Reading History in a Poet Biography: Nadir Şah's Invasion of Musul and Kars in Tezkire-i Şu'arâ-yı Âmid

Öz

In classical Turkish literature, poet biographies are valuable in many respects. Especially in terms of being a source of biographical information, they serve as a basic guide for the elucidation of literary history. They hold intrinsic literary value, characterized by a unique language and style. In addition to their biographical and literary value, the historical information they contain is also highly distinctive. Tezkire-i Şuʿarâ-yı Âmid, one of the last examples of poet biography, contains a substantial amount of historical information. The historical information in the biography of the poet Hâlid is of this kind. Ali Emîrî introduces Hâlid with brief information in Tezkire-i Şuʿarâ-yı Âmid and gives a detailed historical account in this entry. Nadir Şah's invasion of Musul and Kars is discussed in detail. Ali Emîrî, in addition to his identity as a poet biographer, interprets acts as a chronicler and includes poems composed in response to these events. Ali Emîrî sees these poems as historical documents. Within the framework of this study, the poet biography departs from the conventional model of poet biography, which is typically based on textual imprints. The aim of this study is to demonstrate that poet biographies, which are one of the biographical genres of classical Turkish literature, contain unique information in terms of historical as well as biographical and literary values. This study examines the role of historical content within the poet biography genre, using Ali Emîrî’s discussion of Nadir Şah’s invasion of Musul and Kars in his poet biography Tezkire-i Şuʿarâ-yı Âmid as an example. It concludes that tezkires serve as important sources of historical information.

Anahtar Kelimeler

• Poet biography
• history
• historical poetry
• Nadir Şah
• invasion of Musul and Kars

Tezkirede Tarih Okumak: Tezkire-i Şu‘arâ-yı Âmid’de Nadir Şah’ın Musul ve Kars İşgali

Öz

Klasik Türk edebiyatında tezkireler birçok bakımdan değer taşımaktadır. Özellikle biyografik bilgi kaynağı olmaları bakımından edebiyat tarihinin aydınlatılmasında temel kılavuz olarak yer alır. Dil ve üslup bakımından ise kendine özgü tarzı ile başlı başına edebî bir değeri haizdir. Biyografik ve edebî değerlerinin yanı sıra tarihî bakımdan verdikleri bilgiler de oldukça özgün bir nitelik arz etmektedir. Tezkire türünün son örneklerinden biri olan Tezkire-i Şu‘arâ-yı Âmid’de birçok tarihî bilgi yer almaktadır. Hâlid adlı şairin biyografisinde yer alan tarihî bilgiler bu türdendir. Ali Emîrî, eserinde Hâlid’i kısa bilgilerle tanıtır ve şairi tanıttığı bu maddede uzun bir tarihî bahis açar. Nadir Şah’ın Musul ve Kars işgali ayrıntılı biçimde ele alınır. Ali Emîrî, tezkireci kimliğinin yanı sıra bir vakanüvis gibi olayları yorumlar ve yaşanan hadiseler sebebiyle kaleme alınan şiir örneklerine yer verir. Tezkire, bu madde çerçevesinde künye yazıcılığını esas alan şuara tezkireciliği anlayışından farklı bir nitelik gösterir. Çalışmanın amacı, klasik Türk edebiyatının biyografi türlerinden biri olan tezkirelerin biyografik ve edebî değerlerinin yanı sıra tarihî bakımdan da özgün bilgiler içerdiğini tespit etmektir. Çalışmada Ali Emîrî’nin Tezkire-i Şu‘arâ-yı Âmid adlı tezkiresinde ele aldığı Nadir Şah’ın Musul ve Kars işgali örneği çerçevesinde tezkire türünde tarihî muhtevanın yeri belirlenmekte; tezkirelerin tarihî bakımdan önemli bilgi kaynakları olduğu sonucuna varılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tezkire
• Tarih
• Tarihî Şiir
• Nadir Şah
• Musul ve Kars İşgali

Kaynakça

1. Adıvar, A. (2011). Tarih ve biyografya. Tarih Dergisi, 2(3-4), 1-6.
2. Ali Emîrî (1328). Tezkire-i Şu’arâ-yı Âmid (C. 1). Dersaadet: Matba’a-yı Âmidî.
3. Aristoteles (2012). Poetika-şiir sanatı üstüne. (S. Rıfat, Çev.) İstanbul: Can Yay.
4. Beyatlı, Y. K. (1971). Edebiyata dair. İstanbul: Baha Matbaası.
5. Bilkan, A. F. (2009). Osmanlı şiiri’ne modern yaklaşımlar. İstanbul: Timaş Yay.
6. Bilkan, A. F. (2010). Tefeül ile ad verme geleneği ve Emir Timur’un adı. Millî Folklor, 85, 133-137.
7. Canatak, A. (2022). Edebiyat tarih ilişkisi ve edebî eserin tarihselliği üzerine tartışmalar. Kuram ve Uygulamada Sosyal Bilimler Dergisi 6(1), 16-25. doi:10.48066/kusob.963883.
8. Canım, R. (2016). Divan edebiyatında türler. Ankara: Grafiker Yay.

