Proto-Türklerden Kalan Bir Halk Şiiri: Chi-le Türküsü

Öz

Kaşgarlı Mahmud’un 1074 yılında tamamladığı “Divânu Lugâti’t-Türk”, Türk halk edebiyatının en eski anonim örneklerinden bazılarını içermektedir. Ancak Türk topluluklarının daha köklü bir sözlü kültüre sahip olduğu düşünüldüğünde bu eserde yer alan ürünlerin oluşumu için geniş bir alan bulabilmiş gelişmiş bir edebiyatın ürünü oldukları açıktır. Doğal olarak bu eserde yer alanlardan çok daha eski ürünlerin olması gerektiği anlaşılmaktadır. Nitekim bu türden ürünler, zaman zaman çeşitli keşiflerle kendini göstermektedir. Bu bağlamda tarihî Çin kaynakları, daha detaylı bir şekilde incelenmeye muhtaçtır. Tarihî Çin kaynakları incelendiğinde hâlihazırda bilinenlerin ötesinde, Türk kültürüne ait çok fazla ve oldukça eski bazı edebî ürünlerin kaydedildiği görülecektir. Yapılan bu çalışmada, MS 546 yılında gerçekleşen bir olay vesilesiyle Proto-Türk topluluklarından Chile boyuna mensup bir askerî yönetici olan Hu-lü Jin (斛律金, Hú-lǜ Jīn) tarafından söylenen “Chi-le Türküsü (敕勒歌, Chì-lè Gē)” adlı halk şiiri, Türkçeye çevrilip incelenmiştir. Bu şiir parçasının hece ölçüsüne dayalı olduğu, sözlü icra geleneğiyle uyumlu özgün bir ezgiyle söylendiği, dörtlük nazım birimiyle kurulmuş yalın fakat yoğun bir kompozisyon sunduğu anlaşılmaktadır. Şiirin lirik-pastoral karakteri; doğa ve gündelik yaşam unsurlarının somut imgelerle betimlenmesiyle ortaya çıkmakta, erken dönem Türk topluluklarının doğayla kurduğu estetik ilişkiyi yansıtmaktadır. Nihayetinde bu çalışmayla bilinen en eski kaynaklardan daha gerilere gidilebildiği, Türk halk edebiyatının bilinenden daha köklü olduğu ortaya konmak istenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Anonim Türk halk şiiri
• Proto-Türkler
• Chi-le
• Gao-che
• Xian-bei
• Yue-fu Shi-ji
• Hu-lü Jin
• Gao Huan.

A Folk Poem from the Proto-Turks: The Chi-le Song

Öz

Mahmud al-Kashgari’s Dīwān Lughāt al-Turk, completed in 1074, is generally regarded as containing some of the earliest recorded anonymous examples of Turkic folk literature. Nevertheless, the long-standing and well-developed oral tradition of Turkic communities suggests that these texts are products of an already mature literary culture, implying the existence of much earlier works. Such early materials have occasionally come to light through archaeological and textual discoveries, particularly within historical Chinese sources, which remain insufficiently examined from a Turkological perspective. These sources record numerous literary products belonging to Turkic culture that predate the earliest known Turkic texts. This study focuses on the Chi-le Song (敕勒歌, Chì-lè Gē), a folk poem recited in 546 CE by Hu-lü Jin (斛律金, Hú-lǜ Jīn), a military leader of the Proto-Turkic Chi-le tribe. Preserved through Chinese literary compilations, the poem is translated into Turkish and analyzed in terms of its formal, thematic, and cultural features. The analysis indicates that the poem is based on syllabic meter, performed with a distinctive melody consistent with oral tradition, and structured in a quatrain form with a plain yet dense compositional style. Its lyric-pastoral character is conveyed through concrete depictions of nature and everyday life, reflecting the aesthetic relationship early Turkic communities maintained with their environment. Ultimately, the study demonstrates that Turkic folk literature possesses deeper historical roots than previously assumed.

Anahtar Kelimeler

• Anonymous Turkic folk poetry
• Proto-Turks
• Chi-le
• Gao-che
• Xian-bei
• Yue-fu Shi-ji
• Hu-lü Jin
• Gao Huan.

