Şeyhî’nin Harnâme’sine Eleştirel Söylem Analizi Yöntemiyle Bakmak

Öz

Bu çalışma, Şeyhî’nin Harnâme adlı mesnevisini eleştirel söylem analizi yöntemiyle incelemeyi amaçlamaktadır. Eserde harap ve güçsüz bir eşeğin, kendisinden çok daha güçlü öküzlerle kendisini kıyaslaması sonucu girdiği rekabetin trajik biçimde sona ermesi, yalnızca bireysel bir kader hikâyesi değil, dönemin sosyo-politik yapısına dair eleştirel bir temsil olarak değerlendirilmiştir. Söylem analizi metindeki güç ilişkilerini, toplumsal rollerin dil aracılığıyla yeniden üretildiği yapıları ve Şeyhî’nin eleştirel tonunu çözümlemeye odaklanmaktadır. Mesnevide kullanılan ironi, teşbih, hiciv ve üslup dönemin saray-bürokrasi ilişkilerindeki eşitsizlikleri ve himaye sisteminin bozulmuş yönlerini görünür kılan bir söylemsel yöntem olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda Harnâme, basit bir fabl gibi görünse de Osmanlı toplumunda güç, otorite, adalet ve sosyal konum ekseninde şekillenen karmaşık bir ideolojik eleştiriyi yansıtmaktadır. Anahtar Kelimeler: Şeyhi, Harnâme, söylem analizi, klasik edebiyat.

Anahtar Kelimeler

• Şeyhi
• Harnâme
• Söylem Analizi
• Klasik Edebiyat

Destekleyen Kurum

Destekleyen kurum yoktur.

Etik Beyan

Çalışma etik izin gerektirmemektedir.

Teşekkür

Teşekkür bölümü bulunmamaktadır.

Analyzing Şeyhi’s Harname Through the Method of Critical Discourse Analysis

Öz

This study aims to examine Şeyhî’s masnavi Harnâme through the method of Critical Discourse Analysis. The narrative of a frail and destitute donkey who enters into a deceptive competition with far stronger oxen, ultimately ending in tragedy, is interpreted not merely as an individual tale of fate but as a critical allegory reflecting the socio-political structure of its time. The discourse analysis focuses on power relations within the text, the ways in which social roles are reproduced through language, and Şeyhî’s critical stance as an author. The use of irony, simile, and satire in the masnavi is evaluated as a discursive strategy that exposes inequalities within palace–bureaucracy relations and reveals the distorted aspects of the patronage system of the period. In this context, although Harnâme appears to be a simple fable on the surface, it conveys a complex ideological critique centered on power, authority, justice, and social positioning in Ottoman society. Keywords: Şeyhî, Harnâme, critical discourse analysis, classical literature.

Anahtar Kelimeler

• Şeyhî
• Harnâme
• Critical Discourse Analysis
• Classical Literature

Destekleyen Kurum

There is no supporting organization.

Etik Beyan

The study does not require ethical permission.

Teşekkür

There is no acknowledgments section.

Kaynakça

1. Ahterî Mustafa Efendi. (1293). Ahterî-i Kebîr. İstanbul: Matbaa-i Âmire
2. Bugan, F. (2017). Şeyhî’nin Harnâme’sinde hicvin mizahla güçlendirilmesi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(49), 1–12.
3. Çelik, H., & Ekşi, H. (2013). Söylem analizi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 27, 99–117.
4. Demir Güneş, C. (2013). Michel Foucault’da söylem ve iktidar. Kaygı: Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, (21), 55–69.
5. Foucault, M. (1977). Discipline and punish: The birth of the prison. Pantheon Books.
6. Foucault, M. (2019). Hapishanenin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi.
7. Güneş, A. (2021). Eleştirel söylem analizi çerçevesinde metin çözümlemesi: İstiklal Marşı örneği. Maltepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 8(1), 152-168.
8. Güngör, B. (2020). Söylem yaklaşımı üzerine bir kavram çalışması ve eleştirel söylem analizi. Kritik İletişim Çalışmaları Dergisi, 2(2), 1–12.

9. Halîmî, L. B. E. Y. (2013). Lügat-i halîmî (Â. Uzun, Haz.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
10. Işık, İ. (2019). Harnâme’nin yapı unsurları ve muhteva bakımından incelenmesi. Rumeli DE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 16, 460–479.
11. Karaduman, R. (2026). Göstergebilimsel Bir Okuma ile Harnâme'nin Söylem Analizi. Dil ve Edebiyat Araştırmaları (Journal of Language and Literature Studies), Sayı: 33, 165-182.
12. Kılıç, M. (2011). Divan şiirinde bir hayvan masalı: "Harnâme". Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 6(3), 1967-1982.
13. Koçoğlu, T. (2017). Harnâme’ye hikmet gözüyle bakmak. Turkish Studies, 12(22), 499–510.
14. Kolbaş, O. (2022). Har-nâme (Şeyhî). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/har- name-seyhi.
15. Ögke, A. (2007). Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde ‘Har (Eşek)’Metaforu. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, 8(18), 19-41.
16. Sallan Gül, S., & Kahya Nizam, Ö. (2021). Sosyal bilimlerde içerik ve
17. söylem analizi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 42, 33–51.
18. Soysal, Umut (2023). Bir anlatı metni olarak şeyhî'nin harnâme'si". hayatı sanat olarak yaşamak - Prof. Dr. Namık Açıkgöz Armağanı (Ed. Ü. Deveci, Ş. Yalçınkaya), İstanbul: Post Yayınevi, 533-554.
19. Şah, U. (2020). Eleştirel söylem analizi: Temel yaklaşımlar. Kültür Araştırmaları Dergisi, 7, 210–231.
20. Timurtaş, F. K. (1949). Şeyhî’nin Harnâme’si. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 3(3-4), 369–387.
21. Timurtaş, F. K. (1981). Şeyhî'nin Harnâme'si. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
22. Topuz, İ., & Aslan, O. (2024). Nitel bir araştırma yöntemi olarak eleştirel söylem analizi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 17, 314–326.
23. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr. (Erişim tarihi: 14 Mayıs 2026).
24. Van Dijk, T. A. (1998). Ideology: A multidisciplinary approach. Sage Publications.
25. Wodak, R. (2004). Critical discourse analysis. In C. Seale, G. Gobo, J. F. Gubrium, & D. Silverman (Eds.), Qualitative research practice (pp. 185–204). Sage Publications.
26. Yaman, H. (2024). Dil, İdeoloji ve Sembol İlişkisi - Biraz da Siyaset -. Ankara: Akademisyen Yayınevi Kitabevi.