ПЕРЕСТРОЙКА ЮГА: МЕТОДЫ ИНТЕГРАЦИИ РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ НА КАВКАЗЕ И ТУРКЕСТАНЕ (18-19 ВЕКА)

Öz

Reshaping The South: Methods of Integration of Caucasia and Turkestan into The Russian Empire (18-19th Century)

Öz

The rapid conquest of vast territories such as the Caucasus and Turkestan during Russia’s transition from Muscovy into to a multi-national empire rendered the integration of these regions into central authority a fundamental issue. This study aims to analyze the demographic, cultural, and political integration strategies implemented by Russia in the aforementioned geographies during the 18th and 19th centuries through published archival documents and secondary literature. Despite the conflicting and occasionally shifting views of the central government and the Imperial officials serving in the region regarding methods and approaches, the ultimate objective of these policies remained the full integration of the territories. Research findings indicate that while integration efforts carried out through educational and religious policies failed to achieve the anticipated success in the face of deep-rooted local identities, Russia succeeded in administrative-military policies such as the establishment of military fortifications, civil administrative organization, and the co-optation of local elites. In conclusion, the study demonstrates that despite partial failures on the cultural-religious level, the Caucasus and Turkestan were maintained within Imperial borders through the institutionalized administrative structure and the security units.

Anahtar Kelimeler

• Integration
• Resettlement
• Russifying
• Russification
• Local Elites

Güneyin Yeniden Şekillenmesi: Rusya İmparatorluğu’nun Kafkasya ve Türkistan Entegrasyon Metotları (18-19. Yüzyıllar)

Öz

Rusya’nın Moskova Knezliği’nden çok uluslu bir imparatorluğa geçiş sürecinde Kafkasya ve Türkistan gibi geniş coğrafyaları kısa sürede ele geçirmesi, bu bölgelerin merkezî otoriteye eklemlenmesi meselesini temel bir sorun olarak ortaya çıkarmıştır. Bu çalışma, 18. ve 19. yüzyıllarda Rusya’nın söz konusu coğrafyalarda yürüttüğü demografik, kültürel ve siyasi bütünleşme stratejilerini yayımlanmış arşiv belgeleri ve ikincil literatür üzerinden analiz etmeyi amaçlamaktadır. Merkezin ve bölgede görev yapan İmparatorluk yetkililerinin yöntem ve yaklaşım konusundaki çelişen ve zaman zaman değişen görüşlerine rağmen politikaların nihaî hedefi bölgelerin tam entegrasyonu olarak belirlenmiştir. Araştırma bulguları; Rusya’nın eğitim ve dinî politikalar yoluyla yürüttüğü entegrasyon çabalarının köklü yerel kimlikler karşısında beklenen başarıyı sağlayamadığını; buna karşın askerî tahkimatlar, sivil idarî teşkilatlanma ve yerel elitlerin sisteme dâhil edilmesi gibi idarî-askerî politikalarda başarılı olunduğunu göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, kültürel-dinî düzlemdeki kısmi başarısızlığa rağmen kurumsallaşan idarî yapı ve güvenlik birimleri yoluyla Kafkasya ve Türkistan’ın İmparatorluk sınırları içerisinde tutulabildiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Entegrasyon
• İskân
• Ruslaşma
• Ruslaştırma
• Yerel Elitler

Kaynakça

1. Abdullayev, M. (2005). Xanlıqlar və Rus Müstəmləkəçiliyi Dövründə Şimali Azərbaycanda Aqrar Münasibətlər (XIX əsrin 40-cı illerine qədər). Bakı: Adiloğlu.
2. Acar, K. (2004). An Examination of Russian Imperialism: Russian Military and Intellectual Descriptions of the Caucasians during the Russo-Turkish War of 1877–1878. Nationalities Papers. 32(1), 7-21.
3. Acar, K. (2020). Ortaçağ’dan Sovyet Devrimi’ne Rusya. İstanbul: İletişim Yayınları.
4. Adilbayev, A. (2002). Rus Oryantalizminin Oluşumunda Kazan Ekolü’nün Rolü. Dini Araştırmalar. 4(12), 109-123.
5. Akan, M. (2022). Bilinmeyenden ‘Öteki’ye Rusya’nın Kafkasya’yı İşgalinde Oryantalizm Etkisi. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
6. Aksakov, İ. (1960). Brodyaga. Stihotvoreniya i Poemı. Red. A. G. Demetniyeva. Leningrad: Sovetskiy Pisatel.
7. Aktı: Sobraniye Kavkazskoy Arheografiçeskoy Komissiey, (AKAK) I: 1389-1799. (1866). Pod red. A.D. Berje. Tiflis.
8. Aktı: Sobraniye Kavkazskoy Arheografiçeskoy Komissiey, (AKAK) II: 1802-1806. (1868). Pod red. A.D. Berje. Tiflis.

