Cırgalan Hanı: Taşçı İşaretleri, Tarihlendirme ve Bani Meselesi

Öz

Anadolu Selçuklu döneminde inşa edilmiş olan kervansaraylar strüktürel, plan ve süsleme özellikleri yönleriyle dönem mimarisinin anlaşılmasında önemli bir role sahiptir. Birçok kervansaray detaylı bir şekilde çalışılmış olsa da alandaki boşluğu gidermek adına incelenmesi gereken yapılar da mevcuttur. Bu bağlamda, Anadolu Selçuklu devletinin önemli kentlerinden olan Kayseri’de yer alan Cırgalan Hanı ön plana çıkmaktadır. Bu makalede, Cırgalan Hanı’nın mimarlık tarihindeki yerini tespit ederek yapının inşa tarihi ve banisini tespit etmek amaçlanmıştır. Bu maksatla yapının mimari özelliklerinin yanı sıra taşçı işaretleri de detaylı bir şekilde incelenmiştir. Taşçı işaretleri tarihlendirme için ihtiyatlı bir şekilde ele alınsa da yapının inşa tarihini 13. yüzyılın ilk yarısı içinde daha dar bir aralık olan 1230–1240 yılları arasına yerleştirmemize olanak sağlamıştır. Buna ek olarak tarihî kaynaklar da yapının orijinal adı ve banisi hakkında bir öneri geliştirilmesini mümkün kılmıştır. Bu bağlamda Cırgalan Hanı’nın 13. yüzyılda Kayır Han ile ilişkilendirilebilecek Kayırlu/Kayırlı adıyla anılmış olabileceği ve 1232-1237 yılları arasında inşa edilmiş olabileceği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu Selçuklu Mimarisi
• Kervansaraylar
• Taşçı İşaretleri
• Kayır Han
• Baybars
• Sanat Tarihi
• Mimarlık Tarihi

Cırgalan Han: Stonemason Marks, Dating, and Patronage

Öz

Caravanserais from the Anatolian Seljuk period are vital for understanding the architecture of the period. They offer key insights into structural, planning, and ornamental features. While many caravanserais have been thoroughly studied, several structures require further examination to address gaps in the field. In this context, Cırgalan Han stands out as it is located in Kayseri, one of the principal cities of the Anatolian Seljuks. This paper aims to uncover the historical context of Cırgalan Han, focusing on its construction date and patronage and positioning it within architectural history. Thus, we have scrutinized the structure's architectural features, with particular attention to the stonemason marks since much of the building is ruined. While these findings require caution, they help narrow the building's construction date. The proposed timeframe is narrowed to a more precise range within the first half of the 13th century, namely between 1230 and 1240. Additionally, historical records have yielded information regarding the original name and patron of the building, leading us to conclude that Cırgalan Han may have been known historically as Kayırlu/Kayırlı and was likely constructed between 1232 and 1237.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian Seljuks Architecture
• Caravanserais
• Stonemason Marks
• Baybars
• Kayır Khan
• Art History
• History of Architecture

Kaynakça

1. Acun, H. (1990). Sivas-Kangal Alacahan Menzilhanı. In X. Türk Tarih kongresi Ankara 22-26 Eylül 1986 Bildiriler (Vol. 5, pp. 2369–2389). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
2. Akdemirel, S. K. (2023). Merkez ve taşra teşkilatı. E. Göksu (Ed.), In Türkiye Selçuklu Sultanları külliyatı- Sultan II. Gıyâseddin Keyhüsrev (1237-1246) (Vol. 8, pp. 373–390). Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
3. Bakırer, Ö. (2002). Anadolu Selçuklu dönemi mimarisinde taşçı işaretleri. S. Bayrakal & S. Gök (Eds.), In Uluslararası sanat tarihi Sempozyumu-Prof. Dr. Gönül Öney’e armağan bildiriler kitabı (pp. 59–70). İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi.
4. Baş, A. (2014). Kayseri Cırgalan Hanı. M. M. Hülagü, A. Yuvalı, A. Aktan, E. Yoska, & M. Kapanşahin (Eds.), In Selçuklu tarihi kültür ve medeniyet bildiriler I (Vol. 1, pp. 99–121). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
5. Beaujean, B. L. A., & Doperé, F. (2023). How marks pave(d) the way: Stonemasons’ marks and stone carving techniques in Roman Sagalassos (South-Western Asia Minor). European journal of archaeology, 26(4), 486– 508. doi: https://doi.org/10.1017/eaa.2022.54
6. Belle, J.-L. V. (2001). Signes gravés, signes écrits, signes reproduits. SIGNO. Revista de historia de la cultura escrita, 8, 211–247.
7. Bilgin, A. R. (2024). Anadolu Selçuklu mimarisinde taşçı işaretleri: İncir Hanı örneği. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat araştırmaları dergisi (HÜTAD), (41), 241–257. doi: https://doi.org/10.20427/turkiyat.1426491
8. Bilgin, A. R. (2024). Anadolu Selçuklu dönemi kervansaraylarında taşçı işaretleri (1200-1250) (PhD. Thesis). Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta.

