Anlatım Esaslı Folklor Anlatılarında Zaman Kullanımı ve Kip Tercihlerinin Anlatı Yapısına Etkisi

Öz

Bu çalışma, anlatım esasına dayalı halk anlatılarında zaman kavramının işlevini ve bu anlatı türlerinde kullanılan zaman kiplerinin metinsel yapıya etkisini incelemektedir. Anlatıcının olayın zamanını belirleme biçimi, anlatının türüne ve geleneğe bağlı olarak değişkenlik göstermektedir. Geleneksel halk hikâyelerinde zaman, çoğunlukla belirsiz olup anlatıcının kişisel hafızasına ya da ustasından devraldığı anlatım geleneğine dayanır. Modern anlatım tarzlarında ise kelime seçimi, kullanılan objeler ve tasvir edilen unsurlar olayın geçtiği zamanı dolaylı biçimde belirleyebilir. Performans kuramı bağlamında değerlendirildiğinde, anlatıların her icrada yeniden kurgulanması ve anlatım anına yaklaştırılması, bu ürünleri modern kurgu metinlerden ayıran temel bir özelliktir. Ayrıca, Türk dünyası topluluklarında anlatı türlerinin (masal, hikâye, destan, efsane, mit vb.) ayrımında zaman kiplerinin sistematik bir şekilde kullanılmadığı; kavramsal karışıklıkların bulunduğu gözlemlenmektedir. Bu bağlamda çalışmanın amacı, farklı anlatı türlerinde kullanılan zaman kiplerini belirleyerek, zaman olgusunun anlatı yapısındaki rolünü ortaya koymaktır. Bu inceleme, anlatı türlerinin sınıflandırılmasına katkı sağlamayı ve türler arası sınırların dil bilimsel göstergeler yoluyla daha belirgin hâle getirilmesini amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• zaman kipi
• anlatım esasına dayalı ürünler
• masal
• fıkra
• hikaye
• efsane

Destekleyen Kurum

YOK

Etik Beyan

YOK

Teşekkür

YOK

The Use of Time in Narrative-Based Folklore and the Impact of Tense Preferences on Narrative Structure

Öz

This study explores the function of time in narrative-based folk narratives and examines how the tense choices within these genres influence the textual structure. The manner in which the narrator determines the time of the event varies according to the type of narrative and tradition. In traditional folk tales, time is often ambiguous, relying on the narrator's personal memory or the narrative tradition inherited from their mentor. In contrast, modern narrative styles may use word choices, objects, and described elements to indirectly specify the time of the event. From the perspective of performance theory, a key feature that differentiates these narratives from modern fictional texts is the process by which they are re-constructed in each performance, bringing the narrative closer to the moment of narration. Furthermore, it has been observed that in communities of the Turkic world, tenses are not systematically employed in distinguishing narrative genres (e.g., fairy tales, stories, epics, legends, myth, etc.), resulting in conceptual ambiguities. The objective of this study is to identify the tenses used across different narrative genres and to analyze the role of time in the narrative structure. This research aims to contribute to the classification of narrative genres and to clarify the boundaries between genres through linguistic indicators.

Anahtar Kelimeler

• tense
• narrative-based genres
• fairy tale
• fable
• story
• legend

Destekleyen Kurum

YOK

Etik Beyan

YOK

Teşekkür

YOK

Kaynakça

1. Aktaş, Ş. (1998). Roman sanatı ve roman incelemesine giriş. İstanbul: Akçağ Yayınları.
2. Alptekin, A. B. (2003). Kazak masallarından seçmeler. Ankara: Akçağ Yayınları.
3. Altınkaynak, E. (2008). Âşık Mehmet Hicrani’nin hikâyeleri. Konya: Kömen Yayınları.
4. Banguoğlu, T. (1990). Türkçenin grameri (3. bs.). Ankara: TDK Yayınları.
5. Boratav, P. N. (2007). Nasreddin Hoca (5. bs.). İstanbul: Kırmızı Yayınları.
6. Çobanoğlu, Ö. (2024). Halkbilimi kuramları ve araştırma yöntemleri tarihine giriş. Ankara: Akçağ Yayınları.
7. Demir, N. (2013). Türk efsaneleri. Ankara: Edge Akademi.
8. Ergin, M. (2016). Dede Korkut kitabı 1–2. Ankara: TDK Yayınları.

9. Helimoğlu Yavuz, M. (1993). Diyarbakır efsaneleri. Ankara: Doruk Yayınları.
10. Jason, H. (1972). Concerning the historical and the local legends and their relations. Journal of American Folklore, 84, 331–340.
11. Kaşgarlı, S. M. (2008). Seley Çakkan fıkraları. İstanbul: Çağrı Yayınları.
12. Kaya, D. (2014). Türk dünyası ansiklopedik Türk halk edebiyatı kavramları ve terimleri sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
13. Kaya, D., & Kaya, T. (2025). Türk Dünyası Destanları ve Halk Hikâyeleri Ansiklopedisi, 4 cild. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
14. Kirdeci, A. (2002). Kesikbaş destanı (Haz. M. Argunşah). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
15. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri: Şekil bilgisi (3. bs.). Ankara: TDK Yayınları.
16. Makas, Z. (2000). Türk dünyasından masallar. İstanbul: Kitabevi.
17. Nüzhetü’l-Mecalis’den seçme en faydalı dini hikayeler (Çev. N. Erdoğan). (1990). İstanbul: Pamuk Ofset.
18. Önal, M. N. (2011). Muğla masalları. Muğla: Muğla Üniversitesi Yayınları.
19. Sakaoğlu, S. (2009). Nasreddin Hoca fıkralarından seçmeler. Ankara: Akçağ Yayınları.
20. Sakaoğlu, S. (2013). Efsane araştırmaları. Konya: Kömen Yayınları.
21. Seyidoğlu, B. (2018). Erzurum efsaneleri. İstanbul: Dergâh Yayınları.
22. Seyidoğlu, B. (2018). Erzurum masalları. İstanbul: Dergâh Yayınları.
23. Şengül, M. B. (2011). Romanda zaman kavramı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(16), 465–471.
24. Türkmen, F., & Cemiloğlu, M. (2009). Âşık Şevki Halıcı’dan derlenen halk hikâyeleri. Ankara: TDK Yayınları.
25. Türkmen, F., & Cemiloğlu, M. (2016). Âşık Mevlüt İhsani’den derlenen halk hikâyeleri. Ankara: TDK Yayınları.
26. Vilayet-name: Menakıb-ı Hünkar Hacı Bektaş-ı Veli (Haz. A. Gölpınarlı). (1958). İstanbul: Nurgök Matbaası.
27. Yavuz, Y. Ş. (2025, Şubat 14). Kıyamet alâmetleri. İslam Ansiklopedisi. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/kiyamet-alametleri
28. Yıldırım, D. (1992). Fıkra. Türk dünyası el kitabı (Cilt 3, ss. 202–204). Ankara: TKAE Yayınları.
29. Yıldırım, D. (1998). Türk edebiyatında Bektaşî fıkraları. Ankara: Akçağ Yayınları.