Selçuklu Sultanlarının Âlimlere ve Mutasavvıflara Karşı Tutumu

Yıl 2025, Sayı: 4, 71 - 86, 30.06.2025

Nazan Aydoğdu

https://doi.org/10.64342/surekdergi.1631988

https://izlik.org/JA48TJ52NT

Öz

Selçuklu Devleti, siyasi, düşünsel ve kültürel alanlarda kendisinden sonraki dönemlere derin ve kapsamlı etki bırakmıştır. Selçuklular döneminde kurulan devlet kurumları, medreseler ve mezhep anlayışları, sonraki gelişmelerin temelini oluşturmuş, tasavvufî hareketler açısından da yönlendirici ve belirleyici bir rol üstlenmiştir. İslam dünyasının liderliğini üstlenmeden önce siyasi, mezhebî ve fikrî parçalanmaların hâkim olduğu bu dönemde, tasavvuf alanında da İslam’ın temel ilkeleriyle bağdaşmayan süflî anlayışlar dikkat çekmekteydi. Bu tür anlayışların eleştirilmesi ve reddedilmesi, samimi ve bilgi sahibi âlimlerin çabalarıyla mümkün olmuş, bu faaliyetler Selçuklu siyasi otoritesi tarafından güçlü şekilde desteklenmiştir. Ancak, Büyük Selçuklu döneminde Hanefi mezhebine dayalı cihat anlayışı, bazı âlimler ve mutasavvıflar arasında mücadelelere yol açmış ve birçok âlim ile mutasavvıf bu süreçte Anadolu topraklarına göç etmek zorunda kalmıştır. Anadolu’nun İslamlaşmasında önemli rol oynayan mutasavvıflar, âlimler ve tarikat mensupları, Selçuklu döneminde hem toplumsal hem de siyasi hayatta derin etkiler yaratmıştır. Halkın bu şahsiyetlere duyduğu bağlılık, onların toplumsal nüfuzunu artırmış, Selçuklu sultanları ise bu etkiden faydalanarak mutasavvıf çevreleri desteklemiştir. Moğol istilasıyla Anadolu’ya göç eden mutasavvıf liderler, şeyhler ve âlimler, Selçuklu himayesinde faaliyetlerini sürdürmüş, tekke, zaviye, medrese ve camiler aracılığıyla bu etkilerini genişletmiştir. Bu süreçte Selçuklu sultanları, hem toplumun manevi bütünlüğünü sağlamak hem de devletin istikrarını korumak için mutasavvıf çevrelerle yakın iş birliği içinde olmuştur.

Anahtar Kelimeler

Selçuklu Sultanları , Anadolu , Tasavvuf , Âlim , Mutasavvıf.

The Attitude of The Seljuk Sultans Towards The Scholars and The Sufis

https://izlik.org/JA48TJ52NT

Öz

The Seljuk Empire had a profound and extensive impact on the political, intellectual, and cultural spheres of subsequent periods. The state institutions, madrasas, and sectarian understandings established during the Seljuk era formed the foundation for later developments and played a guiding and decisive role in shaping Sufi movements. Before assuming leadership of the Islamic world, this period was characterized by political, sectarian, and intellectual fragmentation, with certain base interpretations in the field of Sufism that were inconsistent with the fundamental principles of Islam drawing significant attention. The critique and rejection of such interpretations were made possible through the efforts of sincere and knowledgeable scholars, whose activities were strongly supported by the Seljuk political authority. However, during the Great Seljuk period, the jihad approach based on the Hanafi school led to struggles among some scholars and Sufis, causing many of them to migrate to Anatolian lands. Mystics, scholars, and members of various Sufi orders, who played a critical role in the Islamization of Anatolia, exerted profound influence on both social and political life during the Seljuk era. The public's devotion to these figures enhanced their societal influence, and the Seljuk sultans capitalized on this impact by supporting Sufi circles. With the Mongol invasions, Sufi leaders, sheikhs, and scholars who migrated to Anatolia continued their activities under Seljuk patronage. Through the establishment of institutions such as tekkes, zawiyas, madrasas, and mosques, they expanded their influence further. During this process, the Seljuk sultans worked closely with Sufi communities to ensure the spiritual cohesion of society and maintain the stability of the state

Anahtar Kelimeler

Seljuk Sultans , Anatolia , Sufism , Scholar , Sufi Mystic.

