Osmanlı Devleti’nde Konut Vakıfları (XVII. Yüzyıl Başı İstanbul Örneği)

Öz

XVII. yüzyıl başları Osmanlı payitahtı İstanbul’da vakıf kurma eğilimine bir odaklanan bu çalışma, söz konusu dönemde öne çıkan “kadınların aileleri yararına kurduğu konut vakıflarını” incelemektedir. Çalışmada Evkâf-ı Hümayun Müfettişliği defterleri ana kaynak olarak kullanılmıştır. Doküman analizi yöntemiyle elde edilen veriler doğrultusunda kadınların vâkıf, konutun mevkuf ve ailenin de mevkufun aleyh olarak vakıf hukuku çatısı altında ne şekilde yer aldıkları örnekler üzerinden ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışma, bireyi ve toplumu zorlayan sosyoekonomik şartlar altında İslam hukukunun bireye tanıdığı haklardan nasıl istifade edildiğini ve devletin de toplum yararına -vakıf kurma örneğindeki gibi- hakların kullanılmasına zemin hazırlayıcı bir rol üstlendiğine dikkat çekmektedir. Kadınların evlerini önce kendileri, ardından da “aile” telakki ettikleri kimseler yararına vakıf hukuku güvencesine alarak ekonomik bir mal olmaktan ziyade sosyal bir sigortaya çevirdikleri görülmektedir. Konut vakfetme eylemi, kadınlara özgü olmamakla birlikte, incelenen dönemde özellikle kadınların miras ya da vasiyet yerine ellerindeki mal varlıklarının geleceğe intikalinde daha fazla şahsi inisiyatif kullanmalarına imkân sağlayan vakfetme eylemini seçmeleri dikkat çekicidir.

Anahtar Kelimeler

• Konut vakıfları
• kadın
• Osmanlı Devleti
• XVII. yüzyıl
• İstanbul

Destekleyen Kurum

Yok

Etik Beyan

Bu çalışmada herhangi bir etik ihlal işlenmemiştir.

Teşekkür

Yok

Residential Waqfs in the Ottoman Empire (Example of Istanbul at the Beginning of the 17th Century)

Öz

This study examines the tendency to establish waqfs in the early-seventeenth-century Ottoman capital city Istanbul, focusing specifically on “residential waqfs” founded by women for the benefit of their families. The study utilized the registers of the Directorate of Imperial Pious Foundations (Evkâf-ı Hümâyun Müfettişliği) as its primary source. Based on data obtained through document analysis, an attempt has been made to illustrate, through selected cases, the positioning of women as founders (wâqif), houses as endowed properties (mawqûf), and family members as beneficiaries (mawqûf ʿalayh) within the legal framework of waqf law. The study indicates how individuals benefit from the rights granted to them by Islamic law under socio-economic conditions that challenge both the individual and society, as exemplified by the establishment of waqfs. By endowing their houses -first for their own benefit and subsequently for those they regarded as “family” -women secured their property under the legal protection of the waqf institution, transforming it from a purely economic asset into a form of social security. Although the act of endowing residential property was not exclusive to women, it is noteworthy that in the period under consideration, founding a waqf emerged as a preferred means of transferring property to future generations. Compared to inheritance or will, the waqf appears to have offered these women greater personal initiative and control over the future of their estates.

Anahtar Kelimeler

• residential waqfs
• women
• Ottoman State
• 17th century
• Istanbul

Destekleyen Kurum

No

Etik Beyan

No ethical violations are committed in this study.

Teşekkür

No

Kaynakça

1. Evkaf-ı Hümâyûn Müfettişliği 1 Numaralı Sicil (H. 1016-1035 / M. 1608-1626), https://kadisicilleri.istanbul/ (Bu defter İBB Kültür A.Ş. ve Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi ortaklığı ile hazırlanmıştır.)
2. Akgündüz, A. (2023a). İslam hukukunda ve Osmanlı tatbikatında vakıf müessesesi. (3. Baskı). Osmanlı Araştırmaları Vakfı.
3. Akgündüz, A. (2023b). İslam özel hukuku. Osmanlı Araştırmaları Vakfı.
4. Alkan, M. (2008). Türkiye’de vakıfların intifa hakkı: Adana örneği. Tarih İncelemeleri Dergisi, 23 (2), 13-34.
5. Baer, G. (1983). Women and waqf: an analysis of the Istanbul tahrir of 1546. Asian and African Studies, 17 (10), 9-27.
6. Barkan, Ö. L. (1940). Şer’i miras hukuku ve evlatlık vakıflar. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, VII (1), 156-181.
7. Barkan, Ö. L. ve E. H. Ayverdi (1970). İstanbul vakıfları tahrir defteri: 953(1546) tarihli. İstanbul.
8. Berki, A. H. (1946). Vakıflar (I). Aydınlık Basımevi.

