Soğuk Savaş Döneminde Türk Sporunda Millî Ruh Arayışları: Antikomünizm Faaliyetlerinde Bir Mücadele Aracı Olarak Spor

Öz

Soğuk Savaş döneminde Türkiye siyasal anlamda Batı Bloku’nda yer almış, doğu bloğu ülkelerinden ve savundukları ideolojiden uzak durmak için adeta Amerika’ya bağımlı bir dış politika yürütmek zorunda kalmıştır. Bu durumda Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin Türkiye nezdindeki imajı ve komünizmin bir tehlike olarak görülmesinin etkisi büyüktür. Nitekim uzun yıllar Türkiye’de komünizmden korunma ve komünizmle mücadele yolları aranmış, 1945 sonrası komünizm karşısında dinî ve millî değerler adeta bir kurtarıcı hâline gelmiştir. Milliyetçi ve muhafazakâr dernek ve basın yayın organları ülkü birliği yaparak millî şuuru artırmak ve Türk kültürünü korumak için harekete geçmiştir. Bu bağlamda Türk sporunun millî bir ruh ile tarihî köklerden güç alarak yeniden yapılandırılması gündeme gelmiştir. Gençleri zararlı kabul edilen fikir ve hareketlerden alıkoymak için spora ciddi bir görev yüklenmiştir. Yeni neslin ruh ve beden sağlığının ancak spor sayesinde güçlendirileceği, sporun da millî bir felsefe ve şuurla ele alınması gerektiği anlayışı devlet politikalarıyla da desteklenmiştir. Bu çalışmada sporun milliği ve spora millî ruh kazandırma çabalarının gerekçeleri açıklanmaya çalışılmıştır. Dönemin aydınlarının fikirleri ışığında spora yüklenen misyon tartışılmıştır. Arşiv kaynakları, gazete ve dergiler bu çalışmanın ana kaynağını oluştururken ihtiyaç duyulan yerlerde telif eserlere de başvurulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• antikomünizm
• spor
• spor tarihi
• milli şuur
• spor ruhu

Search for National Spirit in Turkish Sports During the Cold War: Sports as a Struggle Tool in Anti-Communism Activities

Öz

During the Cold War, Türkiye decided to take part in the western bloc politically, and had to pursue a foreign policy dependent on America in order to stay away from the eastern bloc countries and the ideology they advocated. In this case, the image of the Union of Soviet Socialist Republics in Turkey and the fact that communism is seen as a danger has a great impact. Indeed, for many years, ways to protect and fight against communism have been sought in Turkey, and in this context, religious and national values have become a savior. Nationalist and conservative associations and press media took action to increase national consciousness and protect Turkish culture. In this context, discussions on the restructuring of Turkish sports with a national spirit and strength from historical roots have come to the fore. A serious duty has been assigned to sports to prevent young people from harmful ideas and actions. The understanding that the mental and physical health of the new generation can only be strengthened through sports and that sports should be handled with a national philosophy and consciousness is also supported by state policies. In this study, the nationality of sports and the reasons for the efforts to give sports a national spirit have been tried to be explained. The mission assigned to sports has been discussed in the light of the ideas of the intellectuals of the period. While creating the main source of this study with archive sources, newspapers and magazines, copyrighted works were also used where necessary .

Anahtar Kelimeler

• anti-communism
• sports
• sports history
• national consciousness
• sports spirit

Kaynakça

1. (1930). Darülfünunlar ve spor, Türk Yurdu, 229, 47-48.
2. (1934). Yahudi Sporcuları İstanbul’da, Millî İnkılâp, 11, 13.
3. (1939). Muhterem sporculara ve gayretkeş kulüpçülere teşekkür, Yeni Birlik, 5, 9.
4. (1944). Deniz ve spor, Çınaraltı, 137, 11.
5. (1952). Gençlik ve Spor Bayramı, Mefkûre, 29, 1-4.
6. (1955). Türk Ocakları kurultay raporu, Türk Yurdu, 244, 876-877.
7. (1957). Türk Ocağı haberleri – Türk Ocakları kurultayı, Türk Yurdu, 268, 875.
8. (1957, 10 Mart). Bulgar cehenneminde korkunç hayat şartları, Her Gün, 3.