Kaynakça

• Abü’l-Farac, G. (1999). Abu’l farac tarihi. (Doğrul, Ö. R. Çev.). TTK Yayınları.
• Aksarayî, Kerimüddin Mahmud-i. (2000). Müsâmeratü’l ahbâr. (Öztürk, M. Çev.). TTK Yayınları.
• Anonim (1952). Tevarih-i Al-i Selçuk. (Uzluk, F. N. Neşr.).
• Arberry, A. J. (1990). Tasavvuf. (Öztürk, A. N. Çev.). T.K.M. (4). 144-177.
• Ateş, S. (2005). İslâm tasavvufu. Yeni Ufuklar Neşriyat.
• Attar, Feridüddün. (1984). Tezkiretü’l evliya (Uludağ, S. Çev.). Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Aynî, M. A. (2000). Tasavvuf tarihi. (Yananlı, H. R. Neşr.). Kitapevi.
• Bayram, M. (1993). Şeyh Evhadüddin Hâmid el-Kirmânî ve Evhadiyye tarikatı. Damla Matbaacılık.
• Çatak, A. ve Vural, A. (2022). Fütüvvetin teşkilatlanmasında Şihabeddin Ömer es-Sühreverdi’nin katkıları. Türk Kültürü Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (104), 193-194.
• Çetin, O. (1990). Anadolu’da İslamiyet’in yayılışı. Marifet Yayınları.
• Demir, G. (2000). Osmanlı Devleti’nin kuruluşu ve ahilik. Ahi Kültürünü Araştırma ve Eğitim Vakfı Yayınları.
• Eflaki, A. (1973). Ariflerin menkıbeleri (Yazıcı, T. Çev.). Hürriyet Yayınları.
• Eraydın, S. (2016). Tasavvuf ve tarikatlar. M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
• Fırat, M. Ş. (1961). Doğu illeri ve Varto tarihi. Milli Eğitim Basımevi.
• Gölpınarlı, A. (1953). Mevlana’dan sonra Mevlevilik. İnkılap Kitabevi.
• Gölpınarlı, A. (1993). Mevlevilik. İslam Ansiklopedisi, (Cilt 8, 164-171) içinde. Milli Eğitim. Basımevi.
• Görgü, Z. (2004). Yazılı ve sözlü anlatımlarda Seyyid Mahmud Hayrani. Öztepe Matbaacılık.
• Güngör, E. (2004) İslâm tasavvufunun meseleleri. Ötükent Neşriyat.
• Güzel, F. (2022). Fütüvvet tarihinin bir dönüm noktası: Halife Nasır Li-Dinillah’ın fütüveti, tanzimi. Türk Kültürü Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (104), 441-451.
• Güzel, F. (2014). Nasır Li-Dinillah’ın Halifeliği ve şahsiyeti. (Tez No. 364913). [Doktora tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Hammer, V.(1989). Osmanlı tarihi. (Ata, M. Çev.). Üçdal Neşriyat.
• Hasan, İ. H. (1992). Siyasi-dinî-kültürel-sosyal İslâm tarihi. Kayıhan Yayınları.
• İbn al-Adim. (2011). Buğyat at-talab fi tarih halab. TTK Yayınları.
• İbn Bibi. (2014). El-evâmirü’l-alâiyye fi’l-umûri’l-alâiyye. (Öztürk, M. Çev.). TTK Yayınları.
• İbn Kesir. (1995). el-bidaye ve’n-nihaye büyük İslâm tarihi (Cilt 7). (Keskin, M. Çev.). Çağrı Yayınları.
• İbnü’l Cevzî. Abdurrahman, (2014). el muntazam fi tarihi’l ümem. (Sevim, A. Çev.). TTK Yayınları.
• İbnü’l-Esîr. (2016). el-kâmil fi’t-târih (Cilt 10/8). Ocak Yayıncılık.
• Kara, M. (2013). Tasavvuf ve tarikatlar tarihi. Dergâh Yayınları.
• Kara, S. (2006). Selçukluların dini serüveni Türkiye’nin dini yapısının tarihsel arka planı. Sema Yayınevi.
• Kara, S. (2007). Büyük Selçuklular ve mezhep kavgaları. İz Yayıncılık.
• Kazvini, Ebu Yahya Zekeriya b. Muhammed b. Mahmûd. (1969). Asaru’l Bilâd ve Ahbarül-İbâd. Darû Sadr.
• Koca, S. (2007). Ahilerin Türkiye Selçuklu devrindeki rolü”. II. Ahi Evran-ı Veli ve Ahilik Araştırma Sempozyumu 2006. (297-311) içinde. Kırşehir Valiliği ve Ahi Evran Üniversitesi Ahilik Kültürünü Araştırma Merkezi.
• Komisyon. (1992). Evliyalar ansiklopedisi (Cilt 5). Türkiye Gazetesi.
• Köprülü, F. (1991). Osmanlı devleti kuruluşu. TTK Yayınları.
• Köprülü, F. (2020). Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Alfa Yayınları.
• Köymen, M. A. (1976). Selçuklu devri kaynakları olarak vakfiyeler. Studi Preottomani e Ottomanı, Napoli, 153-163.
• el-Kuşeyri, Abdulkerim b. Havâzin b. Abdulmelik. (1978). Kuşeyrî Risalesi. (Uludağ, S. Çev.). Dergâh Yayınları.
• Mahmud, Ahmed b. (1977). Selçuk-nâme (Cilt 7). (Merçil, E. Haz.). Tercüman 1001 Temel Eser.