9. Aktı: Sobraniye Kavkazskoy Arheografiçeskoy Komissiey, (AKAK) VIII: 1831-1837. (1881). Pod red. A.D. Berje. Tiflis.
10. Alikberov, A. K., Bobrovnikov, V. O., Bustanov, A. K. (2019). Rossiyskiy Islam. Moskova: İV RAN.
11. Alp, A. (2013). “Rus Çarlığında Müftülüklerin Kuruluşu ve Gelişimi”, Gazi Akademik Bakış. 7 (13), 117-126.
12. Arslantürk, H. (2023). Rusya’nın Altay Dinî Misyonu (1830-1917) (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Ordu Üniversitesi, Ordu.
13. Artykbaev, Z. (1993). Kazakhskoe obshchestvo v XIX veke: traditsii i innovatsii. Karaganda.
14. Atkin, M. (1980). Russia and Iran, 1780-1828. Minneapolis: University of Minnessota Press.
15. Baddeley, J. F. (1908). The Russian Conquest of the Caucasus. London, New York, Bombay, Calcutta: Longmans, Green and Co.
16. Barthold, V. V. (1927). Istoriia kul'turnoi zhizni Turkestana. Leningrad: Izdatel'stvo Akademii Nauk SSSR.
17. Barthold, V. V. (2004). Rusya’da ve Avrupa’da Oryantalizm, çev. K. Bayraktar, A. Meral. İstanbul: Küre Yayınları.
18. Bassin, M. (1983). The Russian Geographical Society, the "Amur Epoch," and the Great Siberian Expedition 1855- 1863. Annals of the Association of American Geographers. 73(2), 240-256.
19. Beydilli, K. (1988). 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Anadolu’dan Rusya’ya Göçürülen Ermeniler. Türk Tarih Belgeleri Dergisi. 33(17), 365-434.
20. Bilge, S. M. (2023). Osmanlı Çağı’nda Kafkasya ve Kafkasyalılar (1454-1829). I. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
21. Bournoutian, G. A. (1983). The Armenian Church and the Political Formation of Eastern Armenia. Armenian Review. 36(3), 7-17.
22. Bournoutian, G. A. (1996). The Ethnic Composition and the Socio-Economic Condition of Eastern Armenia in the First Half of the Nineteenth Century. Transcaucasia, Nationalism and Social Change. Ed. Ronald Grigor Suny. Michigan: The University of Michigan Press. 69-86.
23. Bournoutian, G. A. (2002). A Concise History of the Armenian People: From Ancient Times to the Present. California: Mazda Publishers.
24. Breyfogle, N. B. (2005). Heretics and Colonizers Forging Russia’s Empire in the South Caucasus. Ithaca and London: Cornell University Press.
25. Cheshire, H.T. (1934). The Expansion of Imperial to the Indian Border. Slavonic Review. 13, 85-97.
26. Çapraz, H. (2016). Güney Kafkasya’da Ermenistan Bölgesinin Oluşumu. Revan Türkleri. Ed. Okan Yeşilot. İstanbul: Yeditepe Yayınevi. 61-93.
27. Çapraz, H. (2026). Rusya’nın Kuzey Kafkasya’da Askerî Hâkimiyet Kurması. Kuzey Kafkasya Halkları Tarih, Kültür ve Kimlik. Ed. Okan Yeşilot, Serdar Oğuzhan Çaycıoğlu. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları. 19-44.
28. Çatalkılıç, D. (2022). Kafkasya’da Rus Yayılmacılığı Mozdok Hattı 1552-1832. Ankara: Koyusiyah.
29. Çaycıoğlu, S. O. (2021). Rusya’nın Kafkasya Siyaseti: General Paskeviç’in Başkomutanlığı Dönemi (1827-1831). Ankara: TTK Yayınları.
30. Çaycıoğlu, S. O. (2022). Çarlık Rusya’nın Kafkas Hattı’nı İnşası ve Kuzey Kafkasya’da Hakimiyet Kurma Mücadelesi. Belleten. 86(306), 717-754.
31. Demko, G. J. (1964) The Russian Colonization of Kazakhstan: 1896-1916 (Doktora Tezi). The Pennsylania State University, Pennsylvania.