9. (1957, 3 Şubat). Batı Trakya’da Türk çocuklarını Hristiyan yapmaya çalışıyorlar, Her Gün, 1.
10. (1962). Bulgaristan’la spor temasları kesildi, Millî Yol, 33, 13.
11. (1962). Sporda Rusya’ya boykot, Millî Yol, 18, 10.
12. (1962, 9 Eylül). Komşuluğun ilk şartı, Milliyet, 1.
13. (1968). Türk Yurdu’nda bir ay, Türk Yurdu, 343-344, 61.
14. (1975). Spor kulübü parti teşkilatı hâline getiriliyor, Devlet, 289, 10.
15. (1976). Komünist ülkelerde spor zor kullanılarak yaptırılıyor, Devlet, 353, 4.
16. (1978). Sporda siyaset ve Çakmur ne yapmak istiyor, Devlet, 6, 10-12.
17. (1978). Sporda siyaset ve Çakmur ne yapmak istiyor, Devlet, 6, 10-12.
18. Akalın, C. (2003). Soğuk Savaş ABD ve Türkiye 1, İstanbul: Kaynak Yay.
19. Akın, Y. (2019). Gürbüz ve yavuz evlatlar erken cumhuriyette beden terbiyesi ve spor, İstanbul: İletişim Yay.
20. Akifoğlu, M. (1957). Eski bir hatıranın düşündürdükleri II, Türk Yurdu, 269, 920-921.
21. Akurgal, E. (1943). Eski Yunanlılarda ispor, Millet, 17, 149-151.
22. Akyol, A. (1970a). Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın kuruluşu üzerine, Defne, 78, 3-5.
23. Akyol, A. (1970b). Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın kuruluşu üzerine II, Defne, 79, 3-7.
24. Anadol, C. (1976). Spor, Ülkücü Kadro, 1, 15.
25. Anadol, C. (1977). Spor, Ülkücü Kadro, 10, 14.
26. Ankara, S. A. (1960). Hafıza ve aklın millî hayatımızdaki nispi önemi ve değeri, Türk Yurdu, (2)291, 3-4.
27. Ankara, S. A. (1961). Hayatın süreklilik prensibi ve nüfus problemi, Türk Yurdu, 2(294), 13-15.
28. Ateşoğlu, M. (1960). Türk ruhunun bedii cephesi, Türk Yurdu, 2(289), 58-60.
29. Atsız, N. (1952). Tarihin barışmaz düşmanları, Türkeli, 23, 2.
30. Atsız, N. (1951). Tarih şuuru, Orkun, 29, 3-5.
31. Aydın, H. (2024). Savaş ve salgın: Kore Savaşı’nda Türk ordusunun yaşadığı sağlık sorunları, Journal Of History School, 17(73), 3634-3661.
32. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (CHP), 490-1-0-0/2-6- 23. 04.07.1931.
33. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Kararlar Daire Başkanlığı (KDB), 30-18-1-2/26-18-17. 22.03.1932.
34. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Kararlar Daire Başkanlığı (KDB), 30-18-1-2/283-45-14. 12.06.1972.
35. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (CHP), 490-1-0-0/ 4-17-13. 10.05.1938.
36. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Kararlar Daire Başkanlığı (KDB), 30-18-1-2/ 297-27-2. 23.03.1973.
37. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Başbakanlık Özel Kalem Müdürlüğü (BÖKM) 30-1-0-0/42-252-1. 08.06. 1948.
38. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Muamelat Genel Müdürlüğü (MGM), 30-10-00/85-561-8. 09.02. 1944.
39. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) 490-100/1191-176-2, 07.03.1951.
40. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) 490-100/581-3-1, 28.12.1948.
41. Benhür Ç. & Aktan, D. C. (2022). Franklin Delano Roosevelt (1882-1945), Atatürk Ansiklopedisi. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/459/Franklin-Delano-Roosevelt-(1882-1945)
42. Bora, A. (2012). Millî bir vazife olarak spor ve kadınlar, Spor Bilimleri Dergisi, 23(4), 220–226.
43. Cansever, H. F. (1956). Gıda tarihine bir bakış, Türk Yurdu, 256, 874-877.
44. Çelik, A. (2020). Soğuk Savaşın başlarında Türkiye’de antikomünizm etkisinde milliyetçilik ve din, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 30(1), 399-411.
45. Çiftçioğlu, N. S. (1947). Sporda irtica ve emperyalizm, Altınışık, 5, 10.