9. Bilgin, A. R., & Bilgin, S. E. (2024). Anadolu Türk mimarisinde taşçı işaretleri: Genel bir literatür değerlendirmesi. Ege Üniversitesi sanat tarihi dergisi, 33(1), 171–261. doi: https://doi.org/10.29135/std.1404193
10. Binan, D. U. (2000). Altı asırlık bir belge, Bursa Ulu Camisi. Arradamento-Mimarlık, 146–155.
11. Binan, D. U. (2001). Ortaçağ Anadolu Türk mimarisinde taşçı işaretleri ve koruma sorunları. H. Sezgin (Ed.), In Taç Vakfı’nın 25 yılı anı kitabı: Türkiye’de risk altındaki doğal ve kültürel miras (pp. 119–136). İstanbul: Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı Yayınları.
12. Binan, D. U. (2008). Ortaçağ Anadolu Türk Mimarisi’nde taşçı işaretlerinin tanımlama, belgeleme ve değerlendirilmesi. N. Yılmaz, H. Yıldız, & E. Er (Eds.), In Geçmişten geleceğe su yapılarında taş (pp. 143–152). Antalya: Mimarlar Odası Antalya Şubesi.
13. Binan, D. U., & Binan, C. (2009). Ağzıkara Han örneğinde Anadolu Selçuklu dönemi taşçı işaretlerinin belgelenmesi üzerine sistematik bir yaklaşım. Adalya, (XII), 319–345.
14. Bingöl, O. (2004). Arkeolojik mimaride taş. İstanbul: Homer Kitabevi.
15. Bulat, S. (2015). Doğubayazıt İshak Paşa Sarayı’nda bulunan taşçı işaretleri. Atatürk Üniversitesi güzel sanatlar enstitüsü dergisi, (32), 77–92.
16. Çakmak, Ş. (2020). Yeni bulgular ışığında İncir Hanı. Ege Üniversitesi sanat tarihi dergisi, 29(2), 605–633. doi: https://doi.org/10.29135/std.691938
17. Çayırdağ, M. (1982). Kayseri’de Selçuklu ve Beylikler Devri binalarında bulunan taşçı işaretleri. Türk etnografya dergisi, (XVII), 79–109.
18. Çayırdağ, M. (2022). Kayseri tarihi araştırmaları (Vol. 3). Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
19. Demirtaş, M. B. (2003). Antik dönem taşçı işaretleri. İdol, (17), 16–23.
20. Devolder, M. (2018). The functions of masons’ marks in the Bronze Age palace at Malia (Crete). American journal of archaeology, 122(3), 343–365. doi: https://doi.org/10.3764/aja.122.3.0343
21. Eravşar, O. (2021). İpek yolu konakları: Anadolu Selçuklu Hanları (Vol. 1). Konya: Selçuklu Belediyesi.
22. Erdmann, K. (1961). Das Anatolische Karavansaray des 13. Jahrhunderts (Vol. 1). Berlin: Verlag Gebr. Mann.
23. Gabriel, A.-L. (1931). Monuments Turcs d’Anatolie: Kayseri-Niğde (Vol. 1). Paris: E. de Boccard.
24. Gabriel, A.-L. (1934). Monuments Turcs d’Anatolie: Amasya-Tokat et Sivas (Vol. 2). Paris: E. de Boccard.
25. Gabriel, A.-L. (1940). Voyages archéologiques dans la Turquie orientale: Mardin-Diyarbekir- provinces au-dela du Tigre, Harput, Malatya, Urfa. Paris: E. de Boccard.
26. Gül, M. (2006). Harezmli Türklerin Anadolu ve Yakındoğu’daki rolleri ve tesirleri. Belleten, 70(257), 95–118. doi: https://doi.org/10.37879/belleten.2006.95
27. Gülensoy, T. (1992). Türk kültür tarihinde damgalar ve taşçı işaretleri. A. H. Köker (Ed.), In Selçuklular devrinde kültür ve medeniyet (pp. 137–207). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Matbaası.
28. İbn Abdüzzahir. (1976). Er-Ravzü’z-zâhir fi sîreti’l-melikü’z-zâhir (Abdülazîz el-Huveyter, Ed.). Riyadh.
29. İbn Bibi. (1942). Anadolu Selçukî Devleti tarihi (M. N. Gencosman, Trans.). Ankara: Uzluk Basımevi.
30. İbn Bibi. (1996a). El-Evamirü’l-ala’iyye fi’l-umuri’l-ala’iyye (Selçukname) (Vol. 1; Mürsel Öztürk, Trans.). Ankara: T. C. Kültür Bakanlığı Milli Kütüphane Başkanlığı Basımevi.