32. Dobson, G. (2021). Türkistan'ın Kalbine Örülen Ağlar St. Petersburg'dan Semerkant'a Trenle Seyahat Notları. Çev. Resul Şahsi. İstanbul: Selenge Yayınları.
33. Doğan, O. (2004). Çarlık Rusya’sının Türkistan (Orta Asya) Siyaset İle İlgili Önemli Bir Belge. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 11, 287-302.
34. Doğan, Ş. (2010). Rus Kaynaklarına Göre Revan Hanlığının Rusya’ya Bağlanması ve Ermeni Eyaleti’nin Kurulması (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
35. Donnelly, A. S. (1968). The Russian Conquest of Bashkiria 1552-1740. London: Yale University Press.
36. Dubrovin, N. (1866). Zakavkaz'ye ot 1803-1806 gg. Sankt-Peterburg.
37. Erim, N. (1953). Devletlerarası Hukuk ve Siyasi Tarih Metinleri, I, Ankara: TTK Basımevi.
38. Etkind, Alexander. (2011). Internal Colonization: Russia’s Imperial Experience. Cambridge: Polity Press.
39. Ferro, M. (2002). Sömürgecilik Tarihi: Fetihlerden Bağımsızlık Hareketlerine Kadar 13.-20. Yüzyıl. Çev. Muna Cedden. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
40. Forsyth, J. (2021). Kafkasya. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
41. Gabdraufovia, M. S. (2000). Narodnoe Obrazovanie na Yujnom Urale v Pervoy Polovine XIX Veka (Doktora Tezi). RAN: Ekaterinburg.
42. Gammer, M. (1992). Russian Strategies in the Conquest of Checnia and Daghestan, 1825-1859”. The North Caucasus Barrier: The Russian Advance towards the Muslim World. Ed. Abdurahman Avtorkhanov, Marie Bennigsen Broxup. NY: St. Martin’s Press. 45-61.
43. Ginzburg, A. I. (1976). Pereselentsı i Mestnoe Naselenie Turkestana v kontse XIX – naçale XX veka. Voprosı Istorii. 2, 201-205.
44. Güngör, E. (2024). Rus Salnamelerine Göre Türkistan Askeri Valiliği’nde Nüfus Hareketleri. Belleten. 88(311), 297- 339.
45. Gvosdev, N. K. (1995). The Russian Empire and the Georgian Orthodox Church in the First Decades of Imperial Rule, 1801-30. Central Asian Survey. 14(3), 407-423.
46. Hofmeister, U. (2016). Civilization and Russification in Tsarist Central Asia, 1860-1917. Journal of World History. Special Issue: Preaching the Civilizing Mission and Modern Cultural Encounters. 27(3), 411-442.
47. Hofmeister, U. (2026). Colonialism and kolonizatsiia? Why the Diffrence between Ukraine and Central Asia Matters. Slavic Review. 84, 746-765.
48. Istoriya Narodov Severnogo Kavkaza Sdrevneyshikh Vremyon Do Kontsa XVIII v. I (1988). Der. A. L. N. Moskva: Akademii Nauk SSSR.
49. İrevan Eyaletinin İcmal Defteri. (1996). Yay. Haz. Z. Bünyatov, H. Memmedov. Bakü: ELM.
50. İstoriçeskiy Obzor Deyatelnosti Ministerstva Narodnago Prosveşeniya: 1802-1902 gg. (1902). Der. S.V. Rojdestvenskiy. Sankt Petersburg: İzdanie Ministerstva Narodnago Prosveşeniya.
51. İstoriya Narodov Severnogo Kavkaza s Drevneyşih Vremen do Kontsa XVIII v. (1988). Red. B. B. Piotrovskiy. Moskva: Nauka.
52. Jersild, A. L. (1997). From Savagery to Citizenship: Caucasian Mountaineers and Muslims in the Russian Empire. Russia’s Orient: Imperial Borderlands and Peoples, 1700–1917. Ed. D. R. Brower, E. J. Lazzerini. Bloomington: Indiana University Press. 101-114.
53. Kabardino-Russkiye Otnoşeniya v XVI-XVIII v. II (1957). Moskva: İzdatelstvo Akademii Nauk SSSR.