46. Deliorman M. N. (1957, 27 Aralık).B. Trakya Türkleri neler çekiyor, Her Gün, 3.
47. Demirel, A. (1952). Asıl maksat, Türkeli, 9, 5.
48. Demirutku, E. (1970). Orta Asya Türkleri ve av sporu, Ötüken, 82, 13.
49. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, 501/32165-128085-3. 22.08. 1941.
50. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, 533/10650-65835-2. 15.03.1937.
51. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, 554/7893-50018-1. 08.10.1947.
52. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, 554/7893-50018-3. 24.12.1946.
53. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, 571/ 35784-141341-2. 02.08.1956.
54. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, 571/ 35784-141341-4. 31.07.1956.
55. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, 571/35784-141341-1. 03.08.1956.
56. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, 571/35784-141341-8. 13.07.1956.
57. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, 571/35784-141342-1. 20.06.1956.
58. Dirisu, N. Ş. (1942a). Beden terbiyesi ve spor, Millet, 2, 55-58.
59. Dirisu, N. Ş. (1942b). Beden terbiyesi ve spor II, Millet, 4, 118-121.
60. Eren, N. (2024). Türk Siyasi Tarihinde Bir “Devlet” Mücadelesi, Ankara: Nobel Yay.
61. Evcin, E. (2014). Atatürk’ün spora ve sporculara bakışı, Tarih Araştırmaları Dergisi, 33(55), 303-378.
62. Gökalp, Z. (1942). Dehaya doğru, Türk Yurdu, 26(5-6), 180-183.
63. Gökdemir, A. (1983). Doping, şike, sportmenlik, Töre, 141, 11-12.
64. Guttmann, A. (2021). The Cold War and the olympics, (çev.) Özgür Yılmaz, AHBV Edebiyat Fakültesi Dergisi (HEFAD), 1(4), 75-81.
65. Güler, Y. (2004). II. Dünya Savaşı sonrası Türk – Amerikan ilişkileri, Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(2), 209-224.
66. Hacıeminoğlu, N. (1967). Millî duygular nasıl aşılanır, Millî Işık, 2, 16.
67. Hacıkayaoğlu, K. (1982). Eski Türk sporlarından atıcılık, Millî Eğitim ve Kültür, 17, 18-35.
68. Hilav, S. (1997). Düşünce tarihi (1908-1980), Sina Akşin (ed), Türkiye Tarihi 4 – Çağdaş Türkiye 1908-1980, İstanbul: Cem Yay.
69. Ilgaç, Ş. (1975). Türk sporu, Hasret, 1, 8
70. İlhan, (1945). Eski Türk sporları, Türk’e Doğru, 10, 14-15.
71. İlhan, (1945). Eski Türk sporları, Türk’e Doğru, 7-8, 5-7.
72. İlhan, (1945). Eski Türk sporları, Türk’e Doğru, 9, 6-7.
73. İnal, R. (2023). Bizim şampiyonumuz: Spor milliyetçilik ve millî kimlik, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(4), 1565-1596.
74. İnan, A. (1943). Gök-Börü oyunu, Gök-Börü, 6, 6.
75. İnan, A. (1948). Türk gibi kuvvetli, Doğu, 67-70, 14-16.
76. Kara, S. (2023). Cumhuriyet döneminde bir turistik mekân projesi: Abant Gölü (1923-1950), Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 72, 200-223.
77. Kara, S. (2025). 1954 FIFA Dünya Kupası ve Türkiye: Türkiye’nin ilk Dünya Kupası tecrübesinin hikâyesi, Nejla Günay (Ed), Cumhuriyet’in Kuruluşundan Türkiye Yüzyılına, Türk Sporu Kongresi 25-27 Nisan 2024 Bildiriler Kitabı içinde (191-226), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
78. Kafesoğlu, İ. (1959). Türk medeniyeti ve batıya tesirleri, Türk Yurdu, 1(271), 20-23.
79. Kaplan, M. (1952). Spor ve musiki, Komünizme Karşı Mücadele, 30, 3.
80. Metinsoy, M. (2016). İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye, gündelik yaşamda devlet ve toplum, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yay.
81. O’Mahony, M. (2006). Sport in the USSR Physical Culture-Visual Culture, Londra: Reaktion Books.
82. Okçuoğlu, A. (1962). Spor mu, siyaset mi, Millî Yol, 31, 11.
