Kazak Hanlığı’nda İşim Han ve Dönemi (1598-1628)

Öz

Bu makale, 16. yüzyılın sonu ile 17. yüzyılın ilk yarısında Kazak Hanlığı hükümdarı İşim Han’ın tarihsel rolünü, siyasi ve askerî stratejilerini, yasa sistemini ve halk arasındaki kültürel önemini kapsamlı bir şekilde ele almayı amaçlamaktadır. Onun saltanatı, merkezî otoritenin tesis edildiği, başkentin Sığnak’tan Türkistan şehrine taşındığı ve hanlık sınırlarının büyük ölçüde netleştirildiği bir dönem olarak öne çıkmaktadır. Aynı zamanda toplumsal düzeni sağlamış olan “İşim Han’ın Eski Yolu (Esim Hannıñ Eski Jolı)” adıyla bilinen reformu, onun hanlığın gelişimi üzerindeki etkisini pekiştirmiştir. Çalışma, yerli ve yabancı kaynaklara dayanarak, onun tarihsel süreç içindeki belirleyici katkılarını ortaya koymakta ve bu katkıların biçimlendirdiği dönemi değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İşim Han
• Kazak Hanlığı
• Tursun-Muhammed Han
• “İşim Han’ın Eski Yolu”
• Türkistan

Esim Han and His Era in the Kazakh Khanate (1598-1628)

Öz

This article aims to comprehensively examine the historical role, political and military strategies, legal system and cultural importance of the ruler of the Kazakh Khanate, Esim Khan, in the late 16th and early 17th centuries. His reign stands out as a period in which the central authority was established, the capital was moved from Sighnaq to Turkestan and the borders of the Khanate were largely clarified. His reform, known as the “The old path of Esim Khan (Esim Hannıñ Eski Jolı)”, which also provided social order, strengthened his influence on the development of the Khanate. This study reveals his decisive contributions throughout history and evaluates the period shaped by these contributions.

Anahtar Kelimeler

• Esim Khan
• Kazak Khanate
• Tursyn-Muhammed Khan
• “The old path of Esim Khan”
• Turkestan

Kaynakça

1. Esima Mavzoley. (2005). Kazahstan: Natsionalnaya Entsiklopediya (C. 2, s. 261). Almatı: Kazak Ensiklopedyası. Ayagan, B. (Ed.)
2. Abduraimov. M. (1966). Oçerki Agrarnıh Otnoşeniy v Buharskom Hanstve v XVI – Pervoy Polovine XIX v. (C.1). Taşkent: Fan Yay.
3. Abuseitova, M. (1985). Kazahskoe Hanstvo vo Vtoroy Polovine XVI veka. Alma-Ata: İzdatel’stvo Nauka.
4. Ahmedov, B. A. (2007). İz “Bahr al-Asrar Fi Manakib al-Ahyar Mahmud ibn Vali”. M. Abuseyitova (Ed.). İstoriya Kazahstana v Persidskih İstoçnikah. Tom V: İzvleçeniya İz Soçineniy XIII-XIX vekov. Almatı: Daik-Press.
5. Alekseev, A. (2006). Politiçeskaya İstoriya Tukay-Timuridov: Po Materyalam Persidskogo İstoriçeskogo Soçineniya Bahr al-Esrar. St. Peterburg: İzdatel’stvo St. Peterburgskogo Universiteta.
6. Artıkbayev, J. (2001). Materіalı k İstorіі Pravyaşçego Doma Kazahov. Almatı: Gılım.
7. Atıgayev, N. (2023). Kazahskoe Hanstvo: Oçerki Vneşnepolitiçeskoy İstorii XV-XVII vekov. Almatı: Evraziskiy Nauçno-İssledovatelskiy İnstitut.
8. Baypakov, K. & Kozıbayev, M., Kömekov, B., K. Pişulina. (Ed.). (1998). Kazakstan Tarihı (Köne Zamannan Bügünge Deyin). (C. 2). Almatı: Atamura.