Kaynakça

1. Aer, D. F. (2004). Zài-tán ‘Chì-lēi Gē’ hé Hú-lǜ Jīn Wú-guān. Nèi-méng-gǔ Dà-xué Xué-bào Rén-wén Shè-kē Bǎn, 36(1), 60-66.
2. Arat, R. R. (1991). Eski Türk Şiiri. Ankara: Türk Dil Kurumu Basımevi.
3. Atalay, B. (1992). Divanü Lûgat-it Türk Tercümesi Cilt I. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Bayat, F. (2007). Türk Mitolojik Sistemi: Ontolojik ve Epistemolojik Bağlamda Türk Mitolojisi I. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
5. Baykuzu, T. D. (2024). Asya Hun İmparatorluğu. Ankara: Bilge Kültür Sanat.
6. Bei Qi-shu, Chinese Text Project Archive. Erişim Adresi: https://www.ctext.org/wiki.pl?if=gb&res=933417. Erişim Tarihi: 01.05.2025.
7. Bei-shi, Chinese Text Project Archive. Erişim Adresi: https://www.ctext.org/wiki.pl?if=gb&res=21033&remap=gb. Erişim Tarihi: 01.05.2025.
8. Birrell, A. (2019). Popular Songs and Ballads of Han China. Honolulu: University of Hawaii Press.

