Şehirlerimiz Dikeyleşiyor Mu? Türkiye’de İllere Göre Dikey Mimari Eğilimlerin İncelenmesi (2002-2023)

Öz

Günümüzde yerleşmelerin büyümesi ve gelişmesi gibi konular sıkça tartışılmaktadır. Özellikle şehirlerin yatay düzlemde ne kadar ve nasıl büyüdüğü geniş bir literatürle temsil edilmektedir. Ancak dikey şehircilik üzerine yapılan araştırmalar sınırlı kalmış ve özellikle Türkiye bağlamında bu konuda bilimsel incelemelere ihtiyaç duyulmaktadır. Bu çalışma, dikey şehirleşme konusundaki bilgi eksikliğine dikkat çekerek, özellikle Türkiye’de bu alandaki araştırmaların önemini vurgulamaktadır. Çalışmada kullanılan veriler Türkiye İstatistik Kurumu tarafından sunulan Yapı Kullanım İzin İstatistikleri (YKİİ)’den elde edilmiştir. Bu veriler üzerinde il bazında Dikey Yoğunluk Endeksi (DYE), Ağırlıklı Dikey Yoğunluk Endeksi (ADYE) ve Nüfus ve Alan Faktörlerine Göre Dikey Yoğunluk Endeksi (NADYE) kullanılarak analizler yapılmıştır. Bu analizler sonucunda DYE en yüksek olan şehirlerin Diyarbakır, Kayseri ve Rize illeri olduğu görülmektedir. ADYE analizinde ise bu illere İstanbul ili eklenmiştir. Nüfus yoğunluklarının da dikkate alınarak hesaplandığı NADYE analizinde ise Rize ve Trabzon illeri ön plana çıkmaktadır. Çalışmada ayrıca her bir ilde yüksek katlı binaların yıllık ortalama artış değerleri ve 2002 ile 2023 yılları arasındaki mutlak artış oranları da hesaplanmıştır. Mutlak artışlarda beklenildiği gibi İstanbul, Ankara ve İzmir ön plana çıkmaktadır. Yıllık ortalama artış oranları en yüksek olan iller ülkenin güneydoğu kısmında yoğunlaşmıştır. Bunlar arasında Kahramanmaraş dışındaki illerde 2010’lu yıllardan itibaren yüksek katlı bina sayısı artmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yerleşme Coğrafyası
• Dikey Yapılaşma
• Dikey Mimari
• Gökdelen
• Yüksek Katlı Binalar

Are Turkish Cities Becoming Vertical? An Analysis of Vertical Architectural Trends by Province in Türkiye (2002–2023)

Öz

The growth and development of settlements have been widely discussed in contemporary urban studies. While the horizontal expansion of settlements has been extensively documented in the literature, research on vertical urbanization remains relatively underexplored. This study addresses the research gap in vertical urbanization and underscores the importance of examining this phenomenon in Turkey. The data used in this study were obtained from the Building Occupancy Permit Statistics (BOPS) provided by the Turkish Statistical Institute. Using these data, several analyses were conducted at the provincial level, including the "Vertical Density Index" (DYE), the "Weighted Vertical Density Index" (ADYE), and the "Vertical Density Index Adjusted for Population and Area Factors" (NADYE). The findings indicate that Diyarbakır, Kayseri, and Rize have the highest DYE values, while Istanbul is added to the list in the ADYE analysis. The NADYE results highlight Rize and Trabzon as prominent provinces. Additionally, this study calculated the annual average increase in high-rise buildings for each province, as well as the absolute increase rates between 2002 and 2023. The absolute growth figures are highest in Istanbul, Ankara, and Izmir. The highest annual average growth rates, however, are concentrated in the southeastern part of the country. Notably, with the exception of Kahramanmaraş, the number of high-rise buildings in these provinces has experienced a substantial rise since the 2010s.

