Toplumsal Gerçekçiliğin Çağdaş Uygur Edebiyatındaki Yansıması: Yalkun Rozi ve Edebî Tenkit Yazıları

Yıl 2026, Sayı: 67 , 115 - 137 , 25.04.2026

Reyila Kaşgarlı

https://doi.org/10.21563/sutad.1725849

https://izlik.org/JA75DK35WF

Öz

Köklü bir edebî geleneğe dayanan Çağdaş Uygur Edebiyatı; 1910’lu yıllarda şekillenmeye başlar, realizmi ve romantizmi benimseyen edebî ürünler verir. Şiir, tiyatro, öykü, roman gibi türlerle sınırlı kalmayıp edebî tenkit türünde de gelişme gösterir. Edebî tenkit, 1949 yılına kadar Lutfullah Mutellip, Ehmet Ziyai, Abdurehim Ötkür, Abdulla Rozi gibi aydınların yazdığı yazılarla gelişmesini sürdürür. 1949-1978 yılları arasında sosyalist gerçekçiliğin çerçevesine hapsolur ve edebiyatın diğer türleri gibi siyasi rejimin oturtulması için görevlendirilir, 1980 sonrası batının edebî tenkit kuramları, çeşitleri ve yöntemleri gibi konular, Çağdaş Uygur Edebiyatında tanıtılır ve denemesi yapılmaya başlar. Muhemmet Polat, Yalkun Rozi gibi aydınlar edebî tenkit yazıları ve araştırmalarıyla edebî tenkide ivme kazandırır. Yalkun Rozi (1966-) toplumsal gerçekçiliği benimseyen tenkit yazılarıyla öne çıkar ve toplumda popülerlik kazanır. Birçok eleştiri yazısında eseri gerçekçilik açısından değerlendirir. Rozi 2016 yılında tutuklanır. Toplumsal gerçekçilik; kimi yazarlar tarafından toplumdaki olumsuzlukları düzeltmenin bir aracı olarak kullanılmış olsa da, günümüzdeki uygulamalarla birlikte işlevini yitirmiş gibi görünüyor.

Anahtar Kelimeler

toplumsal gerçekçilik , edebî tenkit , Çağdaş Uygur Edebiyatı , Yalkun Rozi.

Reflection of Social Realism in Contemporary Uyghur Literature: Yalqun Rozi and Literary Criticism

https://izlik.org/JA75DK35WF

Öz

Contemporary Uyghur Literature, which is based on a deep-rooted literary tradition, begins to take shape in the 1910s and produces literary products that adopt realism and romanticism. The literature is not limited to genres such as poetry, theater, short stories and novels, but also develops in the genre of literary criticism. Literary criticism continued to develop with the writings of intellectuals such as Lutfullah Mutellip, Ehmet Ziyai, Abdurehim Ötkür, Abdulla Rozi until 1949. It was confined to the framework of socialist realism between 1949 and 1978 and, like other genres of literature, it was assigned to the establishment of the political regime. After 1980, topics such as the theories, types and methods of western literary criticism are introduced and experimented in contemporary Uyghur literature. Intellectuals such as Muhemmet Polat, Yalqun Rozi gave impetus to literary criticism through their literary criticism writings and research. Yalqun Rozi (1966-) came to the forefront and gained popularity in the society with his critical writings adopting social realism. In many of his reviews, he evaluates the work from the perspective of realism. Rozi was arrested in 2016. Although social realism has been used by some writers as a means of correcting the negativities in society, it seems to have lost its function with today's practices.

Anahtar Kelimeler

Social realism , literary criticsm , contemporary Uyghur literature , Yalqun Rozi.