9. Cao, S. Q. (2017). Research on the Literature of National Minorities Under Three Discourse Hegemonies. Comparative Literature: East & West, 1(2), 145-156.
10. Chen, Y. R. (2023). Mín-zú Gē-qǔ ‘Chì-lēi Gē’ Yǎn-chàng Jì-qiǎo Tàn-jiù. Yì-shù Shè-jì. (2), 12-14.
11. Çoban, R. V. (2025). Antik Çin Kaynaklarına Göre Xiong-nu Öncesi Dönem’de Bozkırlarda Kurt Kültü. Milli Folklor, 19(145), 104-113.
12. Çoban, R. V. (2023). Türk Mitolojisinde Kurt Kültünün Kökleri. (Yüksek Lisans Tezi). Muş Alparslan Üniversitesi. Erişim Adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
13. Eberhard, W. (1941). Çin’in Şimal Komşuları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
14. Ergin, M. (1975). Orhun Abideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
15. Erkoç, H. İ. (2021). İlk Tabgaç İmparatoru Tuoba Gui ve Tegrekler (Gaoche). M. Dündar ve G. Kirilen (Ed.), APAM Çin Araştırmaları I (s. 309-329). Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları.
16. Esin, E. (2001). Türk Kozmolojisine Giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
17. Golden, P. B. (2006). Some Thoughts on the Origins of the Turks and the Shaping of the Turkic Peoples. V. H. Mair (Ed.), Contact and Exchange in the Ancient World (pp. 136-157). Honolulu: University of Hawaii Press.
18. Han-shu, Chinese Text Project Archive. Erişim Adresi: https://www.ctext.org/han-shu. Erişim Tarihi: 01.05.2025.
19. İlhan, M. E. (2017). Sözden Yazıya, Yinelemeden Hatırlamaya, Ritüelden Estetiğe Devam Eden Anlatı. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 6(2), 385-394.
20. Jiang, Y. L. (1990). Zhōng-guó Mín-zú Shǐ I. Běi-jīng: Zhōng-guó Dà Bǎi-kē Quán-shū Chū-bǎn Shè.
21. Kim, H. J. (2013). The Huns, Rome and the Birth of Europe. Cambridge: Cambridge University Press.
22. Kirilen, G. (2015). Göktürklerden Önce Türkler. Ankara: Gece Kitaplığı.
23. Liu, M. Ts. (2019). Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri. İstanbul: Selenge Yayınları.
24. Loewe, M. (1993). Early Chinese Texts: A Bibliographical Guide. Oakland: Society for the Study of Early China. The Society for the Study of Early China and the Institute of East Asian Studies, University of California.
25. Lun-shi San-shi Shou, Chinese Text Project Archive. Erişim Adresi: https://ctext.org/wiki.pl? if=gb&chapter=434344&remap=gb. Erişim Tarihi: 01.05.2025.
26. Lü, S. M. (1934). Zhōng-guó Mín-zú Shǐ. Běi-jīng: Dōng-fāng Chū-bǎn Shè.
27. Maenchen-Helfen, O. (1939). The Ting-ling. Harvard Journal of Asiatic Studies, 4(1), 77-86.
28. Onat, A., Orsoy, S. & Ercilasun, K. (2020). Han Hanedanlığı Tarihi, Hsiung-nu (Hun) Monografisi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
29. Orkun, H. N. (1938). Hunlar. İstanbul: Burhaneddin Yayınları.
30. Otkan, P. (2018). Tarihçinin Kayıtları’na (Shi Ji) göre Hunlar. İstanbul: İş Bankası Yayınları.
31. Özçelik, S. (2016). Dede Korkut: Dresden Nüshası, Metin, Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
32. Shi-ji, Chinese Text Project Archive. Erişim Adresi: https://www.ctext.org/shiji. Erişim Tarihi: 01.05.2025.
33. Saussy, H. (2022). The Making of Barbarians Chinese Literature and Multilingual Asia. Princeton&Oxford: Princeton University Press.
34. Shi-sou, Chinese Text Project Archive. Erişim Adresi: https://ctext.org/wiki.pl? if=gb&chapter=428429&remap=gb#p12. Erişim Tarihi: 01.05.2025.
35. Şirin User, H. (2007). Eski Türk Çağında Hayvan Tözlerinden Devlet Sembollerine. Belleten, 71(262), 843-856.
36. Tang-shu, Chinese Text Project Archive. Erişim Adresi: https://www.ctext.org/wiki.pl?if=gb&res=456206. Erişim Tarihi: 01.05.2025.
37. Taşağıl, A. (2020a). Bozkırların İlk İmparatorluğu Hunlar. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
38. Taşağıl, A. (2020b). Eski Türk Boyları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
39. Taşağıl, A. (2022). İlk Türkler. İstanbul: Kronik Kitap Yayıncılık.
40. The Chinese University of Hong Kong (CUHK) (2014). Han-yu Duo-gong-neng Zi-ku, Multi-function Chinese Character Database Project. Erişim Adresi: https://humanum.arts.cuhk.edu.hk/Lexis/lexi-mf. Erişim Tarihi: 01.05.2025.
41. Wang, S. E. (1996). ‘Chì-lēi Gē’ Kǎo-biàn. Luò-yáng Dà-xué Xué-bào, 11(1), 66-70.
42. Wang, S. E. (1997). ‘Chì-lēi Gē’ fēi Xiān-bēi Mín-gē. Rén-wén Zá-zhì, (1), 63-66.
43. Wei-shu, Chinese Text Project Archive. Erişim Adresi: https://www.ctext.org/wiki.pl?if=gb&res=801592. Erişim Tarihi: 01.05.2025.
44. Xin Tang-shu, Chinese Text Project Archive. Erişim Adresi: https://www.ctext.org/wiki.pl?if=gb&res=182378. Erişim Tarihi: 01.05.2025.
45. Yao, R. (2015). Cóng Shī-gē yǔ Yīn-yuè de Guān-xì lùn Liǎng-hàn Yuè-fǔ Shī. Hàn-xué Yán-jiū Xué-kān, 6(1), 1–12.
46. Yue-fu Shi-ji. Chinese Text Project Archive. Erişim Adresi: https://www.ctext.org/wiki.pl?if=gb&res=364887. Erişim Tarihi: 01.05.2025.
47. Zhou-shu, Chinese Text Project Archive. Erişim Adresi: https://www.ctext.org/wiki.pl?if=gb&res=296348. Erişim Tarihi: 01.05.2025.
48. Zi-zhi Tong-jian, Chinese Text Project Archive. Erişim Adresi: https://www.ctext.org/wiki.pl?if=gb&res=593436. Erişim Tarihi: 01.05.2025.