Development of Afyonkarahisar Urban Texture in the 12th-14th Centuries

Öz

The settlement of Afyonkarahisar, which can be reduced to the Phrygian Period in accordance with the current information, is the 12th-14th century of the urban texture. Its development between centuries is the subject of the study. In the city, which was chronologically under the domination of the Turkish Seljuk State, the Ownerataoğulları, the Ottoman State and the Germiyanoğulları between these centuries, the date of the conquest of the Turkish Seljuk State is unknown, but the period sources mention the name of the city for the first time during the struggle of Sultan Şahinşâh with Byzantium. The next record belonging to the Seljuk Period is about the restoration of the castle walls of Sultan Alaeddin Keykubad I. With the works on the period, the architectural works that have survived to the present day and that they were built in this period, which can be understood from the construction inscriptions, are examined in the 12th-14th centuries. Considering the direction in which the city developed between the centuries, what kind of buildings were built and the water system used in this period, the settlement in the city center was tried to be determined with the main lines. In addition to the works examined on-site, different from previous studies, the trade routes that became the political policy of the period and the effects of the structures with different functions built on these roads on the urban settlement were tried to be revealed.

Anahtar Kelimeler

• Afyonkarahisar
• Karahisar Castle
• trade routes
• city
• settlement.

12-14. Yüzyıllar Arasında Afyonkarahisar Kent Dokusunun Gelişimi

Öz

Yerleşimi, günümüzdeki mevcut bilgiler doğrultusunda Frig Dönemi’ne kadar indirgenebilen Afyonkarahisar kent dokusunun 12.-14. yüzyılları arasındaki gelişimi çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Bu yüzyıllar arasında kronolojik olarak Türkiye Selçuklu Devleti, Sahipataoğulları, Osmanlı Devleti, Germiyanoğulları ve daha sonra tekrar Osmanlı hakimiyeti altında olan kentte, Türkiye Selçuklu Devleti’nin fetih tarihi bilinmemekle birlikte dönem kaynakları kentin ismini ilk defa Sultan Şahinşâh’ın Bizans’la giriştiği mücadele esnasında zikretmektedir. Selçuklu Dönemi’ne ait sonraki kayıt ise Sultan I. Alâeddin Keykubad’ın kale surlarının onarımı ile ilgilidir. Dönemi konu alan çalışmalar ile birlikte günümüze kadar varlığını devam ettirebilen ve bu dönemde inşa edildikleri, inşa kitabelerinden anlaşılan mimari eserler üzerinden 12.-14. yüzyıllar arasında kentin hangi yönde geliştiği, ne tür yapılar inşa edildiği ve bu dönemde kullanılan su sistemi dikkate alınarak kent merkezindeki yerleşim ana hatlarıyla tespit edilmeye çalışılmıştır. Yerinde incelenen eserlerin yanı sıra daha önce yapılan çalışmalardan farklı olarak dönemin siyasi politikası haline gelen ticaret yolları ve bu yollar üzerinde inşa edilen farklı işlevlerdeki yapıların kent yerleşimine etkisi ortaya konmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Afyonkarahisar
• Karahisar Kalesi
• ticaret yolları
• kent

Kaynakça

1. Aksoy, H (2017). Komnenos Hanedan’ının doğu siyaseti ve Myriokephalon savaşı. Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 7, 245-277. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/550478.
2. Aktürk, K. K. (2019). Afyonkarahisar bölgesi tarihi taş köprülerinin mimari ve statik özellikleri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Afyon Kocatepe Üniversitesi, Afyonkarahisar.
3. Altıgöz Köprüsü Afyonkarahisar (t.y.). https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/afyonkarahisar/gezilecekyer/altigoz-koprusu. Erişim tarihi: 12.01.2023.
4. Altuğ, O. (2006). Afyonkarahisar yapı kitabelerinde hat sanatı. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Çanakkale On Sekiz Mart Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çanakkale.
5. Aygen, MS (1973). Afyonkarahisar camileri. Ankara: Türkeli Yay.
6. Baş Çeşme Afyonkarahisar (t.y.). https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/afyonkarahisar/kulturenvanteri/bas- cesme848853. Erişim tarihi: 10.01.2023.
7. Çal, H (1993). Tarih içinde Afyonkarahisar şehrinin fiziki gelişimi. (M. Sarlık, haz.). 3. Afyonkarahisar Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri içinde (s. 302-341). Afyonkarahisar: Afyonkarahisar Belediyesi Yay.
8. Çelebi, E. (2011). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi seyahatnamesi 9. Kitap (C. 1) (S. A. Kahraman, haz.). İstanbul: Yapı Kredi Yay.