83. Oktay, O. (1975). Gençlik ve Spor Bayramı üzerine, Bozkurt, 33, 3.
84. Orkun, H. N. (1952). Aşağılık Duygusu, Mefkûre, 18, 1.
85. Otaç, T. (2019). İkinci Dünya Savaşı müttefik konferansları ve Türkiye için önemi, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 1(1), 97-126.
86. Özdemir, N. (2013). Türkiye Cumhuriyeti’nin katıldığı ilk uluslararası organizasyon: 1924 Paris Olimpiyatları, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 51, 717-744.
87. Özel, E. (2025). Selçuklu Konya’sında saray erkânının spor merasimleri, Konya Araştırmaları Dergisi, 2, 51-64.
88. Özkan, G. (2019). Bir halkla ilişkiler çalışması olarak Türkiye’de düzenlenen ilk güzellik yarışması, Erciyes İletişim Dergisi, 1(6), 587-606.
89. Özkaya, N. (1962). Tarih şuuru, Toprak, 6, 13.
90. Phil & Koşay, H. Z. (1967). Selim Sırrı Tarcan ve spor, Türk Yurdu, 6(340), 26-27.
91. Sançar, N. (1966). Türk ve kahramanlık, Türk Yurdu, 5(329), 13-15.
92. Semiz, Y. & Akgün, B. (2007). Dostluktan krize İkinci Dünya Savaşı sürecinde Türk Rus ilişkileri, Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 7(14), 239-270.
93. Seyhan, Ö. (2024). Milliyetçi kadınlar: Ülkücü Hanımlar Derneği ve Ananın Sesi Gazetesi, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 6(12), 715-728.
94. Seyhan, Ö. (2024). Varlık Vergisinin İngiliz basınına yansıması: The Times gazetesi örneği, History Studies, 2024, 16(2), 261-272.
95. Seyhan, Ö. (2025). Kore Savaşı’nın milliyetçi basına yansıması: Türk milliyetçilerinin Kore Savaşı’na Bakışı, Türkçülük Araştırmaları Dergisi, 1(1), 1-20.
96. Sezan, C. S. (2023) Selim Sırrı Tarcan’ın sporcu neler bilmeli adlı eseri, Ankara: Gece Kitaplığı Yay.
97. Sezan, C. S. (2023). Spor tarihine bir katkı: Akis Dergisinde Vildan Aşir Savaşır ve spor hakkındaki tenkitleri, Yalova Üniversitesi Spor Bilimleri Dergisi, 2(3), 231-244.
98. Sezan, T. (2024). Türk Spor Kurumu Dergisi’nde Vildan Aşir Savaşır’ın atletizm hakkındaki yazıları, M. Altınkök (Ed.), Spor bilimlerinde uluslararası akademik çalışmalar içinde (83-97), Ankara: Serüven Yay.
99. Soysal, A. (1967). Dünya tarihinde Türkler, Millî Işık, 2, 23-25.
100. Sümer, F. (1959). Türkiye Türklerinin ataları Oğuzlar, Türk Yurdu, 1(273), 11-13.
101. Şadan, İ. (1942). Bugünkü şartlar altında beden terbiyesi ve spor yapılabilir mi?, Tanrıdağ, 1(8), 9-10.
102. Şapolyo, E. B. (1970). Ata sporlarımız kemankeşlik ve Ok Meydanı, Önasya, 61-62, 10-12.
103. Şimşek, A. (2021). Komünistin eşkâli, İstanbul: İletişim Yay.
104. Tan, B. (1944). Mekteplerimiz ve spor, Çınaraltı, 139, 13.
105. Tan, E. (1971). Eski Türklerde spor ruhu – okçuluk sporu, Önasya, 73, 3-22.
106. Toprakçı, A. C. (1974). Türkler ve spor, Bozkurt, 22, 13.
107. Tuna, O. (1959). Komünizme karşı mukabil bir programa sahip miyiz, Türk Yurdu, 1 (273), 21-23.
108. Ülken, H. Z. (2019). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yay.
109. Ülkütaşır, M. Ş. (1943). Eski Türklerde toplu oyun ve sporlar, Gök- Börü, 6, 7-8.
110. Yaman, A. E. (2006). Kore Savaşı’nın Türk kamuoyuna yansıması, Atatürk Yolu Dergisi, 10(37), 231-245
111. Yavrucak, S. (1973a). Hoş geldin Emil Leviçev, Devlet, 67, 8.
112. Yavrucak, S. (1973b). İki program, Devlet, 166, 8.
113. Yavrucak, S. (1973c). Yanlış – doğru cetveli, Devlet, 168, 8.
114. Yavrucak, S. (1973d). Davetsiz misafir, Devlet, 169, 8.
115. Yavrucak, S. (1973e). Gıravatlı eşkiya, Devlet, 170, 8.
116. Yavrucak, S. (1973f). Tanrı rahmetinden yoksunluğumuz, Devlet, 172, 8.
117. Yavrucak, S. (1973g). Güreşimizin dünü bugünü yarını, Devlet, 173, 8.