Matteos Urhayetsi’nin “Yıllık” Adlı Eserinde Malazgirt Savaşı’na Dair Kayıtlar

Öz

Selçuklu Türklerinin Anadolu’yu bir Türk yurdu haline getirmesinde Malazgirt Savaşı çok önemli bir dönüm noktası teşkil etmektedir. Söz konusu coğrafyanın Türklerin eline geçiş sürecini, Çağrı Bey’in 1018’de gerçekleştirdiği Batı seferi başlatmıştır. Selçuklular bu seferle birlikte o zamanki adı Vaspurakan olan Van bölgesine kadar ulaşmış ve bu civardaki etkinliklerinden sonra bölge üzerinde kendilerine engel teşkil edebilecek herhangi bir kuvvetin olmadığını görmüşlerdir. Böylece sürülerine otlak ve su bulmak, ayrıca Maveraünnehir bölgesinde Karahanlılar ve Gazneliler arasındaki çekişmelerden kurtulmak için akınlarının yönlerini Anadolu’ya çevirmişlerdir. Selçuklular, 1040’daki Gaznelilere karşı kazandıkları Dandanakan zaferinden sonra düzenli ordularını kurmuş ve Anadolu kapılarına düzenledikleri akınlar bu sayede daha sistemli bir biçimde gerçekleşmiştir. Büyük veya küçük gruplar halindeki Oğuzlar, Doğu Roma İmparatorluğu’nun sınır bölgelerine aralıksız bir şekilde devam eden akınlarda bulunmuşlardır. Bu akınların sonucunda yaklaşmakta olan tehlikenin farkına varan Doğu Roma İmparatorluğu, toprakları üzerinde genişlemekte olan Selçukluların ilerleyişine son vermek istemiştir. Bu durum, Romalılar ile Selçukluları karşı karşıya getiren Malazgirt Savaşı’na yol açmıştır. 11. yüzyıl Yakın Doğu tarihinin en önemli olaylarından birisi olan bu savaş, o dönem için çok büyük bir yankı uyandırmıştır. Bu makalede Malazgirt Savaşı hakkında son derece ayrıntılı bilgiler veren Matteos Urhayetsi’nin “Yıllık” adı taşıyan eserindeki bu savaşa ilişkin kısımların Ermeniceden çevirisi ve değerlendirmesi yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Malazgirt Savaşı
• Selçuklular
• Doğu Roma İmparatorluğu
• Ermeni Tarihyazımı

Records of The Battle of Manzikert in Matt’eos Urhayec’i’s Work Titled “Chronicle”

Öz

The Battle of Manzikert represents a significant turning point in the Seljuk Turks’ transformation of Anatolia into a Turkish homeland. The process of the Turks taking control of this region began with Chaghri Beg’s western expedition in 1018. Through this campaign, the Seljuks reached the region of Van, then known as Vaspurakan. After their activities in the vicinity, they realized there was no force capable of hindering their influence over the area. Consequently, seeking pastures and water for their herds and wishing to escape the conflicts between the Karakhanids and the Ghaznavids in the Transoxiana region, they redirected their raids toward Anatolia. Following their victory over the Ghaznavids at the Battle of Dandanakan in 1040, the Seljuks established a regular army, allowing their incursions toward the gates of Anatolia to be conducted more systematic. The Oghuz Turks, in both large and small groups, launched continuous raids into the border regions of the Eastern Roman Empire (Byzantine Empire). As these raids persisted, the Byzantines became aware of the looming threat and sought to halt the Seljuks’ expansion across their territory. This tension ultimately led to the Battle of Manzikert, which brought the Romans and the Seljuks face to face. One of the most significant events in the history of the Near East during the 11th century, this battle had a profound impact at the time. This article presents the translation from Armenian and an evaluation of the passages concerning to the Battle of Manzikert in Matt’eos Urhayec’i’s work titled Chronicle, which offers highly detailed information about the battle.

Anahtar Kelimeler

• Battle of Manzikert
• Seljuks
• Eastern Roman Empire
• Armenian Historiography

Kaynakça

1. Andreasyan, H. D. (1949). Türk tarihine aid Ermeni kaynakları. Tarih Dergisi, I/I, 97-118.
2. Andrews, T. L. (2017). Matt‘ēos Uṙhayec‘i and his chronicle. Leiden-Boston: Brill.
3. Attaleiates, M. (2012). The History. (A. Kaldellis & D. Krallis, Çev.). London: Harvard University Press.
4. Brosset, M. (1849). Histoire de la Géorgie depius l’Antiquitê Jusqua’au XIX. Siécle (C. I). St.-Pétersbourg: Imprimerie de l’Acadéemie Imperiale des sciences.
5. Bryennio, N. (1975). Histoire. (P. Gautier, Çev.). Bruxelles: Imprimerie Universa.
6. Bundari (1971). Zübdetü’n-nusra ve Nuhbetü’l-usra. F. Sümer-A. Sevim (Haz.), İslam kaynaklarına göre Malazgirt savaşı içinde (s. 18-22). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
7. Cahen, C.&Cahen, M. (1946-1948). La premiére pénétration Turque en Asie-Mineure (seconde moitié du XI e S). Byzantion. (18), 5-67.
8. Chary, F. B. (2011). The history of Bulgaria. United States: Greenwood Press.