Anahtar Kelimeler

• Settlement Geography
• Vertical Development
• Vertical Architecture
• Skyscraper
• High-Rise Buildings

Kaynakça

1. Acuto, M. (2010). High-rise Dubai: urban entrepreneurialism and the technology of symbolic power. Cities, 27(4), 272–284. https://doi.org/10.1016/j.cities.2010.01.003
2. Akengin, H., & Dinç, Y. (2018). Şehirlerin yatay gelişimlerinde coğrafi faktörlerin etkisi: Manavgat örneği. TÜCAUM 30. Yıl Uluslararası Coğrafya Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 532–550.
3. Aldırmaz, Y. (2022). İstanbul’un asimetrik yüzü (Tez No. 773832) [Doktora tezi, Isparta Süleyman Demirel Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
4. Aliağaoğlu, A., & Uğur, A. (2018). Şehirsel alanda yok-yerler: Türkiye’de gökdelenler. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(Özel Sayı 3), 2775–2791.
5. Altrock, U. (2022). Housing in Germany and the rebirth of the high-rise in post-modern urban design. Urban Planning, 7(4), 298–312. https://doi.org/10.17645/up.v7i4.5744
6. Batty, M. (2000). The new urban geography of the third dimension. Environment and Planning B: Planning and Design, 27(4), 483–484. https://doi.org/10.1068/b2704ed
7. Begeç, H. (2016). Küresel kentler ve kentsel politikalar bağlamında gökdelenler. Yapı, 416, 78–85.
8. Belge, R. (2021). Nusaybin’de şehirleşme ve mekânsal gelişim (Tez No. 679675) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.

