Nakşibendi Tarikatı’nın “Koşullara Uyum Sağlama” ve “Siyasal Aktivizm” İlkeleri Aracılığıyla Türk Siyasetine Yönelik Etkileri

Yıl 2025, Sayı: 58, 331 - 344, 30.12.2025

Mustafa Burak Çelebi

https://doi.org/10.52642/susbed.1777454

Öz

Nakşibendi Tarikatı, laik karakteri ağır basan Türkiye Cumhuriyeti tarihinin önemli siyasal tartışmaları arasında yer almaktadır. Türkiye’deki tarikat yapılanmaları arasında Nakşibendi Tarikatı siyasal aktivizmi öne çıkarmasıyla dikkatleri üzerine çekmiştir. Nakşibendi Tarikatı, “siyasal aktivizm” ilkesiyle toplumsal olaylardan kendisini soyutlamamasıyla diğer tarikatlardan ayrılmaktadır. Tarikatın Anadolu coğrafyasındaki yoğun siyasal etkileri son iki yüz yıla dayanmaktadır. Siyasal aktivizmden başka “koşullara uyum sağlama” özelliği tarikatın bir diğer önemli ilkesini oluşturmaktadır. Siyasal alanda aktif bir mücadeleyi benimseyen tarikat, bu yöndeki amacını gerçekleştirmek için “koşullara uyum sağlama” ilkesini kullanarak her siyasal coğrafyanın ve dönemin dokusuna uygun bir mücadele yöntemini benimsemiştir. Bu özellikleri ve şehir merkezli kitlesel yapısıyla Nakşibendi Tarikatı her dönemde varlığını sürdürmeyi başarmıştır. Çalışmada; Nakşibendi Tarikatı’nın kuruluşu, tarihsel gelişimi, genel özellikleri ve önemli gelenekleri üzerinde durulmuş, “siyasal aktivizm” ve “koşullara uyum sağlama” ilkeleri doğrultusunda Tanzimattan 1950’li yıllara kadar tarikatın Osmanlı ve Türkiye siyasetine olan etkisi incelenmiş ve son olarak Nakşibendi Tarikatı’nın önemli bir kolu olan İskenderpaşa Cemaati ve bu cemaatin Milli Görüş hareketiyle olan ilişkisine yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Nakşibendi Tarikatı , Zaman-Mekan Uyumu , Siyasal Aktivizm , Halidiyye Geleneği , İskenderpaşa Cemaati , Milli Görüş Hareketi

The Influence of the Naqshbandi Order on Turkish Politics through the Principles of "Contextual Adaptability" and "Political Activism"

Öz

The Naqshbandi Order has been one of the most important socio-political forces in the predominantly secular history of the Republic of Türkiye. Of all order reorganizations in Turkey, the Naqshbandi Order has always drawn more attention since it suggests political activism. The Naqshbandi Order never remained detached from major social developments; thus, the order can easily be distinguished from any other orders with this “political activism” principle. The Extensive political influence of the order in Turkey dates back to the last two centuries. Apart from political activism, “Contextual Adaptability” is another important principle of the order. The order adopts an active role in politics and follows different methods to realize its purposes that are suitable for every political representation and period of the country. With these qualities and its urban followers, the Naqshbandi Order has always managed to survive. This study focuses on the foundation, historical development, general qualities and notable communities of the Naqshbandi Order and evaluates the influence of the order on the Ottoman and Turkish politics from 1836 to 1950. This study also includes the relations between the National Outlook Movement and the Iskenderpasa Community, an important community of the Naqshbandi Order.

Anahtar Kelimeler

The Naqshbandi Order , Contextual Adaptability , Political Activism , Khalidiyyah Branch , Iskenderpasa Community , National Outlook Movement