54. Kapıcı, Ö. (2016). Çarlık Otokrasisinin Hizmetinde Bir Şarkiyat ve Türkoloji Mektebi: XIX. Yüzyılda Ermeni Lazarev Şark Dilleri Enstitüsünün Kuruluşu ve Faaliyetlerine Genel Bir Bakış. Türkbilig. 31, 1-32.
55. Kazahsko-Russkiye Otnoşeniya v XVI-XVIII v. I (1961). Almatı: İzdatelstvo Akademii Nauk Kazakhskoy SSR.
56. Keçeci, S. (2016). The Grand Strategy of the Russian Empire in the Caucasus against Its Southern Rivals (1821- 1833) (Yayınlanmamış Doktora Tezi). The London School of Economics and Political Science, Londra.
57. Keçeci, S. (2024a). Abhazya’da İsyan ve Göç: 1866-1867 Lıhnı İsyanı ve Abhaz Göçü. Osmanlı Dönemi Kafkasya Sempozyumu Tam Metin Bildiri Kitabı. İstanbul: Kafkas Vakfı Yayınları. 178-225.
58. Keçeci, S. (2024b). Emperyal Merkez ve Taşra Arasında: A. M. Dondukov-Korsakov ve Kafkasya’da ‘Rus’ Olmayanlar Konusundaki Tutumu. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi. 20(40), 129-159.
59. Khodarkovsky, M. (1997). Ignoble Savages and Unfaithful Subjects': Constructing Non-Christian ldentities in Early Modern Russia. Russia's Orient: Imperial Borderlands and Peoples, 1700-1917. Ed. D. R. Brower ve E. Lazzerini. Bloomington: Indiana University Press. 9-26.
60. Khodarkovsky, M. (1999). Of Christianity, Enlightenment, and Colonialism: Russia in the North Caucasus, 1550- 1800. The Journal of Modern History. 71(2), 394-430.
61. Khodarkovsky, M. (2022). Türkistan ve Avrasya Steplerinde Rus Yayılmacılığı Bir Sömürge İmparatorluğunun Oluşumu (1500-1800). Çev. M. A. Koç. İstanbul: Selenge Yayınları.
62. Klyuçevskiy, V. O. (1987). Kurs Russkoy İstorii, 1. Moskva: Mısl.
63. Kobahidze, Y. İ. (2014). K Coprosu o Roli Kolonizatsii v Politike “Rusisfikatsii”. Severnogo Kavkaza (Vtoraya Polovina XIX – Naçalo XX v.). 13(52), 9-16.
64. Kokrashvili, K. (2014). The Russian Empire’s Religious Policy in Georgia (The First Half Of The 19th Century). Certain Aspects of Georgian-Russian Relations in Modern Historiography. Ed. D. Muskhelishvili. NY: Nova Pubishers. 63- 81.
65. Konev, A. Y. (2017). Dar, Dan i Torgovliya: Antropologiya Vzaimodeystbiya Avtohtonov Sibiri i Russkih v XVII-XIX vv. Etnografiçeskoe Obozrenie, 1, 43-56.
66. Kumar, K. (2017). Visions of Empire How Five Imperial Regimes Shaped the World. Princeton. Oxford: Princeton University Press.
67. Kupatadze, B. (2009). Language Policy of Russian Empire in Georgia. The 3 LICCOSEC International Symposium “Languages and Memories: Multi-layered Human Experiences and the Varieties of interpretations”. Osaka: Osaka University. 405-411.
68. Kusheva, E. N. (1963). Narody Severnogo Kavkaza i ikh Svyazi s Rossiyey (vtoraya polovina XVI - 30-ye gody XVIII veka). Moskva: Izdatel'stvo Akademii Nauk SSSR.
69. Lang, D. M. (1957). The Last Years of the Georgian Monarchy (1658-1832). New York: Columbia University Press.
70. Lansdell, H. (1885a). Russian Central Asia Kuldja Bokhara Khiva and Merv, I. London.
71. Lebedeva, P.V. (2021). Formirovanie Gruzinskoy Natsionalnoy İdey. Sovremennaya Nauka: Aktualnıe Problemı Teorii i Praktiki, Seria, Poznanie, 3, 22-25.
72. Ledonne, J. P. (2004). Grand Strategy of the Russian Empire 1650-1831. Oxford: Oxford University Press.