9. Bruyns, G. J., Higgins, C. D., & Nel, D. H. (2021). Urban volumetrics: From vertical to volumetric urbanisation and its extensions to empirical morphological analysis. Urban Studies, 58(5), 922–940. https://doi.org/10.1177/0042098020936970
10. Ceylan, M. A. (2011). Vize’de (Kırklareli) yerleşmenin gelişimi. Marmara Coğrafya Dergisi, 23, 53–92.
11. Chen, Z., Chen, T., Lin, Y., & Wang, J. (2025). Building tall, falling short: An empirical assessment of Chinese skyscrapers. Journal of Urban Economics, 145, 103731. https://doi.org/10.1016/j.jue.2024.103731
12. Çobanlı, F. T. (2023). İstanbul şehrinde dikey yapılaşma ve gökdelenlere coğrafi bir yaklaşım (Tez No. 773952) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Tez Merkezi.
13. Çobanlı, F. T., & Ceylan, M. A. (2023). Şehrin ufuk çizgisine etkileri bakımından İstanbul’da gökdelenler. Doğu Coğrafya Dergisi, 28(50), 25–38. https://doi.org/10.5152/EGJ.2023.23058
14. Drozdz, M., Appert, M., & Harris, A. (2018). High-rise urbanism in contemporary Europe. Built Environment, 43(4), 469–480.
15. Esri. (2022). ArcGIS Pro (Version 3.0.2). https://www.esri.com/en-us/arcgis/products/arcgis-pro
16. Filiz, A. (2024). Verticalities in comparison: Debates on high-rise construction in Izmir and Istanbul. Urban Studies, 61(4), 743–757. https://doi.org/10.1177/00420980231168054
17. Gjerløw, H., & Knutsen, C. H. (2019). TRENDS: Leaders, private interests, and socially wasteful projects: Skyscrapers in democracies and autocracies. Political Research Quarterly, 72(2), 504–520. https://doi.org/10.1177/1065912919840710
18. Graham, S. (2015). Luxified skies. City, 19(5), 618–645. https://doi.org/10.1080/13604813.2015.1071113
19. Graham, S. (2016). Vanity and violence on the politics of skyscrapers. City, 20(5), 755–771. https://doi.org/10.1080/13604813.2016.1224503
20. Graham, S., & Hewitt, L. (2012). Getting off the ground on the politics of urban verticality. Progress in Human Geography, 37(1), 72–92. https://doi.org/10.1177/0309132512443147
21. Harris, A. (2015). Vertical urbanisms: Opening up geographies of the three-dimensional city. Progress in Human Geography, 39(5), 601–620.
22. Harris, A., & Wolseley, T. (2024). Vertical horizons: Dealing with luxury urban skies. Urban Studies, 61(4), 654– 668. https://doi.org/10.1177/00420980231206972
23. Hunter, J. D. (2007). Matplotlib: A 2D graphics environment. Computing in Science & Engineering, 9(3), 90–95. https://doi.org/10.1109/MCSE.2007.55
24. Jenks, G. F. (1963). Generalization in statistical mapping. Annals of the Association of American Geographers, 53(1), 15–26. https://doi.org/10.1111/j.1467-8306.1963.tb00429.x
25. Jin, Y. (2022). Urban verticality shaped by a vertical terrain: Lessons from Chongqing, China. Urban Planning, 7(4), 364–376. https://doi.org/10.17645/up.v7i4.5810
26. Jordahl, K., Bossche, J. V. den, Fleischmann, M., Wasserman, J., McBride, J., Gerard, J., Tratner, J., Perry, M., Badaracco, A. G., Farmer, C., Hjelle, G. A., Snow, A. D., Cochran, M., Gillies, S., Culbertson, L., Bartos, M., Eubank, N., maxalbert, Bilogur, A., … Leblanc, F. (2020). geopandas/geopandas: v0.8.1 (v0.8.1). Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.3946761
27. Koomen, E., Rietveld, P., & Bacao, F. (2009). The third dimension in urban geography: The urban-volume approach. Environment and Planning B: Planning and Design, 36(6), 1008–1025. https://doi.org/10.1068/b34100
28. Lauermann, J. (2022). Vertical gentrification: A 3D analysis of luxury housing development in New York City. Annals of the American Association of Geographers, 112(3), 772–780. https://doi.org/10.1080/24694452.2021.2022451
29. Makaklı, E. S., & Özker, S. (2017). High rise buildings in historic cities. The Online Journal of Science and Technology, 7(2), 60–67.
30. McNeill, D. (2020). The volumetric city. Progress in Human Geography, 44(5), 815–831. https://doi.org/10.1177/0309132519863486
31. Nethercote, M. (2018). Theorising vertical urbanisation. City, 22(5-6), 657–684. https://doi.org/10.1080/13604813.2018.1549832
32. Öcal, T. (2020). Dikey şehirleşmenin coğrafi analizi (1. baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
33. Öke, A. (1989). Dünya’da ve Türkiye’de yüksek binaların gelişimi. Yapı, 89, 35–42.
34. Roast, A. (2024). Towards weird verticality: The spectacle of vertical spaces in Chongqing. Urban Studies, 61(4), 636–653. https://doi.org/10.1177/00420980221094465
35. Sadıkoğlu, D. E. (2024). Sustainability and safety of vertical architecture/high-rise buildings: Case studies in Ataşehir (855727) [Master’s thesis]. Graduate Education Institute.
36. Sarı, T. (2017). Review on high-rise housing projects in Istanbul: Toward a sustainable architecture. Journal of Sustainable Architecture and Engineering, 18, 39–49. https://doi.org/10.5755/j01.sace.18.1.16598
37. Sarı, T., & Dülgeroğlu, Y. (2019). The development of high-rise housing image in Istanbul: Policies and architectural-is(m)s. Megaron, 14(50), 133–144. https://doi.org/10.14744/megaron.2019.24654
38. Şencan, S. (1991). İstanbul’un geleceği ve gökdelenler (1. baskı). TMMOB Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi Yayınları.
39. Şengezer, B., Evren, Y., Ökten, A. N., & Kozaman Som, S. (2009). Kentte yaratılanlar ve paylaşılanlar: İstanbul’da gökdelenler üzerine bir inceleme. Megaron, 4(2), 71–78.
40. TÜİK. (2024). Yapı kullanım izin istatistikleri (2002-2023). http://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=135&locale=tr
41. Waskom, M. L. (2021). Seaborn: Statistical data visualization. Journal of Open Source Software, 6(60), 3021.
42. Webb, B., & White, J. T. (2022). Planning and the high-rise neighbourhood: Debates on vertical cities. Urban Planning, 7(4), 208–212. https://doi.org/10.17645/up.v7i4.6357
43. Yang, C., & Zhao, S. (2022). Urban vertical profiles of three most urbanized Chinese cities and the spatial coupling with horizontal urban expansion. Land Use Policy, 113, 105919. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2021.105919