31. İbn Bibi. (1996b). El-Evamirü’l-ala’iyye fi’l-umuri’l-ala’iyye (Selçukname) (Vol. 2; Mürsel Öztürk, Trans.). Ankara: T. C. Kültür Bakanlığı Milli Kütüphane Başkanlığı Basımevi.
32. İlter, İ. (1969). Tarihi Türk hanları. Ankara: Karayolları Genel Müdürlüğü Matbaası.
33. İnbaşı, M. (2015a). Cırgalan. In Kayseri ansiklopedisi (Vol. 1, pp. 318–319). Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
34. İnbaşı, M. (2015b). Kumarlu. In Kayseri Ansiklopedisi (Vol. 4, p. 279). Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
35. İzzeddin İbn Şeddad. (1983). Târihü’l-melikü’z-zahir (Ahmed Hutayl, Ed.). Beirut.
36. Johansen, E. M. (2016). Rūmselçuk caravanserais of Anatolia. Kopenhag: Narayana Publishing.
37. Johansen, E. M. (2017). Zazadin Han Caravanserai: An architectural research of a Rūmselçuk Caravanserai on the medieval trade routes of Anatolia. Valby: Green Graphic Publishing.
38. Kılıç, M. (2001). Celaleddin Harizmşah’tan sonra Anadolu ve Suriye’de Harizmliler. Cumhuriyet Üniversitesi ilahiyat fakültesi dergisi, 5(2), 415–426.
39. Kowalewska, A., & Eisenberg, M. (2019). Masons’ marks of antiochia hippos. Tel Aviv, 46(1), 108–127. doi: https://doi.org/10.1080/03344355.2019.1587226
40. Özbek, Y., & Arslan, C. (2008). Kayseri taşınmaz kültür varlıkları envanteri (Vol. 2). Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi.
41. Parla, C. (1997). I. Alâeddin Keykubad dönemi yapılarında biçim ve estetik (PhD. Thesis). Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
42. Perkins, J. W. (1951). Tripolitania and the marble trade. The journal of Roman studies, 41, 89–104. doi: https://doi.org/10.2307/298102
43. Rükneddin Baybars el-Mansûrî ed-Devâdâr. (1998). Zübdetü’l-fikre fî târîhi’l-hicre (Vol. 8; Donald S. Richards, Ed.). Beirut.
44. Şahin, M. K. (2001). Tercan-Mama Hatun Külliyesi’ndeki taşçı işaretleri. M. Denktaş & Y. Özbek (Eds.), In Prof. Dr. Zafer Bayburtluoğlu armağanı-sanat yazıları (pp. 509–536). Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
45. Şeyh Kutbuddin Musa b. Muhammed el-Yununî. (1960). Zeyl mir’atü’z-zaman (Vol. 3).
46. Şihabeddin b. Fazlullah, E.-Ö. (2014). Mesâliku’l ebsâr -Türkler hakkında gördüklerim ve duyduklarım (A. Batur, Trans.). İstanbul: Selenge Yayınları.
47. Sümer, F. (1985). Yabanlu pazarı- Selçuklular devrinde milletlerarası büyük bir fuar. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
48. Turan, O. (1971). Selçuklular zamanında Türkiye- Siyâsi tarih Alp Arslan’dan Osman Gazi’ye (1071-1318). İstanbul: Turan Neşriyat Yurdu.
49. Weber, U. (2009). Der hellenistische Naiskos von Didyma im Licht seiner Versatzmarken des 3. Jhs. V. und des 3. Jhs. N. Chr. M. Bachmann, C. Wawruschka, L. Kühne (Eds.). In Bautechnik im antiken und vorantiken Kleinasien internationale konferenz 13.-16. Juni 2007 in Istanbul (pp. 295–308). İstanbul: Ege Yayınları.
50. Weber, U. (2014). Versatzmarken im Antiken Griechischen bauwesen. Wiesbaden: Harrassowitz, O. doi: https://doi.org/10.2307/j.ctvbqs709
51. Yelen, R. (2019). Selçuklu çağı Anadolu Mimarisinde malzeme ve teknik (Doğu ve Güneydoğu Anadolu) (PhD. Thesis). Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van.
52. Yıldırım, S. P. (2017). II. Gıyaseddin Keyhüsrev dönemi mimari eserleri (PhD. Thesis). Gazi Üniversitesi, Ankara.