73. Lemercier-Quelquqjay, C. (1992). Cooptation of the Elites of Kabarda and Daghestan in the Sixteenth Century. Marie Bennigsen Broxup (Ed.), The North Caucasus Barrier The Russian Advance towards the Muslim World içinde (s. 18-44). New York: St. Martin’s Press.
74. Lyashchenko, P. I. (1949). History of the National Economy of Russia to the 1917 Revolution. Trans. By. L. M. Herman. NY: Macmillian Co.
75. Macgahan, J. A. (1876). Campaigning on the Oxus and the Fall of Khiva. London.
76. Makşeev, A. I. (1980). İstoriçeskşy Obzor Turkestana i Nastupatel’nogo Dvizheniya v Nego Russikiih. SPB.
77. Mamedov, M. (2014). From Civilizing Mission to Defensive Frontier: The Russian Empire’s Changing Views of the Caucasus (1801-1864). Russian History. 41(2), 142-162.
78. Matley, I. M. (1994). The Population and the Land. Central Asia 130 Years of Russian Dominance, A Historical Overview. Ed. Edward Allworth. Durham. London: Duke University Press. 92-130.
79. Matvievskaya, G. P. (2016). Stanovlenie Orenburgskogo neplüyevskogovoennogo Uçilişa (1825—1832 gg.). Vestnik Orenburgskogo Gosudarstvennogo Pedagogiçeskogo Universiteta. UDK, 94(470.56):37(091). 2(18), 167- 186.
80. Memmedova, İ. (2015). 19. Yüzyılın 80-90’lı Yıllarında Kars Dahil Olmak Üzere Güney Kafkasya’nın Etnografik Haritası. Yeni Türkiye Kafkas Özel Sayısı. 75, 16-21.
81. Moon, D. (1997). Peasant Migration and the Settlement of Russia’s Fronteirs, 1550-1897. The Historical Journal. 40(4), 859-893.
82. Morrison, A. (2015). Peasant Settlers and the ‘Civilizing Mission’ in Russian Turkestan, 1865-1917. Journal of Imperial & Commonwealth History. 43(3), 1-31.
83. Nusretoğlu, T. (2017). Azerbaycan’da Rus Kilisesi ve Rusçuluk Faaliyetleri (1828-1905). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
84. Özcimbit, O. (2023). Rusya’nın Kafkasya ve Türkistan Seferlerinin Analizi (18-19. Yüzyıllar). (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
85. Özkan, M. (2019). Rus Emperyal Yayılmasının Bir Vasıtası Olarak: Orenburg Neplüyev Askerî Okulu. 4. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Kongresi 14-17 Şubat 2019 Yalova Bildiri Tam Metin Kitabı, 3. Ed. B. Karaca, E. İslamoğlu, E. Kirik. Ankara. 65-82.
86. Paşaoğlu, D. D. (2013). Muhacir Komisyonu Maruzatı’na Göre (1877-78) 93 Harbi Sonrası Muhacir İskânı. History Studies. 5(2), 347-386.
87. Petruşevski, İ. P. (2014). Kolonial’naya Politika Rossiiskovo Tsarizma v Azerbaydjane v 20-60-x godah XIX v. I. Baku: Renessans-A.
88. Polnoye Sobraniye Zakonov Rossiiskoy İmperii, Sobraniye (1649-1825), 21 (1781-1783). (1830). SPB.
89. Polnoye Sobraniye Zakonov Rossiiskoy İmperii, Sobraniye (1825-1881), 21 (1846). 2. (1847). SPB.
90. Potto, V. A. (1887). Kavkazskaya Voyna, Ot Drevneyşih Vremen do Yermolova, I. St. Petersburg.
91. Rossiyskiy Gosudarstvennıy İstoriçeskiy Arhiv (RGİA), F. 1268, O. 1, D. 941.
92. Russkiy Biografiçeskiy Slovar (1905). St. Petersburg.
93. Sabol, S. (2002). Orta Asya’da Rus-İngiliz Rekabeti. Türkler, 18. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. 587-595.
94. Saray, M. (2017). Rus İşgali Devrinde Osmanlı Devleti ile Türkistan Hanlıkları Arasındaki Siyasi Münasebetler (1775- 1875). Ankara: TTK Yayınları.
95. Savinova, T. N. (2017). Biblioteki Voenno-Uçebnıh Zavedeniy Orenburga (Seredina XVIII v. — 1918 g.). İstoriçeskie Praktiki i Rekonstruktsii UDK, 66(1), 77-86.
