16. Yüzyıl Hurûfî Şairi Sürûrî-i Acem Dîvânı’nın Neşirleri, Yeni Nüshaları ve Gelibolulu Sürûrî Dîvânı ile Karıştırılması Meselesi Üzerine

Öz

16. yüzyıl Hurûfî şairlerinden Sürûrî-i Acem’in kaynaklarda kaydedilen tek eseri Dîvân’ıdır. Manisa, Süleymaniye ve Vatikan kütüphanelerinde üç nüshası bulunan eser üzerine bugüne kadar Türkiye’de bir yüksek lisans tezi ve İran’da bir kitap olmak üzere iki çalışma yapılmıştır. Söz konusu tez, Saule Şaripbekova tarafından eksik bir nüsha olan Süleymaniye Kütüphanesi nüshası esas alınarak hazırlanmıştır. Firuz Refahi Alemdari’nin Sürûrî-i Acem Dîvânı adıyla Tahran’da yayımladığı kitap ise Gelibolulu Sürûrî ile Sürûrî-i Acem’in şiirlerini karışık biçimde içermektedir. Bu durum, nâşirin Kaliforniya Üniversitesi Kütüphanesi’nde 327 numarada kayıtlı Gelibolulu Sürûrî Dîvânı nüshasını Sürûrî-i Acem’e ait sanmasından kaynaklanmaktadır. Alemdari, bu nüshayı esas alarak her kafiye harfinin sonuna Sürûrî-i Acem’in aynı kafiyedeki bazı şiirlerini eklemiş ve adetâ müşterek bir Sürûrîler külliyatı oluşturmuştur. Ayrıca Alemdari’nin çalışmasında şiir sayısı bakımından en hacimli ve istinsah tarihi müellifin yaşadığı döneme en yakın olan Manisa nüshasındaki birçok şiire yer verilmemiştir. Literatürdeki bu karışıklığı gidermek ve eksikliği tamamlamak amacıyla hazırlanan bu çalışma üç kısımdan müteşekkildir. Birinci kısımda şairin hayatı ve Hurûfîliğe ilgisi üzerinde durulmuş, ikinci kısımda nüshalar tanıtılarak mevcut üç nüshadaki toplam 198 şiirin matla beyitleri/bentleri verilmiş ve ilgili tezde tespit edilen okuma hatalarına işaret edilmiştir. Üçüncü kısımda ise aynı mahlas sebebiyle şiirleri zaman zaman karıştırılan iki şairin divan nüshalarındaki müşterek şiirlerine değinilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sürûrî-i Acem
• Dîvân
• nüsha
• Hurûfîlik
• Gelibolulu Sürûrî

The Editions and Newly Identified Manuscripts of the Dīwān of Süruri-i Acem, a Sixteenth-Century Hurufi Poet, and the Problem of Its Confusion with the Dīwān of Süruri of Gallipoli

Öz

The only work attributed to the sixteenth-century Hurūfī poet Sürūrī-i Acem is his Dīwān, which survives in three manuscripts held in Manisa, Süleymaniye, and the Vatican libraries. To date, it has been the subject of two studies: a master’s thesis completed in Turkey and a book published in Iran. The thesis by Saule Şaripbekova was prepared on the basis of the Süleymaniye manuscript alone, which is in fact an incomplete copy. The book published in Tehran by Firuz Refahi Alemdari under the title Sürūrī-i Acem Dīwānı, however, contains a mixture of poems by Sürūrī of Gallipoli and Sürūrī-i Acem. This arose from Alemdari’s misidentification of Sürūrī of Gallipoli’s manuscript (Library of the University of California, no. 327) as Sürūrī-i Acem’s. Using this manuscript as a base, he appended Sürūrī-i Acem’s poems of the same rhyme, creating a composite “Sürūrī corpus”. Moreover, his edition omits numerous poems from the Manisa manuscript, the most extensive copy and closest in date to the poets’s lifetime. Prepared with the aim of resolving this confusion in the scholarship and addressing these deficiencies, the this study consists of three chapters. The first examines the poet’s life and his interest in Hurūfism; the second introduces the manuscripts, presents the incipits of all 198 poems contained in the three extant copies, and addresses the reading inaccuracies identified in the aforementioned thesis; and the third discusses the poems shared in the divan manuscripts of the two poets whose works have occasionally been conflated due to their common pen name.

Anahtar Kelimeler

• Sürūrī-i Acem
• Dīwān
• copy
• Hurūfism
• Sürūrī of Gallipoli

Kaynakça

1. Alemdari, F. R. (2019). Emîr Sürûrî Türkçe-Farsça divanı kaliforniya nüshası esasında no. 327. Savalan Igitleri. Canım, R. (2000). Latîfî tezkiretü’ş-şuarâ ve tabsıratü’n-nuzamâ (inceleme-metin). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
2. Emecen, F. (2009). Selim I. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (407-414) (Cilt 36). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
3. Ergun, S. N. (1955). Bektaşî şairleri ve nefesleri (Cilt 1). Maarif Kitaphanesi Matbaası.
4. İsen, M. (1994). Künhü’l-Ahbâr’ın tezkire kısmı. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
5. Kerimov, P. (2019). Süruri ve onun divanı. Emîr Sürûrî Türkçe-Farsça Divanı kaliforniya nüshası esasında no. 327 (9-43) içinde. Savalan Igitleri.
6. Kesik, B. (2014). SÜRÛRÎ, Musliheddin Mustafa (şârih-i mesnevî). Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sururi-musliheddin-mustafa-sarihi (Erişim Tarihi 28.12.2025)
7. Kılıç, F. (1994). Meşa’irü’ş-Şuara inceleme tenkitli metin (Tez No. 36279) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
8. Köksal, M. F. (2013). SÜRÛRÎ, Sürûrî-i Acem, Sürûrî-i Şarkî. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sururi-sururi-sururii-acem-sururii (Erişim Tarihi 29.12.2025)

9. Köksal, M. F. (2017). Edirneli Nazmî mecma‘u’n-nezâ’ir (inceleme-metin). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56057,mecmaun-nezair-edirneli-nazmi-pdf.pdf?0 (Erişim Tarihi 28.12.2025)
10. Macit, M. (2013). Fuzûlî. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/fuzuli-mdbir (Erişim Tarihi 04.01.2026)
11. Mehmed Süreyyâ. (1996). Sicill-i Osmanî (Cilt 5). (N. Akbayar, Haz.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
12. Okatan, H. İ. (2010). Sürûrî divanı. Engin Matbaacılık.
13. Şaripbekova, S. (2001). Acem Sürûrî ve divançesi (Tez No. 117875) [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
14. Sungurhan Eyduran, A. (1999). Kınalızâde Hasan Çelebi tezkiretü’ş-şuarâ inceleme-tenkitli metin (Tez No. 87534) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
15. Sürûrî-i Acem. Dîvân. Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Mahmud Efendi 3777.
16. Sürûrî-i Acem. Dîvân. Manisa İl Halk Kütüphanesi 7844.
17. Sürûrî-i Acem. Dîvân. Vatikan Kütüphanesi Borg. Turc. 35.
18. Ünver, N. (2010). Gelibolulu Sürûrî ve divanı (Tez No. 277166) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
19. Usluer, F. (2009). Hurufilik ilk ekden kaynaklarla doğuşundan itibaren. Kabalcı Yayınevi.
20. Varlık, M. Ç. (1993). Çaldıran savaşı. Türkiye diyanet vakfı islâm ansiklopedisi (193-195) (Cilt 8). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.