Başkenti Savunmak: Timurlular Döneminde Herat Kuşatmaları

Öz

Kale ve şehir muhasaraları, tarihsel süreçte pek çok devletin amaçlarına ulaşmak için başvurduğu mühim bir savaş şeklidir. Türkistan’da (Orta Asya), Semerkand merkezli kurulan Timurlular (1370-1507) döneminde sayısız şehir ve kale, kuşatma yoluyla ele geçirilmiştir. Timurluların kurucu hükümdarı Timur’dan sonra başkent olan Herat, Timurluların sonuna kadar stratejik konumu ve taşıdığı siyasi anlam dolayısıyla pek çok kez kuşatmalara maruz kalmıştır. Herat’a karşı yapılan muhasaralar, dönemin kuşatma organizasyonu, silahlar ve kullanılan taktikler hakkında mühim bilgiler vermektedir. Bu çalışmanın temel amacı Timurlular döneminde Herat kuşatmalarının nasıl gerçekleştiğini, kuşatma organizasyonlarının nasıl yapıldığını, kuşatmalarda hangi taktiklerin ve hangi silahların kullanıldığını, kuşatmaların başarılı ya da başarısız olma nedenlerini ortaya koymaktır. Herat şehri ile şehrin içinde bulunan İhtiyareddin Kalesi’nin kuşatılması özelinde yoğunlaşacak olan çalışmada konunun daha anlaşılabilir olması adına ilk olarak Timurlular öncesinde ve Timurlular döneminde Herat şehri ve sahip olduğu savunma yapıları hakkında genel bir bilgi verilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Horasan
• Timurlular
• Kuşatma Savaşları
• Muhasara Silahları
• Timurlu Askerî Tarihi.

Defending the Capital: The Sieges of Herat During the Timurid Period

Öz

Castle and city sieges were an important form of war that many states have resorted to in order to achieve their goals in the historical process. During the reign of the Timurids (1370-1507), who were established in Turkestan (Central Asia) based in Samarkand, numerous cities and fortresses were captured through sieges. Herat, which became the capital after Timur, the founding ruler of the Timurids, was besieged many times due to its strategic location and political significance until the end of the Timurids. The sieges against Herat provide important information about the siege organization, weapons and tactics used at the time. The main purpose of this study was to reveal how the sieges of Herat took place during the Timurid period, how the siege organizations were made, what tactics and which weapons were used in the sieges, and the reasons for the success or failure of the sieges This study focused on the siege of the city of Herat and the Fort of Iktyaruddin in the city. In order to make the subject more understandable, first of all, general information was given about the city of Herat and its defense structures before the Timurids and during the Timurid period.

Anahtar Kelimeler

• Khorasan
• Timurids
• Siege warfare
• Siege Weapons
• Timurid Military History.

Kaynakça

1. Abdürrezzak-ı Semerkandî. (1383 h.ş.). Matla’-ı Sadeyn ve Mecma’-ı Bahreyn. C. 2/1, 2/2. (A. Nevâî, Yay.). Tahran: Pejûhişgâh-ı Ulum-i İnsanı ve Muta’alat-ı Ferhengi.
2. Aka, İ. (1994). Mirza Şahruh ve zamanı. Ankara: TTK Yayınları.
3. Aka, İ. (2001). İran’da Türkmen hâkimiyeti (Karakoyunlular devri). Ankara: TTK Yayınları.
4. Aka, İ. (2014). Timur ve devleti. Ankara: TTK Yayınları.
5. Alan, H. (1996). Ebû Said devri Timurlular tarihi (1451-1469). (Yayımlanmamış doktora tezi). Mimar Sinan Üniversitesi, İstanbul.
6. Alan, H. (2105). Bozkırdan cennet bahçesine Timurlular (1360-1506). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
7. Allen, T. (1983). Timurid Herat. Wiesbaden: Dr. Ludwıg Reıchert Verlag.
8. Barthold, V. V. (2015). Uluğ Beg ve zamanı. (İ. Aka, Çev). Ankara: TTK Yayınları.