9. Burton, A. (1997). The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History, 1550-1702. London: Curzon Press.
10. Çelik, M. B. (2016). Astrahanîler (1599-1756) Döneminde Buhara Hanlığı. Bir İnsan-ı Selîm: Prof. Dr. Azmi Özcan’a Armağan, Refik Arıkan, Halim Demiryürek (Ed.). s. 603-624. İstanbul: Lotus Yayınları.
11. Çuras, Şah Mahmud. (2010). Hronika (O. Akimuşkin, Çev.). St. Peterburg: Peterbugskoe Lingvistiçeskoe Obşestvo.
12. Ebulgȃzi Bahadır Han. (2020). Şecere-i Türk: Türk’ün Soy Kütüğü. (N. Demir, Çev) Ankara: Altınordu Yayınları.
13. Jambıl Oblıstık Sotının Baspasöz Kızmetı. (2015, 15 Mayıs). Türkistan Kalasında Esim Hanın Eski Jolı - Auızşa Kagidalar Jyıntıgının Ozık Ülgileri Attı Gılımi Konferentsya Ötti. Erişim adresi: https://zhmb.sud.kz/kaz/news/turkistan-kalasynda-esim-hannyn-eski-zholy-auyzsha-kagidalar- zhiyntygynyn-ozyk-ulgileri-atty
14. Karenov, R. (2016 ). Esim Han jane Jiyembet pen Margaska Jıraular Kazak Handığı’nın 550 Jıldıgına Oray. Vestnik Karagandinskogo Universiteta, 2(82), s. 36-49.
15. Karibayev, B. & Utegulova, M. (2019). Yessim Khan. Vestnik KazNU: Seriya İstoriçeskaya, 2 (93), s. 136-142.
16. Karibayev, B. (2019). Kazak Handarı Turalı Zertteuler (XV g. Ortası – XVIII g. bası). Almatı: Kazak Universiteti.
17. Karibayev. B. (2019, 28 Haziran). Esim Han. Egemen Qazaqstan, s. 12.
18. Kartayeva, T. & Dautbekova, M. (2016). Kazak HalkınınGeleneksel Hukukunda Cezalandırma Şekilleri. Millî Folklor, 28 (111), s. 193-207.
19. Katagan, M. İ. (2009). Musahhir Al-Bilod (Mamlakatlarnıng Egallanışı). (Bekjanov, İ. & Sangirova, D., Çev.) Taşkent: Yangi Asr Avlodi.
20. Kıdırali, D. (2018, 12 Haziran). Türkistandı Tügel Bilegen Ensegey Boylı Er Esim Beynesi El Jadında. Erişim Adresi: https://egemen.kz/article/170224-turkistandy-tugel-bilegen-enhsegey-boyly-er-esim-beynesi-el-dgadynda
21. Klyaştornıy, S. & Sultanov, T. (1992). Kazahstan Letopis Trekh Tısyaçeletiy. Alma-Ata: Rauan.
22. Koygeldiev, M. (Ed.). (2005). İstoriya Kazahstana v Russkih İstoçnikah (C. 1). Almatı: Daik-Press.
23. Magauin, M. (2002). Jırau. "Kazakistan"Ulttık Ensiklopedyası (C.4 ,s. 137). Almatı: Kazak Ensiklopedyası.
24. Mukan, A. (2016). Bügüngü Kazak Dramaturgyası: Bagıt-Bagdar men İzdenisteri. KazNU Habarşısı, 6 (164), s. 107- 110.
25. Münşî, İ. (2019). Tȃrîh-î Âlem-Ârȃ-yi Abbȃsî. C. II/1, (A. Genceli, Çev., İ. Aka, Haz.). Ankara: TTK Yayınları.
26. Nogaybayeva, M. & Toxanbayev, A. (2020). Kazak Jırlarında Yönetim Fikri Ve Yönetici Tipi. Millî Folklor, 16 (127), s. 156-171.
27. Omarbekov, T. (2015). Ulu Dala’nın Dara Tulgaları: Kazak Handarı. Almatı: Ekslusiva.
28. Omarbekov, T. (2023, 6 Nisan). Esim Han. Erişim Adresi: https://iie.kz/?p=25499&lang=ru
29. Omarbekov, T. & Egamberdiyev, M. (2018). Folklor Kaynaklarında Er Esim Han Dönemi Kazak Hanlığı (1598-1645). Millî Folklor, 30 (119), s. 60-72.
30. Orozova, G. (2016). Obraz Esim Hana v Kırgızskom i Kazahskom Folklorah. Actualscience, 2(5), s. 60-65.
31. Sabdenova, G. & Baygunakov, D. (2022). Esim jane Tursun Handar arasındagı Talas-Tartıstın Keybir Maseleleri. edu.e-history.kz / Elektrondı Gılımi Jurnalı, 2 (30), s. 221-233.
32. Sabitov, J. & Bragin, A. (2016). Politiçeskaya Deyatelnost Tursun-Muhammed Hana. İzvestya Natsyonalnogo Tsenra Arheografii i İstoçnikovedenya, (2), 37-48.
33. Sabitov, J. (2014). Voprosı Genealogii i Hronologii Pravleniya Hanov Kazahskogo Hanstva XVII – pervoy treti XVIII veka. E. Sıdıkov (ed.), Vtoroy Kongress İstorikov Kazahstana: Sbornik Nauçnıh Statey içinde (s. 98-105). Astana: İzdatelstvo ENU im. L.N. Gumilyeva.
34. Sultanov, T. (1982). Koçeviye Plemena Priaralya v XV–XVII vv. (Voprosı Etniçeskoy i Sotsyalnoy İstorii). Moskva: Nauka.
35. Sultanov, T. (2006). Podnyatie na Beloy Koşme. Hanı Kazahskih Stepey. Astana: Damu-21.
36. Tınışpaev, M. (1993). Istoriya Kazahskogo Naroda. Almatı: Kazak Universiteti.
37. Veselovskiy, N. (1877). Oçerk İstoriko-Geografiçeskih Svedeniy o Hivinskom Hanstve ot Drevneyşih Vremen do Nastoyaşego. St. Peterburg: Tip. br. Panteleevıh.