Cimrilerin Sözlerinde Mizah ve Nükte Unsurları: Ebû’l-Esved ed-Düʾelî, el-Hutayʾa, Hâlid b. Safvân ve Humeyd el-Erkat Bağlamında

Öz

Arap edebiyatında cimrilik hem düşündüren hem de güldüren bir edebî malzeme olarak işlenmiştir. Bu çerçevede Câhiz, Hatîb el-Bağdâdî ve İbnü’l-Mibred başta olmak üzere birçok müellif, cimrilik temasını ele alan eserler kaleme alarak bu alandaki literatüre önemli katkılar sunmuştur. Böylece cimrilik, sadece eleştirilen bir özellik değil, edebî anlatımın zenginleşmesini sağlayan bir konu olarak kaynaklarda yerini almıştır. Arap edebiyatı kaynaklarında, Ebû’l-Esved ed-Düʾelî, el-Hutayʾa, Hâlid b. Safvân ve Humeyd el-Erkat’ın Araplar arasında en cimri şahsiyetler olarak zikredildiği ve bu yönleriyle temayüz ettiklerinin özellikle vurgulandığı görülmektedir. Bu bağlamda, adı geçen şahsiyetlerin cimriliklerini konu edinen ve bu yönlerini çarpıcı biçimde ortaya koyan pek çok rivayet nakledilmiştir. Kendilerine nispet edilen bu rivayetler, çoğu zaman nükte ve mizah unsurlarıyla süslenmiş olup hem mensur hem de manzum örnekler şeklinde kaynaklarda yer almaktadır. Bu çalışma, cimrilik temasının mizahî ve nükteli tezahürlerini klasik dönemden seçilmiş bu dört isim ekseninde ele almayı amaçlamaktadır. Çalışmada, cimrilik anlatılarında kullanılan edebî ifadeler üzerinden bir analiz yapılmaktadır. Bu anlatılar, mübâlağa, tariz ve ince nükte gibi edebî araçlar sayesinde hem eğlendirici bir atmosfer meydana getirmekte hem de cimrilik gibi toplumsal bakımdan olumsuz görülen bir niteliği eleştirel bir çerçevede görünür kılmaktadır. Böylece okuyucu, bir yandan anlatının mizahî yönüyle hoşça vakit geçirirken diğer yandan bireysel ahlâk, toplumsal beklentiler ve değer yargıları üzerine düşünmeye yönlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Edebiyatı Kaynakları
• Cimrilik
• Ebü'l-Esved ed-Düelî
• el-Hutay'a
• Hâlid b. Safvân
• Hümeyd el-Arkat

Humor and Wit in the Sayings of Misers: in the Context of Abū al-Aswad al-Duʾalī, al-Ḥuṭayʾa, Khālid b. Ṣafwān, and Ḥumayd al-Arqaṭ

Öz

Miserliness in Arabic literature has been treated as a literary motif that is both thought-provoking and humorous. In this context, Câhiz, Hatîb el-Bağdâdî, and İbnü’l-Mibred, among others, authored works devoted to the theme of miserliness, thereby making significant contributions to the development of this field. Thus, miserliness appears in the sources not merely as a criticized trait, but also as a subject that enriches literary expression. Classical Arabic literary sources frequently mention Ebû’l-Esved ed-Düʾelî, el-Hutayʾa, Hâlid b. Safvân, and Humeyd el-Erkat as among the most notorious misers among the Arabs, emphasizing their distinction in this regard. In this framework, numerous reports have been transmitted that focus on their miserliness and present it in striking ways. These reports, attributed to them, are often embellished with wit and humor and appear in both prose and verse. This study aims to examine the humorous and witty manifestations of the theme of miserliness through the lens of these four figures from the classical period. It analyzes the literary expressions employed in narratives of miserliness, highlighting devices such as hyperbole, insinuation, and subtle wit. Through these techniques, the texts create an entertaining atmosphere while also presenting miserliness—socially regarded as a negative quality—within a critical perspective. In this way, the reader is not only amused by the humorous dimension of the accounts but is also encouraged to reflect on individual morality, social expectations, and systems of values.

Anahtar Kelimeler

• Arabic literay sources
• Miserliness
• Abu'l-Esved al-Du'alî
• al-Hutay'a
• Khâlid b. Safwân
• Humayd al-Arqat

Kaynakça

1. Askalânî, E. (1415). el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe (1-8). Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
2. Askerî, E. H. (1984). Dîvânü’l-meʿânî (1-2). Dârü’l-Cîl.
3. Ataman, M. (2024). Klasik Arap edebiyatında “cimrilik” Teması. Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 29, 156-171.
4. Ayyıldız, E. (2024). Klasik Arap Edebiyatında cimriliğin sıklıkla konu edilmesinin tematik ve kültürel boyutları. 6. Internatıonal Cappadocıa Scıentıfıc Research Congress. Iksd Yayınevi.
5. Belâzürî, E.-H. (1996). Ensâbü’l-eşrâf (1-13). Dârü’l-Fikr.
6. Cafer b. Şemsü’l-Hilâfe Mecdü’l-Mülk. (1930). Kitâbü’l-âdâb. Mektebetu’l-Hâncî.
7. Câhiz, E. O. (1419). Kitâbü’l-buḫalâʾ. Dârü’l-Hilâl.
8. Câhiz, E. O. (1423). el-Beyân ve’t-tebyîn (1-3). Dârü’l-Hilâl.

