kitaplarına yönelik bir inceleme. Çocuk Edebiyat ve Dil Eğitimi Dergisi, 1(1), 1-19. https://izlik.org/JA87JP62BZ
21. Hakim, C. (2003). Models of the family in modern societies: Ideals and realities. New York: Routledge. Hatipler, M. (2023). Modernizmden postmodernizme aile. Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 6(4), 574-590. https://doi.org/10.26677/TR1010.2023.1219
22. Hirschel, N. (2001). Strukturwandel der Familie und Familienformen im Wandel. München: Grin Verlag. Erişim Tarihi: 11 Ocak 2025, https://www.grin.com/document/100415
23. Hoffmann-Nowotny, H. J. (1995). Die Zukunft der Familie - Die Familie der Zukunft. U. Gerhardt, S. Hradil, D. Lucke ve B. Nauck (Ed.), Familie der Zukunft. Reihe Sozialstrukturanalyse (ss. 325-348) içinde. Wiesbaden: VS Verlag für Sozialwissenschaften.
24. Huinink, J. (2002). Polarisierung der Familie in Europaischen Lander im Vergleich. N. Schneider ve H. Mattias-Bleck (Ed.), Eltern Heute Gesellschaftliche Rahmenbedingungen und Individuelle Gestaltungsaufgaben (ss. 49-74) içinde. Opladen: Leske und Budrich Verlag.
25. Huinink, J. (2009, 20 Mart). Wandel der Familienentwicklung: Ursachen und Folgen. Erişim Tarihi: 10 Ocak 2025, https://www.bpb.de/shop/zeitschriften/izpb/familie-und-familienpolitik-301/8036/wandel-der-familienentwicklung-ursachen-und-folgen/
26. Hüseyinli, N., & Hüseyinli, T. (2016). Çocuk bakımının kadın işgücü üzerinde etkileri ve hukuki düzenlemeler. Akdeniz Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16(34), 108-137. https://doi.org/10.25294/auiibfd.308032
27. Kaya, K., & Tan Eren, G. (2020). Boşanma ve erken boşanmaların artış nedenleri. Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 3(9), 708-728. https://doi.org/10.26677/tr1010.2020.538
28. Koç, T. (2019). Türkiye’de boşanma oranlarını etkileyen faktörlerin beta regresyon modeli ile belirlenmesi. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 7(16), 1111-1117. https://doi.org/10.33692/avrasyad.543650 Kongar, E. (2007). Sosyal Çalışmaya Giriş. Ankara: Sabev Yayınları.
29. Kurtkapan, H. (2019). Türkiye’de demografik dönüşümün sosyal yansımaları ve yaşlılık. Sosyal Güvence, (15), 27-46. https://doi.org/10.21441/sosyalguvence.597571
30. Macit, Y. (2021). Çocuk sahibi olmak ve ebeveynlik. Uluslararası Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 30-40. https://izlik.org/JA86MJ39XF
31. Mavili Aktaş, D. A. (2004). Aile terapisinde sosyal hizmet yaklaşımı. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 7(7). https://doi.org/10.21560/spcd.29223
32. Nave-Herz, R. (2010). Die Familie im Wandel. F. Faulbaum ve C. Wolf (Ed.), Gesellschaftliche Entwicklungen im Spiegel der Empirischen Sozialforschung (ss. 39-57) içinde. Wiesbaden: VS Verlag für Sozialwissenschaften. Nave-Herz, R. (2013). Ehe und Familiensoziologie eine Einführung in Geschichte, Theoretische Ansätze und Empirische Befunde (3. Auflage). Weinheim: Beltz Juventa Verlag.
33. OECD. (2024). Organisation for Economic Co-operation and Development Society at a glance 2024: OECD social indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/918d8db3-en
34. Özgörenek, E., & Yılmaz, H. (2024). Aile istikrarsızlığı kavramına bir bakış: Sistematik bir analiz. Aile Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 7(1)
35. Peuckert, R. (1996). Familienformen im Sozialen Wandel. Opladen: Leske und Büdrich Verlag.
36. Peuckert, R. (Ed.). (2002a). Der soziale Strukturwandel der Familie. Familienformen im Sozialen Wandel (ss. 107-140) içinde. Wiesbaden: VS Verlag für Sozialwissenschaften.
37. Peuckert, R. (Ed.). (2002b). Entkoppelung von biologischer und sozialer Elternschaft. Familienformen im Sozialen Wandel (ss. 207-231) içinde. Wiesbaden: VS Verlag für Sozialwissenschaften.
