Selçuklu Sanatında Bir Güzellik İmgesi Olarak “Ben” ve “Dövme”

Öz

Güzellik insanın yaşadığı her dönemde var olmuş; zevklerin ve tercihlerin değişmesiyle farklı boyutlar ve şekiller kazanmış bir olgudur. Kadınların ve erkeklerin kendilerini daha iyi, daha güçlü, daha özgüvenli hissetmek için gösterdikleri çabanın sonucunda ortaya her dönemde çeşitli güzellik imgeleri çıkmıştır. Selçuklu sanat eserleri ve dönem kaynakları, bizlere Selçuklular hakkında çok zengin bilgiler sunmaktadır. Her yapılan araştırma, Selçuklu kültürüne ve medeniyetine ışık tutmakta ve onu anlamamıza yardımcı olmaktadır. Selçuklu dönemine ait çeşitli sanat eserleri üzerindeki bazı insan figürü tasvirlerinde “ben” ve “dövme” kullanımı görülmektedir. Bu eserlerin bazıları, farklı konulardaki çalışmalarda yer almış ve bir kısmına çalışma içerisinde kısaca değinilmiştir. Ancak doğrudan bu konu üzerine yapılmış bir araştırma tespit edilememiştir. Bu çalışmada Selçuklu dönemine ait sanat eserleri üzerindeki insan figürü tasvirlerinde yer alan “ben” ve “dövme” kullanımı incelenmiştir. Ayrıca Selçuklu dönem kaynaklarında yapılan araştırma sonucunda “ben” ve “dövme” kullanımının dönem tarihindeki yeri ve önemi de örneklerle aktarılmıştır. Böylece dönem kaynaklarında tespit edilen bu bilgilerle, dönemin güzellik anlayışının ve bir geleneğin somut verileri olarak sanat eserleri üzerindeki betimlemeler arasındaki ilişki sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Selçuklu sanatı
• seramik sanatı
• kadın
• güzellik
• Selçuklularda moda

“Mole” and “Tattoo” as an Image of Beauty in Seljuk Art

Öz

Beauty is a phenomenon that has existed throughout every stage of human life, taking on different dimensions and forms as tastes and preferences have evolved. Various ideals of beauty have emerged in every era as a result of the efforts men and women have made to feel better, stronger, and more self-confident. Seljuk artworks and period sources offer a wealth of information about the Seljuks; every study conducted sheds light on Seljuk culture and civilization, aiding our understanding of them. Depictions of human figures on various Seljuk-era artworks reveal the presence of beauty marks and tattoos. While some of these works have appeared in studies covering various topics—with some receiving brief mention—no research dedicated specifically to this subject has been identified. This study examines the depiction of beauty marks and tattoos on human figures in Seljuk-era artworks. Furthermore, research into period sources has been used to illustrate, with examples, the significance of beauty marks and tattoos within the history of the era. By synthesizing this information from period sources with the visual evidence found in artworks, the study presents the relationship between the era's concept of beauty and the tangible representations of this tradition.

Anahtar Kelimeler

• Seljuk art
• ceramic art
• women
• beauty
• fashion in Seljuks

Kaynakça

1. Attâr, Feridüddin (1998). Mantıku’t-Tayr (trc. Yaşar Keçeci). İstanbul: Kırkambar Yayınları.
2. Attâr, Feridüddin. (2017). İlâhînâme (trc. Abdülbaki Gölpınarlı). İstanbul: Türkiye İş Bankası.
3. Begiç, H. N. (2020). Anadolu kültüründe damga/tamga/dövme: Mardin örneği. Millî Folklor, 16 (126), 153-174.
4. Çoruhlu, Y. (2007). Erken devir Türk sanatı. İstanbul: Kabalcı Yayınları
5. Eflâkî, A. (2012). Ariflerin menkıbeleri. trc. Tahsin Yazıcı, İstanbul: Kabalcı Yayınları.
6. Ercilasun, A. B., & Akkoyunlu, Z. (2014). Divanu lügati't Türk (Kaşgarlı Mahmut). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Esin, E. (1991). Katun. Erdem, 7 (20), 471-482.
8. Grace D. Guest, & Ettinghausen, R. (1961). The iconography of a Kāshān luster plate. Ars Orientalis, 4, 25–64.

9. Gülensoy, T. (1989). Orhunʼdan Anadoluʼya Türk damgaları (Vol. 2). Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
10. Hazar, M. (2006). Mardin “Kızıltepe-Bozhöyük” yöresinde beden işaretleri. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 8, 293-305.
11. İbn Bibi (1996). El evamirü'l-ala'iyye fi'l-umuri'l-ala'iyye: Selçuk-name I. (trc. Öztürk, M. ) Kültür Bakanlığı.
12. İbn Haldun (2013). Mukaddime. haz: Arslan Tekin., İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayıncılık
13. İbn Haldun (2017). Mukaddime. haz: Süleyman Uludağ 14. Baskı, İstanbul: Dergah Yayınları.
14. İnal, G. (1995). Türk minyatür sanatı: başlangıcından Osmanlılara kadar. Atatürk Kültür Merkezi.
15. Kutlu, M., & Kutlu, L. (2022). Pazırık kültüründe ölü gömme gelenekleri ve kurgan mimarisine yansımaları. Sanat Tarihi Dergisi, 31(1), 321-353.
16. Mevlânâ, (1992). Dîvân-ı Kebîr. C.7 (haz: Abdülbâki Gölpınarlı). Kültür Bakanlığı Yayınları, Eskişehir.
17. Öncül, K. (2012). Kültürümüzde dövme geleneği. Kars: Kafkas Üniversitesi.
18. Önder, M. (1973). Selçuklu devri kadın başlıkları. Türk Etnografya Dergisi (63), 5-12.
19. Öney, G. (2004). Büyük Selçuklu seramik sanatında resim programı ve gelişen figür üslubu. Sanat Tarihi Dergisi, 13(1), 61-82.
20. Öney, G.&Gök, S. (2021). Selçuklu’dan Osmanlı’ya seramiklerde kadın. (Ed. Dilek Maktal Canko), Antik dönem’den Osmanlı’ya Anadolu sanatında kadın içinde (95-124). İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
21. Rûmî, M. C. (2012). Mesnevi (hzl. Ali Yaver Caferi). Tablet Yay., Konya.
22. Schlumberger, D. (1952). Le palais Ghaznévide de Lashkari Bazar. In: Syria (251-270). (29) 3-4.
23. Süslü, Ö. (2007). Tasvirlere göre Anadolu Selçuklu kıyafetleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları
24. Tancî, E. A. M. İ. B., & Muhammed, E. A. (2004). İbn Battuta seyahatnamesi. (A. Sait Aykut, Çev.) İstanbul: YKY.
25. Watson, O. (2004). Ceramics from Islamic lands. London: Thames & Hudson Ltd.