Kaynakça

• Andican A. A. (2003). Cedidizm’den Bagımsızlıga Haricte Türkistan Mücadelesi, [From Jadidism to Independence, Turkestan's External Struggle for Independence]. İstanbul: Emre
• Aylanc M. (2018). Fikret Demirag’ın Siirlerine Ekoelestirel Bakıs [An Ecocritical Approach to Fikret Demirag’s Poetry] DOI: 10.22559/folklor.409 folklor/edebiyat, 96: 37-52
• Behram J. (2009). Kömürchi Bala [Coal Boy]. Ürümchi: Shinjiang Yashlar-Ösmürler
• Besir G. (2012). Edebiy Tenqitchilikimizning 11 Yıllıq Musapisi Toghrisida Qisqiche Mulahize (2000-yilidin 2011- yilighiche) [A Short Analysis of 11 Years’ Span of Literary Criticism (2000-2011)], Shinjiang İjtimai Penler Tetqiqati [Xinjiang Sciences Research] 3: 137-143
• Dugayli S. (1990). Gül’ayim [Gül’ayim], Beijing: Milletler
• Eysa M. (2008 ). Qedimki Zaman Uygur Edebiy Tenqitchilik Tarixi [History of Ancient Uighur Literary Criticism], Kashgar: Kashgar Uygur
• Harbalioglu N. (2022). Nimsehit ve Siirleri. [Nimshehit and his Poems]. Ankara: Türk Dil Kurumu
• İnayet A. (2007). Abduhaluk Uygur ve Şiirleri [Abduhaluk Uygur and His Poems]. Ankara: Türk Dil Kurumu
• İzaki İ. (2001). »Teklimakandiki Altun Koldurma«din Chıqqan Yeqimsiz Sadalar [Repulsive Sounds from the Golden Bell in Teklimakan]. Tarim journal. 2: 151-155
• Kamijan, K. (2004). Edebiyat Tereqqiyati Heqqidiki Oylar [Opinions on The Development of Literature]. Ürümchi: Xinjiang Xelq
• Kasgarlı A. R. (2017). Çağdaş Uygur Edebiyatı Tarihi, [History of The Contemporary Uyghur Literature]. Ankara: Gazi
• Kasgarlı R. (2021). Memtili Ependi ve Siirleri, [Memtili Ependi and His Poems]. Ankara: Türk Dil Kurumu
• Polat M. (2014). Yaxshiraq Yazayli, Qisqıraq Yazayli [Let’s Write Better, Let’s Write Shorter]. Uygur Edebiyatıda 50 Yil [50 Years in Uyghur Literature]. Ürümchi: Xinjiang Yashlar-Ösmürler 1: 12-15
• Rashidin M. (2007). Muhemmetjan Rashidin Shiirleri [Muhemmetjan Rashidin’s Poems]. Prepared by: Abral. E- book
• Rozi Y. (1999). Teklimakandiki Altun Koldurma [The Golden Bell At Teklimakan]. Ürümchi: Xinjiang Xelq
• Rozi Y. (2012). Men Nemishqa Obzor Yazimen [Why Do I Write Criticism Articles], Ürümchi: Xinjiang Pen-Texnika
• Rozi Y. (2013). Oyghiniwatqan Ecdat Rohi [The Awakening Spirit of the Ancestors] Ürümchi: Xinjiang Pen- Texnika
• Rozi Y. (2020). Tenqitning Közide [In the Eye of Criticism], İstanbul: Teklimakan Uygur
• Sultan A., Abdurehim K. (2001). Uygur Bügünki Zaman Edebiyat Tarixi [History of The Contemporary Uyghur Literature]. Ürümchi: Xinjiang Uniwersiteti
• Tatliq E. (2004). 1949-Yildin Burun Xinjiangda Uygur Tilida Neshr Qilinghan Gezit-Jornallar [Newspapers and journals Published in Uyghur in Xinjiang before 1949], Xinjiang Tezkirichiliki Jornili, 3: 51-54
• Toxtayow M. (1993). Qanliq Yer [Bloody Place]. Translated from Chinese: Mahmutjan İslam, Ürümchi: Xinjiang Xelq
• Tursun İ. (2011). 20- Esirning 80- Yilliridiki Uygur Edebiy Tenqidchilikige Nezer 8 [Overview of Uyghur Literary Criticism in the 80s of the 20th century]. Xinjiang İjtimai Penler Tetqiqati, 4: 126-130
• Utuq Exmidi İ., Mirziexmet M., Abdusalam H., Elaxun Sh., Muhemmet M. (2006). Uygur Edebiyati Tarixi [The History of Uyghur Literature]. 3. Beijing: Milletler
• Zaman N. (2006). Muhemmetimin Toxtayopning Qanliq Yer Namliq Romanı Heqqide [About Muhemmetimin Toxtayop's novel Bloody Place], Prepared by: Azad Rexmitulla Sultan Xinjiangdiki Milletlerning Edebiyatı Toghrisida [About the Literature of the Nations in Xinjiang]. I. Ürümchi: Xinjiang Uniwersiteti
• Zunun M. (2011). Edebiy Tenqit Toghrisida [About Literary Criticism], Yengi Esirge Qedem Qoyghan Uygur Medeniyet-Sen’iti [Uyghur Civilization and Art Stepping into the New Century], Ürümchi: Xinjiang Uniwersiteti
• Electronic Resources
• https://www.chinawriter.com.cn/n1/2016/0707/c403961-28534891.html (Accessed on 11 October 2023).
• http://m.minwang.com.cn/mzwhzyk/674771/682414/682421/715789/index.html (Accessed on 5 May 2019)
• http://uyghur.cctv.com (Accessed on 27 November 2017)
• https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/yalqun-rozi-uyghur-maaripi-10092024113157.html (Accessed on 15 October 2024)
• https://www.rfa.org/uyghur/qisqa_xewer/xitay-yazghuchilarni-partiyeni-06212023164457.html (Accessed on 8 July 2023)