9. Barthold, V.V. (2022). İran tarihî coğrafyası. (Ö. Alkaç, Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları.
10. Ca’feri b. Muhammed el-Hüseynî. (2011). Târîh-i Kebîr (Tevârih-i Enbiyâ ve Mülûk). (İ. Aka, Çev.). Ankara: TTK Yayınları.
11. Devletşâh Semerkandî. (1977). Devletşâh Tezkiresi (Tezkire-i Devletşâh). C. 4. (N. Lugal, Çev.). İstanbul: Kervan Yayıncılık.
12. Ebu Bekr-i Tihranî. (2014). Kitab-ı Diyarbekriyye. (M. Öztürk, Çev.). Ankara: TTK Yayınları.
13. el-Fuşencî. (2021). Emîr Timur (İbretu’n-Nâzırîn). (A. Özturhan, Çev.-Yay.). İstanbul: Efe Akademi Yayınevi.
14. Farmani, N. (2019). İslam medeniyetinde Herat (ilmî ve kültürel açıdan). (Yayımlanmamış doktora tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi, Bursa.
15. Fasih-i Hâfî. (1339 h.ş.). Mücmel-i Fasihî. (M. Ferruh, Yay.). Meşhed: Kitabfuruş-i Bastan.
16. Göksu, E. (2019). Türk kültüründe silah. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
17. Hâfız-ı Ebrû (1349 h.ş.). Coğrafya-yı Hâfız-ı Ebrû (Gesmat-e rub-ı Horasan, Herat). (M. Herevi, Yay.).Tahran: Enteşarat-ı Bonyâd-ı Ferheng-ı İran.
18. Hâfız-ı Ebrû. (1395 h.ş.). Zübdetü’t- Tevârih-i Baysungurî. C. 3. (S. K. H. Seyyid Cevâdî, Yay.). Tahran: İntişarat-ı Esatir.
19. Hasan-ı Rumlu. (2020). Ahsenü’t-Tevârîh. (M. Öztürk, Çev.). Ankara: TTK Yayınları.
20. Hinz, W. (1990). İslam’da ölçü sistemleri. (A. Sevim, Çev.). İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi.
21. Hondmir, (1380 h.ş.). Habibü’s-Siyer fî Ahbâr-ı Efrâd-ı Beşer. C. 4. (M. D. Siyâkî, Yay.) Tahran: Hayyam Yayınları.
22. Hondmir. (1372 h.ş.). Meâsırü’l-Mülûk. (M. H. Muhaddis, Yay.). Tahran: Çaphâne-i Arman.
23. https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-RAS-00239-00001/445, vr. 223r. The Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, London, ET. 24.09.2024 saat. 23:45.
24. Hudūd al-‘Ālam: The Regions of The World. (1970). (V. Minorsky, Çev.). Londra.
25. İbn Havkal. (2017). 10. Asırda İslam coğrafyası. (R. Şeşen, Çev.). İstanbul: Yeditepe Yayınları.
26. İbn Hurdazbih. (2008). Yollar ve ülkeler kitabı. (M. Ağarı, Çev.). İstanbul: Kitabevi Yayınları,
27. Kalkan, T. (2016). Herât ve çevresinin tarihi coğrafyası (Mirza Şâhruh dönemi).(Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara 2016.
28. Kansoy, U. (2024). Timurlu ordusunda askerî eğitim. İstanbul: Efe Akademi Yayınları.
29. Koçak, M.E. (2024). Timurlularda ordu ve askerî organizasyon (1370-1447). (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara.
30. Macit, E. (2021). Timurlular (1370-1507). İstanbul: Selenge Yayınları.
31. Mahendrarajah, S. (2022). A history of Herat. Edinburgh: Edinburgh University Press.
32. Makhmudjonova, G. & Naimi, M. N. (2023). ”Herat Timurlu döneminin sanat atölyesi: Bağ-ı Sefid”. İ. Erpay & N. Sümer (Ed.), I. BİLSEL Uluslararası Dünya Bilim ve Araştırma Kongresi içinde (s. 669-678). İstanbul: Bilgesina Yayınevi.
33. Manz, B. F. (2005). “Nomad and settled in the Timurid military”. R. Amitai & M. Biran (Ed.), Mongols, Turks and others (Eurasian nomads and sedentary world) içinde (s. 425-457). Leiden-Boston: Brill.