• Massingnon, L. (1979). Tasavvuf. İA, (Cilt 12/1, 26-31) içinde. Milli Eğitim Basımevi.
• Mateous, U. (2000). Mateos vekainamesi ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162). (Andreasyan, H. D. Neşr.). TTK Yayınları.
• Mazıoğlu, H. (1972). Selçuklular Devrinde Anadolu’da şairler. Malazgirt Armağanı. TTK Yayınları.
• Merçil, E. (2013). Müslüman Türk devletleri tarihi. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• Müneccimbaşı, Ahmed b. Lütfullah. (2017). Camiu’d düvel (Cilt 2). Kabalcı Yayınları.
• Nicholson, R. A. (2014). İslâm safileri. (Dağ, M. vd. Çev.). Büyüyenay.
• Ocak, A. (2002). Selçukluların dini siyaseti (1040-1092). Tarih ve Tabiat Vakfı Yayınları.
• Ocak, A. Y. (2019). Türkler, Türkiye ve İslam. İletişim Yayınları.
• Ocak, A. Y. (2018). Alevi ve Bektaşi İnaçlarının İslam Öncesi Temelleri. İletişim Yayınları.
• Ocak, A. Y. (2011). Babailer isyanı. Dergâh Yayınları.
• Odabaşı, Z. (2017). Sahib Ata oğulları beyliği. Şahin, H. (Ed.) Anadolu beylikleri el kitabı. Grafiker Yayınları.
• Özköse, K. & Şimşek, H. İ. (2009). Altın silsile ’den altın halkalar. Nasihat Yayınları.
• Ravendi, Muhammed b. Ali b. Süleyman. Rahat-üs -sudür ve ayet-üs-sürür. (Ateş, A. Çev). TTK Yayınları.
• Sarıkaya, M. S. (2022). 13. yüzyıl Türkiye’sinde dinî-tasavvufi hayat ve Hacı Bektaş Veli. Türk Kültürü Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (102), 222-223.
• Sarre, F. (1967). Konya Köşkü. (Uzluk, Ş. Çev.). TTK Yayınları.
• Sipehsalar, Feridun bin Ahmed-i. (2011). Mevlânâ ve etrafındakiler. (Yazıcı, T. Çev.). Pinhan Yayıncılık. Sunar, C. (2003). Tasavvuf tarihi. Anadolu Araştırma Vakfı.
• Sunar, C. (2016). Mistizimin ana hatları. Anadolu Aydınlanma Vakfı.
• Şerefeddin, M. (2002). Selçuklular devrinde mezahib marife. SÜİF Yayınları.
• Tanevî, E. A. (1995). Hadislerle tasavvuf. Umran Yayınları.
• Tanilli, S. (1990). Yüzyılların gerçeği ve mirası insanlık tarihine giriş (Cilt 1). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Togan, Z. V. (1981). Umumi Türk tarihi’ne giriş. Enderun Kitabevi.
• Turan, O. (1947). Selçuklu devri vakfiyeleri I. Şemseddin Altun-Aba, vakfiyesi ve hayatı. Belleten, 11 (42), 197-235.
• Turan, O. (1947). Selçuklu devri vakfiyeleri II, Mübarizeddin Ertokuş ve zaviyesi. Belleten, 11 (43), 415- 430.
• Turan, O. (1948). Selçuklu devri vakfiyesi III, Celaleddin Karatay ve vakfiyesi. Belleten, 12 (45), 17- 171.
• Turan, O. (2012). Selçuklular tarihi ve Türk İslam medeniyeti. Ötüken Neşriyat.
• Turan, O. (2014). Türkiye Selçukluları hakkında resmi vesikalar metin, tercüme ve araştırmalar. TTK Yayınları.
• Uludağ, S. (2022). İslam düşüncesinin yapısı selef, kelâm, tasavvuf, felsefe. Dergâh Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu devletleri. TTK Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı devleti teşkilatına medhal. TTK Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı tarihi (Cilt 1). TTK Yayınları.
• Wilferd, M. W. (2018). Maturidiliğin yayılışı ve Türkler. Kutlu, S. (Ed.), İmam Maturidi ve Maturidilik. (M. Tan, Çev.) (325-390) içinde. Otto Yayınları.
• Yazıcızâde, A. (2017). Tevârîh-i Âl-i Selçuk. Çamlıca Yayınları.
• Yılmaz, H. K. (1994). Altın silsile. Erkam Yayınları.
• Yınaç, R. (1983). Mevlana’nın şahitlik ettiği Selçuklu Sultanı II. Gıyaseddin Keyhüsrev vakfiyesi. Mevlâna, Yirmi altı Bilim Adamının Mevlâna Üzerine Araştırmaları (Halıcı, F. Haz.). Ülkü Basımevi.
• Yuvalı, A. (2007). Türk devlet geleneğinde din devlet ilişkileri. Göksoy, İ. H. & Durak, N. (Ed.). Uluslararası Türk Dünyasının İslamiyet’e Katkıları Sempozyumu (1. Baskı, 71-74) içinde, SDÜİF Yayınları.
• Zahoder, B. (1995). Selçuklu devletinin kuruluşu sırasında Horasan. Belleten, 19(76), 491-578.