9. Eflâki, A. (1973). Ariflerin menkıbeleri I (T. Yazıcı, çev.). İstanbul: Hürriyet Yay.
10. Eyice, S. (1971). Anadoluda Orta Asya Sanat Geleneklerinin Temsilcisi Olan Bir Eser: Boyalıköy Hanikahı. Türkiyat Mecmuası, 16, 39-56. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/172952.
11. Gönçer, S. (1977). Afyon ili tarihi I. İzmir: Karınca Matbaacılık.
12. Hacıgökmen, M. A. (2011). I. Alaeddin Keykubat dönemi emirlerinden Atabey Bedreddin Gühertas (Gevhertas) (D.? -Ö. 1262). Tarih Araştırmaları Dergisi, 30 (50), 119-136. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/781276.
13. İpek Yolu-Kültür yolu haritası yayımlandı. (t.y.). https://www.cekulvakfi.org.tr/haber/ipek-yolu-kultur-yolu- haritasi-yayimlandi. Erişim tarihi: 30.01.2023.
14. Kafalı, M. (1996). Anadolu’nun fethi ve Türkleşmesi. Erdem Atatürk Kültür Merkezi Dergisi, 8(22), 5-17. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/688971.
15. Kara, D. (2020). Türkiye’nin Selçuklu çağı kadın türbeleri. Ankara: Platanus Publishing.
16. Kara, D. (2022). Afyonkarahisar Yukarı Pazar mescidi. (B. Y. Olcay Uçkan, ed.). Anadolu’da bir çınar M. Erol ALTINSAPAN 60. yaş armağanı içinde (s. 257-267). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Basımevi.
17. Kara, H & Şahbaz, H (2016). Afyonkarahisar kentsel sit alanında coğrafi gözlemler. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(45), 397-407. Erişim adresi: https://www.sosyalarastirmalar.com/articles/geographic- observations-of-the-urban-conservation-area-in-afyonkarahisar.pdf.
18. Karazeybek, M. & Ilgar, Y. (2001). Afyonkarahisar'da câmi ve mescitler. (İ. Küçükkurt, ed.). Afyonkarahisar Kütüğü içinde (295-340). Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi Yay.
19. Karazeybek, M. (2004). Selçuklu ve Beylikler döneminde Afyonkarahisar. M. Uyan & İ.
20. Karazeybek, M. (2011). XVII. yüzyılın ikinci yarısında Afyonkarahisar şehri: fiziki, sosyal ve ekonomik yapı incelemesi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Afyon Kocatepe Üniversitesi, Afyonkarahisar.
21. Kesik. M. (2017). Myriokephalon zaferi öncesinde Konya’yı hedef alan askerî seferler ve yolları. Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 7, 40-73. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/usad/issue/39382/468515.
22. Koçak, T. (2008). Türkiye Selçukluları ve Beylikler Dönemi’nde Afyonkarahisar. (Yayımlanmamış yüksek lisans Tezi). Gazi Üniversitesi, Ankara.
23. Kunduracı, O. & Bahargülü, N. (2018). Geleneksel Afyonkarahisar evlerinde cephe düzenlemeleri. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 43, 491-522. https://doi.org/10.21563/sutad.510557.
24. Küpeli, Ö. (2002). Tarihi ve idari gelişimi. (M. Uyan, haz.). Anılarda Afyonkarahisar içinde (s. 10-27). Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi Yay.
25. Merçil, E. (2008). Sâhib Ataoğulları. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 35, s. 515- 516). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
26. Özcan, K. & Yenen, Z. (2010). Anadolu-Türk kent tarihine katkı: Anadolu Selçuklu kenti (XII. yüzyılın başından XIII. yüzyılın sonuna dek). Megaron 5(2), 55-66. Erişim adresi: https://jag.journalagent.com/megaron/pdfs/MEGARON_5_2_55_66.pdf.
27. Özcan, K. (2008). Anadolu’da Selçuklu dönemi yerleşme tipolojileri II. Millî Folklor Uluslararası Kültür Araştırmaları Dergisi, 77, 89-101. Erişim adresi: https://www.millifolklor.com/PdfViewer.aspx?Sayi=77&Sayfa=86
28. Sözen, M. (1970). Anadolu medreseleri Selçuklular ve Beylikler devri. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınları.
29. Turan, O. (2014). Selçuklular zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
30. Uysal, A. O. (2006). Germiyanoğulları Beyliği’nin mimari eserleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yay.
31. Uzunçarşılıoğlu, İ. H (1929). Afyonkarahisar, Sandıklı, Bolvadin Çay, İsaklı, Manisa, Birgi, Muğla, Milas, Peçin, Denizli, Isparta, Atebey ve Eğirdir’deki kitabeler ve Sahip, Saruhan, Aydın, Menteşe, İnanç, Hamit Oğulları hakkında mâlumat. İstanbul: Devlet Matbaası.
32. Uzunçarşılıoğlu, İ. H (1969). Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
33. Yüksel & N. Avşar (haz.). Anadolu’nun kilidi Afyon içinde (s. 63-75). Afyon: T.C. Afyon Valiliği Yay.