9. Doerfer, G. (1965). Türkische und Mongolische elemente im neupersischen (C. II). Wiesbaden: Franz Steiner Velag.
10. El-Hüseyni. (1971). Ahbarü’d-devleti’s-Selcukiyye. F. Sümer-A. Sevim (Haz.), İslam kaynaklarına göre Malazgirt savaşı içinde (s. 6-11). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
11. Hacısalihoğlu, F. (2023). Aristakes Lastivertsi’nin ‘Tarih’ adlı eserinde Malazgirt Savaşı’na dair kayıtlar. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi: Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. Yılı Özel Sayısı.
12. Hairapetian, S. (1995). A history of Armenian literature from ancient times to the nineteenth century. Delmar- New York: Caravan Books.
13. Ibn Khallikan. (1842). Biographical dictionary (C. I). (BN M. G. De Slane, Çev.). Paris: printed for the oriental translation fund of Great Britain and Ireland.
14. İbnü’l-Adim. (1971). Zübdetü’l-haleb min tarihi Haleb. F. Sümer-A. Sevim (Haz.), İslam kaynaklarına göre Malazgirt savaşı içinde (s. 51-50, 51-54). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
15. İbnü’l-Esir. (1971). el-Kamil fi’t-tarih. F. Sümer-A. Sevim (Haz.), İslam kaynaklarına göre Malazgirt savaşı içinde (s. 23-27). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
16. Kazhdan, A. P. (1991). The Oxford dictionary of Byzantium (C. II). New York-Oxford: Oxford University Press.
17. Lastiverttsioy, A. (1963). Patmutivn. K. N. Yuzbaşyan (Haz.), Yerevan: Haykakan SSR Gitutyunneri Akademiayi Hratarakçutyun.
18. MacEvitt, C. (2007). The chronicle of Matthew of Edessa: apocalypse, the First Crusade, and the Armenian diaspora. Dumbarton Oaks Papers, (61), 157-181.
19. Matthieu d’Édesse (1858). Chronique de (962-1136) Continuée par Grégoire le prêtre jusqu’en 1162. Paris: D’après trois manuscrits de la Bibliothèque impériale.
20. Moravcsik, G. (1958). Byzantinoturcica, sprachreste der Türkvölker in den Byzantinischen quellen (C. II). Berlin: Akademie-Verlag.
21. Recueil des Historiens des Croisades/Documents Arméniens (C. I). Paris: Imprimerie Impériale.
22. Saint-Martin (1818). J., Mémoires historiques et géographiques sur l’Arménie (C. I) (1869). Paris: De l’Imprimerie royale.
23. Sevim, A. (2003). Malazgirt Muharebesi. TDV İslam Ansiklopedisi (C. 27, s. 481-483). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
24. Sıbt İbnü’l-Cevzi. (1971). Mir’atü’z-zeman fi ta’rihi’l-ayan. F. Sümer-A. Sevim (Haz.), İslam kaynaklarına göre Malazgirt savaşı içinde (s. 28-40). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
25. Sümer, F. (1991). Arslan Argun, TDV İslam Ansiklopedisi (C. 3, s. 399-400). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
26. The Alexiad of Anna Comnena. (1969). (E. R. A. Sewter, Çev.). Baltimore: Penguin Books.
27. Urfalı Mateos. (2000). Urfalı Mateos vekayi-nâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un zeyli (1136-1162) (H. D. Andreasyan, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
28. Urhayetsi, M. (1898). Jamanakagrutivn. Vağarşapat: Tparan Mayr Atoroy Srboy Eçmiatzin.
29. Urhayetsi, M. (1973). Jamanakagrutyun (H. Bartikyan, Çev.), Yerevan: Hayastan.
30. Urhayetsi, M. (1991). Jamanagakrutivn (H. Bartikyan, Çev.), Yerevan: Yerevani Hamalsarani Hratarakçutyun.
31. Zonaras, İ. (2008). Tarihlerin özeti (B. Umar, Çev.). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yay.