96. Saydam, A. (1996). Rus Sömürgeciliğinde Uygulanan Demografik Yöntemler: Kırım ve Kafkasya Örneği. Avrasya Etüdleri. 3(2), 114-128.
97. Saydam, A. (2022). Kırım ve Kafkas Göçleri 1856-1876. Ankara: TTK Yayınları.
98. Sedelnikov, A. N. (1903). Kırgızkiy Kray, Rossiya XVIII. St. Petersburg.
99. Somuncuoğlu, B. T. (2006). Türkistan’da Eğitim (1865-1917) ve Çarlık Rusya’nın Sosyo-Politik Açıdan Eğitime Yaklaşımı (Yayınlanmamış Doktora Tezi) Ankara: Gazi Üniversitesi.
100. Tanrıverdi, M. (2017). Kafkasya’da Ruslaştırma Siyaseti (XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başları). Vakanüvis Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi. 2, 538-557.
101. Tanrıverdi, M. (2021). Rusya’nın Kafkasya Müslümanlarını İdare Yöntemi Olarak Askeri-Halk İdaresinin Teşekkülü ve Uygulanışı (1860-1917). Tarih Dergisi, 75, 251-279.
102. Taşçı, T. A. (2019). Kafkasya’da Rus İdari Yapıları (1785-1845). Karadeniz İncelemeleri Dergisi. 14(27), 73-110.
103. Tavkul, U. (2000). Kafkasya’da Hıristiyanlığın İzleri. Türk Dünyası Araştırmaları, 128, 101-110.
104. Teğin, E. (2024). Disruption of Pastoral Nomadism: The Impacts of Russian Colonialism on the Kazakh Steppe during the 19th and 20th Centuries. Bilig. 111, 29-53.
105. Temizkan, A. (2010). Kuzey Kafkasya’da Müridizmin Kurumsallaşması ve Gazavat. Karadeniz Araştırmaları Dergisi. 25, 77-92.
106. Temizkan, A. (2013). XVIII. Ve XIX. Yüzyılda Rusya’nın Kuzey Kafkasya’yı Kolonileştirmesinde Kozakların İşlevi. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. 13(2), 313-336.
107. Tsutsiev, A. (2014). Atlas of the Ethno-Political Hsitory of the Caucasus. Trans. Nora Seligman Favorov. New Haven. London: Yale University Press.
108. Tumakov, N. N. (2010). Pervaya Russkaya Revolutsiya i Vosstanovleniye Namestniçestva na Kavkaze. Vestnik Ryazanskogo Universiteta İm. S.A. Yesenina. 27, 29-39.
109. Turan, Ö. (2000). XIX. Yüzyılda Kırım, Kafkasya ve Civarında Misyonerlik Faaliyetleri. Belleten. 64(241), 921-948.
110. Turan, R. (2023). Kafkasya’da Rus Kültür Politikaları (XIX.-XX. Yüzyıl). Karadeniz İncelemeleri Dergisi. 35, 209-230.
111. Turan, R. (2026). Emanet Rus Saraylarındaki Kafkasyalı Rehine Çocuklar. İstanbul: İdeal Kültür Akademi.
112. Ünsal, E. (2021). Osmanlı Devleti'nin Kafkasya politikaları ve Çıldır Valisi Süleyman Paşa'nın faaliyetleri (1771-1791) (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Edirne: Trakya Üniversitesi.
113. Vambery, A. (2021). Doğu Ülkelerinde Batı Kültürü. Çev. A. F. Doğan. İstanbul: Yedisu Yayınları.
114. Van der Oye, D. S. (2010). Russian Orientalism Asia in the Russia Mind from Peter the Great to the Emigration. New Haven. London: Yale University Press.
115. Weeks, T. R. (2004). Russification: Word and Practice 1863-1914. Proceedings of the American Philosophical Society. 148(4), 471-489.
116. Weeks, T. R. (2006). Managing Empire: Tsarist Nationalities Policy. The Cambridge History of Russia. II. Ed. D. Lieven. Cambridge: Cambridge University Press. 27-44.
117. Yetişgin, M. (2014). A History of Turkistan in the Nineteenth Century: Motives, Process and Aftermath of Russian Invasions. Ankara: TTK Yayınları.