9. Çınarcı, M. N. (2014). Herat ekolü tezkirelerinden XVI. yüzyıl şu‘ara tezkirelerine şairlerle ilgili bilgi edinme kaynakları. International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 9(3), 507-540. doi:10.7827/TurkishStudies.6505.
10. Dağlar, A. (2014). Tezkire-i Şu’ârâ-yı Âmid’in kaynakları ve kültür tarihine kaynaklığı. A. Kılıç vd. (Ed.), Uluslararası VIII. llâsik Türk edebiyatı sempozyumu içinde (s. 137-150). Diyarbakır Valiliği Kültür Sanat Yay.
11. Dikmen, M. & Çetin, K. (2016). Klâsik Türk edebiyatında tefe’ül geleneği ve kitap falının şiire yansıması. The Journal of Academic Social Science Studies, 49, 191-204. doi:10.9761/JASSS3687.
12. Eren, A. (2014). Alî Emîrî’yi okumak. A. Kılıç vd. (Ed.), Uluslararası VIII. klâsik Türk edebiyatı Sempozyumu içinde (s. 170-192). Diyarbakır Valiliği Kültür Sanat Yay.
13. Eraslan, K. (1990). Ali Emîrî Efendi. Erdem, 6(16), 235-238.
14. Es-Sakkâr, S. (2020). Musul. İslâm ansiklopedisi (C. 31, 361-363). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
15. Gençboyacı, M. (2012). Diyarbakır’dan İstanbul’a Ali Emîrî Efendi. Şarkiyat, 7, 210-247.
16. Göger, V. (2023). Bir geleneğin sefere yansıması: Osmanlı savaşları ve tefeül. İslami İlimler Dergisi, 18(2), 123-137. doi:10.34082/islamiilimler.1411023.
17. Gündüz, A. (2020). Musul. İslâm ansiklopedisi (C. 31, s. 363-367). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
18. İpşirli, M. (1993). Celîlî. İslâm ansiklopedisi (C.7, s.268-269) İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
19. İsen, M. (2000). Tezkireler sadece biyografi kaynakları değil aynı zamanda eleştiri tarihimizin de kaynaklarıdır. İlmi Araştırmalar, 0 (10), 157-160.
20. İsen, M. & Horata, O. (2009). Tarihi gelişim. M. İsen (Ed.), Eski Türk edebiyatı el kitabı içinde (s. 60-155). Ankara: Grafiker Yay.
21. Kadıoğlu, İ. (2018). Tezkire-i Şu‘arâ-yı Âmid. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/125212,ali-emiri- tezkire--i-suara--yi-amidpdf.pdf?0.
22. Kaplan, M. (1990). Kültür ve dil. İstanbul: Dergah Yay.
23. Karahan, A. (1997). Hâmî-i Âmidî. İslâm ansiklopedisi (C.15, s. 458). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
24. Kılıç, F. (2007). Edebiyat tarihimizin vazgeçilmez kaynakları: şair tezkireleri. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 5(10), 543-564.
25. Köprülü, M. F. (2003). Türk edebiyatı tarihi. Ankara: Akçağ Yay.
26. Kızılkaya, O. (2018). Nadir Şah’ın Osmanlı Devleti ile Musul ve çevresinde mücadelesi (XVIII. yüzyılın ikinci çeyreği). T. Akay & S. Tekir (Ed.), Tarihi Süreçte Musul ve Musul Sorunu içinde (s. 151-168). İstanbul: İdeal Kültür Yay.
27. Okuyucu, C. (2010) Divan edebiyatı estetiği. İstanbul: Kapı Yay.
28. Özcan, A. (2006). Nâdir Şah. İslâm ansiklopedisi (C.32, s. 276-277). İstanbul: Diyanet Vakfı Yay.
29. Pala, İ. (2004). Akademik divan şiiri araştırmaları. İstanbul: Kapı Yay.
30. Wellek, R. & Warren, A. (2011). Edebiyat teorisi. İstanbul: Dergah Yay.