Bir Müverrih Manzumesi: Behcetî Seyyid İbrahim’in Rukiye Hatun Mersiyesi

Yıl 2025, Sayı: 58, 75 - 84, 30.12.2025

Züleyha Hayal

https://doi.org/10.52642/susbed.1621116

Öz

Bu çalışma Köprülü Kütüphanesi’ndeki bir yazma eser araştırmasında Behcetî Seyyid İbrahim’e ait olduğu anlaşılan bir mersiyeyi ele almaktadır. 18. yüzyıla ait bu eser, muhtevasında adı geçmeyen bir kadın için yazılmıştır. Araştırmalar sonucunda bu kadının, Osmanlı sadrazamlarından Köprülüzâde Numan Paşa’nın eşi Rukiye Hatun olduğu belirlenmiştir. Mersiye şairi Behcetî Seyyid İbrahim, Köprülü ailesinin biyografik tarihini ihtiva eden Silsiletü’l-Âsafiyye’nin müellifidir. Uzun süre Köprülü ailesiyle yakın ilişkide bulunan, aynı zamanda şiirle de ilgilenen Behcetî Seyyid İbrahim, gelenek dâhilinde bir edebî metin kaleme alırken Numan Paşa’nın hayatıyla ilgili de dolaylı bir delil bırakmıştır. Zira Rukiye Hatun’un Köprülüzâde Numan Paşa’nın eşi olduğu bilgisi, mevcut durumda yalnızca onun mezar kitabesi kaydına dayanan bir tahmindir. Bu çalışma, söz konusu mersiye üzerinden Rukiye Hatun’un kimliğini ortaya koyarken edebî metnin tarihsel bağlamına da dikkat çekmektedir. Çalışma üç bölüme ayrılmıştır. İlk bölümde Behcetî Seyyid İbrahim’in hayatı, eseri ve edebî kişiliği aktarılmış, ikinci bölümde edebî ve tarihî bağlama ilişkin bulgular tartışılarak Rukiye Hatun’un kimliği üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde mersiyenin yazma eser katalog bilgisi verilmiş, şekil ve muhteva yapısı incelenmiş ve metin üzerinden tarihî kişilere ilişkin ayrıntılar değerlendirilmiştir. Çalışmanın sonunda mersiyenin tenkitli metni sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Klasik Türk Edebiyatı , 18. yüzyıl Osmanlı Edebiyatı , Behcetî Seyyid İbrahim , Köprülüler , Mersiye

A Historian’s Poem: Behceti Sayyid Ibrahim’s Elegy to Rukiye Khatun

Öz

This study examines an elegy discovered during manuscript research in the Köprülü Library, attributed to Behceti Sayyid Ibrahim. This 18th-century work was written for an unnamed woman, who was later identified as Rukiye Khatun, the spouse of Köprülüzade Numan Pasha, an Ottoman Grand Vizier. Behceti Sayyid Ibrahim, author of the biographical chronicle Silsiletü’l-Asafiye, had long maintained close ties with the Köprülü family and was also interested in poetry; in composing this literary work, he left indirect evidence concerning the life of Numan Pasha. The information that Rukiye Khatun was Numan Pasha’s wife currently rests solely on her tombstone inscription and therefore remains a tentative assumption. This study sheds light on Rukiye Khatun’s identity through the elegy while also drawing attention to the historical context of the text. The paper is divided into three parts: the first outlines the life, works and literary career of Behceti Sayyid Ibrahim; the second discusses the literary and historical context with a focus on Rukiye Khatun’s identity; and the third provides the manuscript’s catalog information, analyzes the form and content of the elegy, and concludes with a critical edition of the text.

Anahtar Kelimeler

Classical Turkish Literature , 18th century Ottoman Literature , Behceti Sayyid Ibrahim , Köprülü Family , Elegy

Kaynakça

• Akbayar, N. (1976). Behcetî Seyyid İbrahim. İçinde Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi-devirler, isimler, eserler, terimler (C. 1, ss. 376). İstanbul: Dergah Yayınları.
• Akkuş, M. (2006). Klâsik Türk şiirinin anlam dünyası-edebi türler ve tarzlar. Erzurum: Fenomen Yayınları.
• Bursalı Mehmed Tahir (2016). Osmanlı müellifleri (C. 3) M. A. Y. Saraç (Haz.). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
• Canan, İ. (1993). Kütüb-i Sitte, Hadis ansiklopedisi (C. 6). İstanbul: Akçağ Yayınevi.
• Canım, R. (2020). Divan edebiyatında türler. Ankara: Grafiker Yayınları.
• Çavuş, M. Z. S. (2008). Türk edebiyatında mersiyeler. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 38, 131-138.
• Develi, H. (1998). 18. yüzyıl Türkiye Türkçesi üzerine. Doğu Akdeniz Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Dergisi, 1, 27-36.
• Diyanet İşleri Başkanlığı. Kur’an-ı Kerim mushafı. https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf
• Ergun, S. N. (1936-45). Türk şairleri (C. 3). İstanbul: Suhulet Basımevi.
• Gökçek, M. F. (2006). Behcetî Seyyid İbrahim Efendi, “Târîh-i Sülâle-i Köprülü” (transkripsiyon ve tahlil). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
• Hayal, Z. (2024). Bir kardeş için ağıt: Hâsim ve Köprülüzâde Numan Paşa mersiyesi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 64 (3), 689-722, DOI: 10.26650/TUDED2024-1509984
• İsen, M. (1994). Acıyı bal eylemek, Türk edebiyatında mersiye. Ankara: Akçağ Yayınları.
• İsen, M. (2004). Mersiye (Türk Edebiyatı). İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 29, ss. 218-219). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Kaplan, M. (1998). Şiir tahlilleri 1, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e kadar. İstanbul: Dergah Yayınları.
• Kütükoğlu, M. S. (1998). Tarih araştırmalarında usûl. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı.
• Levend, A. S. (2015). Türk edebiyatı tarihi. İstanbul: Dergah Yayınları.
• Mengi, M. (1983). Eski edebiyatımızın mersiyelerine toplu bir bakış. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Prof. Dr. Harun Tolasa Özel Sayısı, 2, 91-101.
• Mersiye. Köprülü Kütüphanesi, Hacı Ahmed Paşa, 00360-015, 100b-101a.
• Nutku, Ö. (1993), Damad. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 8, ss. 434-435). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Özcan, A. (2002). Köprülüzâde Nûman Paşa. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 26, ss. 265-267). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Özcan, A. (2019). Silsiletü’l-Âsafiyye. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 37, ss. 207-208). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Öztürk, M. Ç. (2022). Sadrazam ve devlet adamı olarak bir Köprülüzade: Numan Paşa (1674-1719). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Pala, G. (2019). İstanbul Osmanlı mezar taşlarında mimari öğeler. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
• Uluçay, Ç. (2011). Padişahların kadınları ve kızları. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Yılmaz, M. (2013). Kültürümüzde ayet ve hadisler (ansiklopedik sözlük). İstanbul: Kesit Yayınları