Kaynakça

• Algar, H. (2006). Nakşibendiyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (Vol. 32, pp. 335-342). TDV Yayınları.
• Atasoy, Y. (2005). Turkey, Islamists and Democracy: Transition and Globalization in a Muslim State, I.B.Tauris.
• Azamat, N. (1988). Abdülhakim Arvasi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (Vol. 1, pp. 211-212). TDV Yayınları.
• Azamat, N. (1992). Bekkine, Abdülaziz. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (Vol. 5, pp. 365). TDV Yayınları.
• Coşan, M. E. (2002). Kotku, Mehmet Zahit. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (Vol. 26, pp. 227-228). TDV Yayınları.
• Çakır, R. (2017). Ayet ve Slogan: Türkiye’de İslami Oluşumlar. Metis Yayınları.
• Çalmuk, F. (2014). Necmettin Erbakan. Ed. Y. Aktay in, Modern Türkiye’de Siyasal Düşünce: İslamcılık, (Vol. 6, pp. 550-567). İletişim Yayınları.
• Gündüz, İ. (1996). Gümüşhanevi, Ahmed Ziyâeddin. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (Vol. 14, pp. 276-277). TDV Yayınları.
• Kılıç, R. (2006). Osmanlı Devleti’nde Yönetim-Nakşibendi İlişkisine Farklı Bir Bakış: Halidi Sürgünleri. İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi, 7(17), 103-119.
• Mardin, Ş. (1991). Türk Tarihinde Nakşibendi Tarikatı. (Çev. Ö. Arıkan). Ed. R. Tapper in, Çağdaş Türkiye’de İslam: Din, Siyaset, Edebiyat ve Laik Devlet (pp. 71-99). Sarmal Yayınevi.
• Mardin, Ş. (1992). Türkiye’de Din ve Toplumsal Değişme: Bediüzzaman Said Nursi Olayı. (Çev. M. Çulhaoğlu). Toplu Eserleri-4. İletişim Yayınları.
• Özdalga, E. (2008). Necmettin Erbakan. (Çev. Z Bilgin). Eds. M. Heper & S. Sayarı in, Türkiye’de Liderler ve Demokrasi, (pp. 143-166). Kitap Yayınevi.
• Sakallıoğlu Ü. C. (1996). Parameters and Strategies of Islam-State Interaction in Republican Turkey. International Journal of Middle East Studies, 28(2), 231-251.
• Şentürk, H. (2015). İslamcılık: Türkiye’de İslami Oluşumlar ve Siyaset. Çıra Yayınları.
• Tanman, M. B. (2007). Özbekler Tekkesi, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (Vol. 34, pp. 123-124). TDV Yayınları.
• Tekin, M. (2014). Işıkçılık. Ed. Y. Aktay in, Modern Türkiye’de Siyasal Düşünce: İslamcılık, (Vol. 6, pp. 341-345). İletişim Yayınları.
• Toprak, B. (2005). Islam and Democracy in Turkey. Turkish Studies, 6(2), 167-186.
• Tosun, N. (2006). Nakşibendiyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (Vol. 32, pp. 342-343). TDV Yayınları.
• Uludağ, S. (1997). Anadolu’da Halidilik. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (Vol. 15, pp. 296-299). TDV Yayınları.
• Yalçın, S. (2019). Erbakan: Eziyet Edilerek Yalnızlığa Yükseltilen Bir Siyasal Liderin Portresi. Kırmızıkedi Yayınevi.
• Yapıcı, Ü. (2019). Cumhuriyet Döneminde Nakşibendilik ve Siyaset. Yüksek Lisans Tezi. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yaşar, M. E. (2014). Dergah’tan Parti’ye, Vakıf’tan Şirkete bir Kimliğin Oluşumu ve Dönüşümü: İskenderpaşa Cemaati. Ed. Y. Aktay in, Modern Türkiye’de Siyasal Düşünce: İslamcılık, (Vol. 6, pp. 323-340). İletişim Yayınları.
• Yavuz, M. H. (2008). Modernleşen Müslümanlar: Nurcular, Nakşiler, Milli Görüş ve AK Parti. (Çev. A. Yıldız). Kitap Yayınevi.
• Yeşilada, B. (2002). The Virtue Party. In B. Rubin & M. Heper (Eds.), Political Parties in Turkey (pp. 62-82). Frank Cass and Company Limited.
• Yıldırım, E. (2017). Nakşibendiliğin Sosyolojik Muhayyilesi. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi, 1(2), 5-12.
• Yükleyen, A. (2016). Çağdaş Türkiye’de Tasavvuf ve İslami Topluluklar. (Çev. Zuhal Bilgin). Ed. R. Kasaba in, Türkiye Tarihi: Modern Dünyada Türkiye: 1839-2010 (pp. 407-415). Kitap Yayınevi.