9. Berki, A. H. (1958). İslam’da vakıf Zağanus Paşa ve zevcesi Nefise Hatun vakfiyeleri. Vakıflar Dergisi, 4, 19-35.
10. Berki, A. H. (1985). İslâm hukukunda ferâiz ve intikal. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
11. Beyaztaş, M. (2016). İslam hukukunda vakıfların tağyîri ve istibdâli (Tez no: 438986) [Doktora tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
12. Biçer, R. H. (2024). Kuruluşu döneminde Haremeyn Evkaf Müfettişliği ve müfettişlerin kimliği (1589-1622). Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8 (1), 81-98.
13. Bilmen, Ö. N. (1985). Hukuk-ı islâmiyye ve istılahât-ı fıkhiyye kâmusu. (5). Bilmen Yayınevi.
14. Çam, M., Turan, İ. ve Enes, R. (2020). Vakıflar Genel Müdürlüğü arşiv rehberi. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
15. Çınar, H. ve Koyuncu Kaya, M. (2015). Vakıflar kaynakçası. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
16. Doğan, N. (2024). Üsküdar Mahkemesi’nde vakıf oluşturma pratiği: şer’iyye sicilleri ışığında bir inceleme. Ed. F. M. Emecen, A. Akyıldız, Osmanlı İstanbulu X (225-242) içinde. İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Yayınları.
17. Döndüren, H. (1983). Delilleriyle İslam hukuku: şahıs, aile ve çözümlü miras. İslam Hukuku Külliyatı Yayınları.
18. Erden, Y. (2021). Osmanlı vakıf hukukunda istibdal (XVI. ve XVIII. yüzyıllar arası) (Tez no: 728125) [Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
19. Ergenç, Ö. (2006). XVI. yüzyılın sonlarında Bursa. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. Faroqhi, S. (2004). The Ottoman Empire and the world around it. IB Tauris and Co.
21. Gözübenli, B. (1991). Ariyet. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 3, 379-380.
22. Güler, M. (2011). Osmanlı Devleti’nde Haremeyn Vakıfları (16 ve 17. Yüzyıllar). Çamlıca Basın Yayın.
23. Günay, H. M. (2012). Vakıf. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 42, 475-479.
24. Gür Kamut, N. (2022). XVII. asrın ikinci yarısında Bursa’da kadınlar tarafından kurulan vakıfların kuruluş amaçları ve işleyişleri (Tez No: 712947) [Yüksek lisans tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
25. Hayashi, K. (1992). 16. Yüzyılın İstanbul’unda Ev Vakıfları. Tôyô Bunka Kenkyûjo Kiyô, 118, 237-262.
26. İbnülemin M. K. ve Hüseyin Hüsameddin (1335/1916). Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti’nin târihçe-i teşkîlâtı ve nuzzârın terâcim-i ahvâli. Evkâf-ı İslâmiyye Matbaası.
27. İnalcık, H. (2014). Devlet-i aliyye Osmanlı İmparatorluğu üzerine araştırmalar-II. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
28. Kahraman, S. A. (2006). Evkâf-ı Hümâyun Nezâreti. Kitabevi Yayınları.
29. Kallek, C. (2012). Vasiyet. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 42, 552.
30. Kaya, M. Y. (2017). İslam hukukunda ve Osmanlı tatbikatında aile vakıfları (Tez No: 481465) [Doktora tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
31. Koyuncu Kaya, M. (2014). Vakıf kurucusu olarak Osmanlı esnafı (18. yüzyıl örneği). Vakıflar Dergisi, 42, 35-50.
32. Köprülü, M. Fuad (1983). İslam ve Türk hukuk tarihi araştırmaları ve vakıf müessesesi. Ötüken Neşriyat.
33. Ömer Hilmi Efendi (1307). İthâf’ül-ahlâf fî ahkâm-il evkâf. Matbaâ-i Âmire.
34. Özkaya, H. Gökçen (2019). İstanbul’da on yedinci yüzyıl evlerinde yaşama mekânları. YILLIK: Annual of Istanbul Studies, 1, 45-59.
35. Öztürk, N. (1983). Menşei ve tarihi gelişimi açısından vakıflar. Vakıflar Genel Müdürlüğü.
36. Öztürk, N. (1991). Aile vakıfları. Türk Aile Ansiklopedisi, III, 1032-1042.
37. Öztürk, N. (1995). Evkâf-ı Hümâyun Nezâreti. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 11, 521-524.
38. Pamuk, Ş. (2017). Osmanlı ekonomisinde paranın tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
39. Sahillioğlu, H. (1970). XVII. yüzyılda Osmanlı para buhranları. Belleten, XXXIV, 89–95.
40. Tanyeli, U. (1996). Klasik dönem Osmanlı metropolünde konutun ‘reel’ tarihi: bir standart saptama denemesi. Zeynep Ahunbay (Ed.), Prof. Dr. Doğan Kuban’a Armağan (57-71) içinde. Eren Yayıncılık.
41. Yediyıldız, B. (1982). XV–XVI. asırlarda Osmanlı vakıfları. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
42. Yerasimos, S. (2016). XVI. yüzyılda İstanbul evleri. S. Faroqhi ve C.K. Neumann (Ed.), Soframız nur, hanemiz mamur (306-332) içinde. Alfa Yayınları.
43. Yıldız, K. (2019). Osmanlı vakıf teftişleri ve vakıf idaresinin merkezileşmesi. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 42, 33-72.
44. Yörük, S. (2011). Çelebi unvanı hakkında bir değerlendirme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4 (18), 290-297.
45. Yüksel, H. (1990). Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Hayatında Vakıfların Rolü Üzerine Bir Araştırma (1585-1683) (Tez no: 17134) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
46. Yüksel, H. (1998). Osmanlı sosyal ve ekonomik hayatında vakıfların rolü (1585-1683). Dilek Matbaası.
47. Yüksel, H. (1999). Osmanlı toplumunda vakıflar ve kadın (XVI- XVII. yüzyıllar). Ed. H. Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca, Osmanlı 5 (49-55) içinde, Yeni Türkiye Yayınları.
48. Yüksel, H. (2002). Türk toplumunda vakıf aile ilişkisi. Ed. H. Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca, Türkler, 10 (461-469) içinde. Yeni Türkiye Yayınları.