Nüfus ve Temettüat Defterlerine Göre Haymana’daki Modanlı Aşireti Köyleri

Öz

Osmanlı Devleti sınırları içerisinde yer alan herhangi bir yerleşim biriminin XIX. yüzyıldaki sosyal, demografik ve ekonomik yapısını incelemeye yönelik araştırmalarda nüfus ve temettüat defterleri temel başvuru kaynakları arasında yer almaktadır. Osmanlı Devleti, modern anlamdaki ilk nüfus sayımını 1831 yılında gerçekleştirmiş ve bu sayımda ülke genelindeki erkek nüfusu kayıt altına almıştır. Tanzimat Fermanı’nın ilanından sonra ise devletin idarî ve malî yapısını yeniden düzenleme çabalarının bir sonucu olarak 1844 yılında ikinci bir nüfus sayımı yapılmıştır. Bununla eş zamanlı olarak 1844–1845 yıllarında temettüat sayımları gerçekleştirilmiş ve vergi mükellefi olan haneler ayrıntılı biçimde kayıt altına alınmıştır. Temettüat defterlerinde kişilerin adları, lakapları, unvanları, meslekleri, sahip oldukları taşınır ve taşınmaz mallar, gelir kaynakları ve ödedikleri vergiler ayrıntılı şekilde yer almaktadır. Söz konusu kayıtlar, ait oldukları yerleşimlerin sosyal, beşerî ve iktisadî yapısının ortaya konulmasına imkân tanıyan zengin veriler sunmaktadır. Bu çalışmada, nüfus ve temettüat defterlerinden hareketle Ankara’nın Haymana kazasına bağlı Çeltikli, Katrancı, Saatli, Kara Süleymanlı, Yamak ve Kale köylerinde yerleşik bulunan Modanlı Aşireti’nin nüfus yapısı, meslekî dağılımı, ekonomik faaliyetleri ve sosyoekonomik özellikleri incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Modanlı aşireti
• Nüfus defteri
• Temettüat defteri
• Haymana
• Sosyo-ekonomik hayat

The Villages of the Modanlı Tribe in Haymana According to the Population and Temettüat Registers

Öz

Studies aiming to examine the social, demographic, and economic structures of any settlement within the boundaries of the Ottoman Empire during the nineteenth century primarily rely on population registers and temettuat registers as fundamental sources. The Ottoman Empire conducted its first modern population census in 1831, recording the male population throughout the country. Following the promulgation of the Tanzimat Edict, a second population census was carried out in 1844 as part of broader efforts to reorganize the administrative and fiscal structure of the state. Concurrently, between 1844 and 1845, temettuat surveys were conducted, and tax-paying households were recorded in detail. The temettuat registers contain extensive information on individuals, including their names, nicknames, titles, occupations, movable and immovable properties, sources of income, and tax obligations. These records provide rich data that enable researchers to reconstruct the social, demographic, and economic characteristics of the settlements to which they belong. Drawing upon population and temettuat registers, this study examines the demographic structure, occupational distribution, economic activities, and socioeconomic characteristics of the Modanlı Tribe residing in the villages of Çeltikli, Katrancı, Saatli, Kara Süleymanlı, Yamak, and Kale, which were administratively affiliated with the district of Haymana in Ankara.

Anahtar Kelimeler

• Modanli tribe
• Population register
• Temettüat register
• Haymana
• Socio-economic life

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA).
2. Ankara Vilayet Salnamesi 1289/1872 (Def’a 2).
3. Ankara Vilayet Salnamesi 1293/1876 (Def’a 5).
4. Aydın, M. (1990). Sultan II. Mahmud döneminde yapılan nüfus tahrirleri. Sultan II. Mahmud ve reformları semineri-bildiriler, içinde (81-106. ss.), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi Yayını.
5. Başbakanlık Osmanlı Arşiv Rehberi. 2000. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları.
6. Benlioğlu Yalçın, A. (2009). XIX. yüzyıl ortalarında Ankara Vilayeti’nin Haymanateyn Kazası’nın sosyal ve iktisadi durumu (Tez No: 257448) [Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
7. Çakır, C. (2012). Tanzimat dönemi Osmanlı maliyesi. Küre Yayınları.
8. Çalış, B. (1977). Dün Bugün Haymana. Kaynak Kitabevi.

9. Çevik, H. (2021). “Konya’da Kürt mü var?” Orta Anadolu Kürtleri ve Kürtlerin siyasallaşması. İletişim Yayınları.
10. Dündar, F. (2010). Türkiye nüfus sayımlarında azınlıklar. Çiviyazıları Yayınları.
11. Efe, A. (2016a). Osmanlı Devleti’nde yeniden yapılanmanın şafağında üç vergi sayımı. Akademik İncelemeler Dergisi, 11(2), 23-46.
12. Efe, A. (2016b). 1845 Temettuat sayım sonuçları ne oldu?. History Studies, 8(1), 19-35.
13. Halaçoğlu, Y. (1996). Osmanlı belgelerine göre Türk-Etrak, Kürd-Ekrad kelimeleri üzerine bir değerlendirme. Belleten Dergisi, 60(227), 139-146.
14. Halaçoğlu, Y. (2009) Anadolu’da aşiretler, cemaatler, oymaklar (1453-1650) C. 4. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
15. Karpat, K. H. (2003). Osmanlı nüfusu (1830-1914) Demografik ve sosyal özellikleri. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
16. Kazıcı, Z. (2014). Osmanlı’da vergi sistemi. Kayıhan Yayınları.
17. Koç, Y. (2007). Nüfus (Osmanlı Dönemi). İslâm Ansiklopedisi, 33, içinde (294-299. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
18. Kütükoğlu, Mübahat S. (1995). Osmanlı sosyal ve iktisâdî tarihi kaynaklarından temettü defterleri. Belleten Dergisi, 59(225), 395-412.
19. Pakalın, M. Z. (1993). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü II. Milli Eğitim Basımevi.
20. Şemseddin Sami. (2021). Kâmûs-ı Türkî (Lâtin Harfleriyle), (7. Baskı), (Haz. R. Gündoğdu-N. Adıgüzel-E. Önal), İdeal Kültür Yayıncılık.
21. Türkay, C. (2001). Başbakanlık arşivi belgelerine göre Osmanlı İmparatorluğu’nda oymak, aşiret ve cemaatlar. İşaret Yayınları.
22. Uçar, F. (2010). Temettuat defterlerine göre XIX. yüzyıl Ortalarında Ankara Sancağı Haymanateyn Kazasının sosyal ve iktisadî hayatı. (Tez No: 249596) [Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
23. Yurtdaş, E. (2018). Geçmişiyle buluşan Haymana. Haymana Belediyesi Kültür Yayını.