9. Cevâd ʿAlî. (1422/2001). el-Mufaṣṣal fî Târîḫi’l-ʿArab Ḳable’l-İslâm (1-20). Dârü’s-Sâkî. (Original
10. Dayf, A. (1995). Târîhu’l-edebi’l-ʿArabî (1-10). Dârü’l-Ma‘ârif.
11. Dîneverî, E. H. (1998). el-Mücâlese ve cevâhiru’l-’ilm (1-10). Dâru İbn Hazm.
12. Ebü’l-Ferec K. (1302). Naḳdü’ş-şiʿr. Matbaatü’l-Cevâib.
13. Hâlidiyyân, E. (1995). el-Eşbâh ve’n-nezâʾir min eşʿâri’l-mütekaddimîn ve’l-Câhiliyye ve’l-muhadramîn. Vezâratu’s̱-S̱eḳâfe.
14. Hatîb el-Bağdâdî, E. (2002). Târîhu Bağdâd. Dâru’l-Garbi’l-İslâmî.
15. Hatîb el-Bağdâdî, E. (1421/2000). el-Buhalâ’. Dârü İbn Hazm.
16. İbn Abdilberr, E. Ö. (1985). el-İstiğnâʾ fî esmâʾi’l-meşhûrîn min hameleti’l-ʿilmi bi’l-künâ (1-3). Dâr İbn Teymiyye.
17. İbn Abdürabbih, E. Ö. (10404). el-ʿİkdü’l-ferîd (1-8). Dâru’l- Kutubi’l-‘İlmiyye.
18. İbn Hamdûn, E. M. (1418). et-Tezkiretü’l-hamdûniyye (1-10). Dâru Sâdır.
19. İbn Ḳuteybe, E. M. (t.y.). ʿUyûnu’l-aḫbâr (1-4). Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye.
20. İbn Manzûr, E. F. (1414). Bdn. Lisânü’l-ʿArab (3. bs, 1-15). Dâru Sâdır.
21. İbnü’l-Adîm, E. K. (t.y.). Buġyetü’ṭ-ṭaleb fî târîḫi Ḥaleb (1-12). Dârü’l-Fikr.
22. İbşîhî, E. B. (1419). el-Müstetraf fî külli fennin müstezraf. ’Âlemü’l-Kütüb.
23. İbu’l-‘İmâd, E. A. (1986). Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zeheb. Dâru İbn Kesîr.
24. Kıftî. (1982). İnbâhü’r-ruvât ‘ala enbâhi’n-nuhât. Dâru’l-Fikri’l-‘Arabî.
25. Meydânî, H. (1996). el-Belâgatü’l-’Arabiyye (1-2). Dârü’l-Kalem.
26. Muberred, E. A. (1417). el-Kâmil fî’l-Luğa ve’l-Edeb (1-4). Dâru’l-Fikri’l-ʿArabî.
27. Mukrî, E. T. (1989). Ahbârü’n-nahviyyin. Dârü’s-Sahâbe li’t-Türâs.
28. Nüveyrî, E. A. (1423). Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb (1-33). Dârü’l-Kütüb ve’l-Vesâiki’l-Kavmiyye.
29. Seâlibî, E. M. A. (t.y.). el-Letâʾif ve’z-zarâʾif. Dârü’l-Menâhil.
30. Sezgin, F. (1411/1991). Târîhu’t-türâsi’l-’Arabî (Mahmûd Fehmî Hicâzî, Çev.; 1-5). Câmi’atü’l-İmam Muhammed b. Suud el-İslâmiyye.
31. Sıbt İbnu’l-Cevzî, E. M. (2013). Mir’âtu’z-zamân fî târîhi’l-a‘yân (1-23). Dâru’r-Risâleti’l‘Alemiyye.
32. Sîbeveyh, E. B. (1408). el-Kitâb (1-4). Mektebetu’l-Ḫâncî.
33. Sükkerî, E. A. (1998). Dîvânü Ebi’l-Esved ed-Düelî. Mektebetu’l-Hilâl.
34. Şerîf el-Murtazâ, A. E. (1373). Gureru’l-fevâid ve dureru’l-kalâid. Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-‘Arabiyye.
35. Şerîşî, E. A. (2006). Şerhu Makāmâti’l-Harîrî (2. bs, 1-3). Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
36. Taşdoğan, A. (2025). Kıraat-Yorum ilişkisi üzerine bir analiz: İsrâ sûresi 16. âyet bağlamında toplum dönüşümünde yöneticilerin rolü. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 36, 244-262. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1634989
37. Vatvât, M. (2008/1429). Gurerü’l-hasâ’isi’l-vâzıha ve ‘urerü’n-nekâ’isi’l-fâzıha. Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
38. Yâfiî, E. M. (1997). Mir’atu’l-cinân ve ibretu’l-yakazân fi ma‘rifeti mâ y‘uteberu min havâdisi’z-zamân. Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
39. Yâkût el-Hamevî, E. (1993). Mu‘cemu’l-udebâ’ (1-7). Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî.
40. Zemahşerî, E. K. (1412). Rebîʿu’l-ebrâr ve nusûsü’l-ahbâr (fusûsü’l-ahbâr) (1-5). Müessesetü’l-Aʿlemî.