34. Manz, B. F. (2013). Timurlu İran’ında iktidar, siyaset ve din. (D. Şendil, Çev.). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
35. Minâc-ı Sirâc el-Cûzcânî. (2016). Tabakât-ı Nâsırî (Moğol istilasına dair kayıtlar). (M. Uyar, Çev.). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
36. Mîr Caferî, H. (1375 h.ş.). Târîh-i Timurîyân ve Türkmânân. İsfahan: İntişarat-ı Dânişgâh-ı İsfahan.
37. Mîrhând. (1385 h.ş.). Ravzâtü’s-Safa fi Sîreti’l-Enbiyâ ve’l-Mülük ve’l-Hülefâ. C. 10-11. (C. Keyânfer, Yay.). Tahran: İntişarat-ı Esatir.
38. Mirza Muhammed Haidar Duglath. (1972). Tarikh-i Rashidi. (E. D. Ross, Çev.). London: Curzon Press.
39. Muideddin Muhammed Zemçî-i İsfizârî. (1339 h.ş.). Ravzât’l-Cennât fi Evsâf-ı Medineti Herat. C. 1-2. (S. M. K. İmam, Yay.). Tahran: Dânişgâh-ı Tahran.
40. Naimi, M. N. (2021). “Timurlu rönesansının başkenti: Herat”. Y. Koçyiğit & A. Kariev (Ed.), Orta Asya’dan Anadolu’ya İlmin Yolculuğu içinde (s. 656-672). Karabük: Karabük Üniversitesi Yayınları.
41. Naimi, M. N. (2024). “İbn Battuta’nın gözünden ve İbn Haldun’un şehir nazariyesi ışığında İpek Yolu güzergahında Herat şehri”. R. D. Özbay & F. Solak (Ed.), Zamanı Aşan Miras: İpek Yolu içinde (s. 137-142). İstanbul: Bahariye Sanat Atölyeleri.
42. Nizâmeddin-i Şâmî. (1363 h.ş.). Zafernâme. (P. Simnânî, Yay.). Tahran: İntişarat-ı Bamdad.
43. Oruç, C. (2021). Son Timurlu Hüseyin Baykara (1438-1506). İstanbul: Selenge Yayınları.
44. Rejepova, Arazgul. (2019). Timurlularda kültürel hayat ve Sultan Hüseyin Baykara dönemi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara.
45. Seyf bin Muhammed Ya’kûb el- Herevî. (1944). Târîh-nâme-i Herât. (M. Z. es-Sıddıki, Yay.). Kalküta: Khan Bahadur K. M. Asadullah Librarian.
46. Subtelny, M. E. (1979). The poetic circle at the court of the Timurid Sultan Husain Baiqara and its political significance (Yayımlanmamış doktora tezi), Harvard Üniversitesi, Cambridge.
47. Subtelny, M. E. (2007). Timurids in transition (Turko-Persian politics and acculturation in Medieval Iran). Leiden: Brill.
48. Şahin, M. (2013). Orta Çağ’da Herat bölgesi (Gaznelilerin kuruluşundan Timurluların yıkılışına kadar, 961-1507). (Yayımlanmamış doktora tezi). Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Tokat.
49. Şahin, M. (2016). Timurlular döneminde Herât’ta sivil mimari. Studies of The Ottoman Domain, 6(11), 78-96. doi: 10.19039/sotod.20161122517.
50. Şerefeddin Ali-i Yezdî. (1336 h.ş.). Zafernâme. C. 1-2. (M. Abbasî, Yay.) Tahran: Çap-ı Rengin.
51. Tez, Z. (2010). Patlayıcı, silah ve savaş tekniğinin kültürel tarihi. İstanbul: Doruk Yayınları.
52. Uslu, R. (1998). Herat. Diyanet İslam Ansiklopedisi. (C. 17, s. 215-218). İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
53. Yüksel, M. Ş. (2009). Timurlularda din ve devlet ilişkisi. Ankara: TTK Yayınları.
54. Zahirüddin Muhammed Babür. (1970). Baburnâme (Babur’un hatıratı), C. 1. (R. R. Arat, Çev.), İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.