38. Sakman, E. (2021). Gönüllü çocuksuzluk: Çocuk sahibi olmama kararının altında yatan faktörler ve karşılaşılan tepkiler hakkında bir derleme. Studies in Psychology, 41(1), 83-109. https://doi.org/10.26650/SP2020-0105
39. Selcik, O., & Güzel, B. (2016). Sosyal hizmet mesleğinin çalışma alanı ve sosyal hizmet uygulamasının Türkiye ölçeğinde değerlendirilmesi. Journal of International Social Research, 9(46), 461-469.
40. Subaşı, N. (2014). Toplumsal değişme, aile ve yeni risk alanları. M. Aydın (Ed.), Aile Sosyolojisi Yazıları (ss. 101-117) içinde. İstanbul: Açılım Yayınları.
41. Szydlik, M. (2007). Familie und Sozialstruktur. J. Ecarius (Ed.), Handbuch Familie (ss. 78-93) içinde. Wiesbaden: VS Verlag für Sozialwissenschaften.
42. T.C. Anayasası. (1982). Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (madde 41). Resmî Gazete, 17863 (Mükerrer), 9 Kasım 1982. Erişim Tarihi: 12 Ocak 2025, https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2709&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
43. T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı. (2025a). “Aile Yılı” kapsamında sağlanacak destek paketine ilişkin açıklama. Erişim Tarihi: 4 Şubat 2025, https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/aile-yili-kapsaminda-saglanacak-destek-paketine-iliskin-aciklama
44. T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı. (2025b). Cumhurbaşkanı Erdoğan partisinin il kadın kolları olağan kongresinde konuştu. Erişim Tarihi: 4 Şubat 2025, https://www.iletisim.gov.tr/turkce/haberler/detay/cumhurbaskani-erdogan-partisinin-istanbul-il-kadin-kollari-7-olagan-kongresinde-konustu
45. Taylan, H. H., & Danış, Y. (2016). Sosyal değişme ve Türkiye’de boşanma olgusu. Mehir Aile Dergisi, 3, 41-57.
46. Türkiye İstatistik Kurumu [TÜİK]. (2021). Türkiye aile yapısı araştırması, 2021. Erişim Tarihi: 15 Mart 2025, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Turkiye-Aile-Yapisi-Arastirmasi-2021-45813
47. Türkiye İstatistik Kurumu [TÜİK]. (2024a). Doğum istatistikleri. Erişim Tarihi: 11 Ocak 2025, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Dogum-Istatistikleri-2023-53708
48. Türkiye İstatistik Kurumu [TÜİK]. (2024b). Evlenme ve boşanma istatistikleri, 2023. Erişim Tarihi: 29 Ocak 2025, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Evlenme-ve-Bosanma-Istatistikleri-2023
49. Türkiye İstatistik Kurumu [TÜİK]. (2025a). Evlenme ve boşanma istatistikleri, 2024. Erişim Tarihi: 14 Mart 2025, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Evlenme-ve-Bosanma-Istatistikleri-2024-54194
50. Türkiye İstatistik Kurumu [TÜİK]. (2025b). İstatistiklerle aile, 2024 (Haber Bülteni No. 53898). https://veriportali.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Aile-2024-53898. Erişim Tarihi: 21.07.2026.
51. United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. (2024). World population prospects 2024. United Nations. https://population.un.org/wpp/
52. World Bank Data. (2024). Fertility rate, total (births per woman) - Turkiye, European Union. Erişim Tarihi: 29 Ocak 2025, https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN
53. World Population Review. (2025a). Turkey population. Erişim Tarihi: 30 Ocak 2025, https://worldpopulationreview.com/countries/turkey
54. World Population Review. (2025b). Divorce rate by state 2024. Erişim Tarihi: 30 Ocak 2025, https://worldpopulationreview.com/state-rankings/divorce-rate-by-state
55. Yavuz, S., & Güllüpınar, F. (2019). Türkiye’de çocuğun ekonomik değerini etkileyen faktörler: 2016 aile yapısı araştırması analizi üzerinden sosyolojik bir değerlendirme. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 39(2), 379-409. https://doi.org/10.26650/sj.2019.39.2.0101
56. Zapf, W. (Ed.). (1994). Über soziale Innovationen. Modernisierung, Wohlfahrtsentwicklung und Transformation: Soziologische Aufsätze 1987 bis 1994 (ss. 23-40) içinde. Berlin: Edition Sigma.