Traces of Azerbaijani in Folk Songs from Erzurum, Kars, Ardahan, and Iğdır in terms of Dialect Contacts

Öz

Throughout history, speakers of various Turkish dialects living in neighboring countries have been in contact with one another. Türkiye's Eastern Anatolia region is one of the areas where dialectal contact is intense. This region has long been a point of contact for the dialects now referred to as Turkish and Azerbaijani. The process of dialect diversification of Azerbaijani, which began especially during the Safavid period, also influenced Turkish speakers on the Anatolian side of the border. The concept of dialect continuum, which predicts that differences between dialects will increase as one moves away from the central dialect, provides valuable evidence at this point. As one moves eastward from the Istanbul dialect, the central dialect of Turkish spoken in Türkiye, it can be observed that the characteristics of the dialects begin to show similarities with Azerbaijani. This effect intensifies as we approach the border provinces. Thus, although they are within the political borders of Türkiye, the dialects of many cities in Eastern Anatolia occupy a transitional position between standard Turkish and Azerbaijani. This study will examine the diachronic traces of dialect contact and the nature of dialect continuum between Turkish and Azerbaijani through folk song texts. Folk songs, with their phonetic, morphological, and lexical characteristics, significantly reflect the linguistic landscape of the regions where they are recorded, and serve as valuable sources for identifying diachronic dialect relationship. Data obtained and conclusions reached through the analysis of approximately 500 folk song lyrics registered in the TRT music archive from the cities of Erzurum, Kars, Ardahan, and Iğdır also confirm this situation.

Anahtar Kelimeler

• dialect contacts
• dialect continuum
• Eastern Anatolia region
• folk songs
• Azerbaijani
• dialects of Turkish

Lehçe Temasları Bakımından Erzurum, Kars, Ardahan ve Iğdır Türkülerindeki Azerbaycan Türkçesi İzleri

Öz

Genellikle birbirlerine komşu ülkelerde yaşayan Türk lehçeleri konuşurları arasında tarihsel süreç boyunca temaslar olmuştur. Türkiye’nin Doğu Anadolu Bölgesi, lehçeler arası temasın yoğun olarak yaşandığı bölgelerdendir. Bu bölge günümüzde Türkiye Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi terimleriyle ifade edilen lehçelerin uzun süredir temas noktasıdır. Azerbaycan Türkçesinin özellikle Safevî Devleti dönemiyle birlikte başlayan lehçeleşme süreci sınırın Anadolu tarafındaki Türkçe konuşurlarını da etkilemiştir. Merkezdeki ağızdan uzaklaşıldıkça ağızlar arasındaki farkların da artacağını öngören lehçe sürekliliği kavramı, bu noktada dikkate değer veriler sunmaktadır. Türkiye Türkçesinin merkez ağzı olan İstanbul ağzından doğuya doğru ilerlendikçe ağızların özelliklerinin Azerbaycan Türkçesiyle ortaklık göstermeye başladığı görülebilir. Sınır illerine doğru yaklaştıkça bu etki daha da artmaktadır. Böylece Türkiye’nin siyasi sınırları içinde olsalar da Doğu Anadolu’daki birçok şehrin ağzı standart Türkiye Türkçesiyle Azerbaycan Türkçesi arasında bir geçiş konumunda yer alırlar. Bu çalışmada; lehçe temaslarının art zamanlı izleri ve lehçe sürekliliğinin Türkiye Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi arasındaki durumu türkü metinleri üzerinden değerlendirilecektir. Sahip oldukları ses, şekil ve söz varlığı özellikleriyle kayıtlı oldukları yörelerin dil manzarasını önemli oranda yansıtan türküler, art zamanlı düzlemde lehçe ilişkilerini tespit etmek için de elverişli metinlerdir. TRT müzik arşivinde Erzurum, Kars, Ardahan ve Iğdır şehirlerine kayıtlı yaklaşık 500 türkü metninin taranmasıyla elde edilen veriler ve varılan sonuçlar da bu durumu kanıtlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• lehçe temasları
• lehçe sürekliliği
• Doğu Anadolu Bölgesi
• türküler
• Azerbaycan Türkçesi
• Türkiye Türkçesi ağızları

Kaynakça

1. Azerbaycan dilinin izahlı lüğeti (I-IV) (2006). A. Ahundov (Ed.). Bakü: Şerq-Qerb.
2. Akar, A. (2011). Türkiye Türkçesi ağızlarında Oğuzca dışı dil unsurları. ICANAS 38 / Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika çalışmaları kongresi bildiri kitabı – I. cilt içinde (s. 23-38). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
3. Akar, A. (2025). Ağız araştırmalarına giriş. İstanbul: Ötüken.
4. Akkuş, M. (2021). Doğu Anadolu bölgesi ağızları ve Azerbaycan Türkçesi ağızlarında altsıralama yapılarının alansal yayılımı üzerine kullanım tabanlı dil bilimsel bir değerlendirme. V. Uluslararası Türkiye Türkçesi ağız araştırmaları çalıştayı bildirileri içinde (s. 77-99). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
5. Alyılmaz, S. & Alyılmaz, C. (2018). Ağız bilimi çalışmalarının Türkçe öğretimi açısından önemi. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. 45, 7-38, doi: 10.24155/tdk.2018.55.
6. Baldane, O. (2021). Azerbaycan Türkçesindeki bazı Oğuzca dışı unsurlar üzerine. XI. Uluslararası Türk dili kurultayı (Bilge Tonyukuk anısına) – I. cilt içinde (s. 407-423). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Baldane, O. (2022). 17. yüzyılda İran sahasında yazılmış üç dilli (İtalyanca-Farsça-Eski Azerbaycan Türkçesi) bir sözlük -inceleme ve metin- (Doktora tezi). Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/giris.jsp.
8. Baldane, O. (2024). Azerbaycan Türkçesi. A. B. Ercilasun & F. Ersoy (Ed.). Türk açar (Türk lehçeleri açarı) içinde (s. 125-167). Ankara: Akçağ.

9. Chambers, J. K. & Trudgill, P. (2004). Dialectology. Edinburgh: Cambridge University Press.
10. Demir, N. (2010). Türkçede varyasyon üzerine. AÜ DTCF Türkoloji Dergisi, 17(2), 93-106. doi: 10.1501/Trkol_0000000191.
11. Demir, N. (2017). Ankara türküleri ve Ankara ağızları. Anadolu’nun sırlı sesi müziğiyle Ankara içinde (s. 90-100), Ankara: Ankara Kalkınma Ajansı.
12. Doerfer, G. (1990). Die stellung des Osmanischen im kreise des Oghusischen und seine vorgeschichte. G. Hazai (Ed). Handbuch der Türkischen sprachwissenschaft Teil-I içinde (s. 13-34), Budapeşte: Akademiai Kiado.
13. Doğan, C. (2020). XIV-XV. yüzyıl tarihî Türk yazı dillerinde dil karışmaları (Doktora tezi). Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/giris.jsp.
14. Eker, S. (2008). Türk dili tarihinde bir dilbilimsel temas bölgesi olarak Diyarbakır. B. Yediyıldız & K. Tomenendal (Ed.), Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Diyarbakır içinde (s. 91-110). Ankara: TKAE ve Diyarbakır Valiliği.
15. Ercilasun, A. B. (1993). Irak Türkleri dil ve edebiyatı. Türk Dünyası üzerine makaleler-incelemeler içinde (s. 111-124). Ankara: Akçağ.
16. Ercilasun, A. B. (2002). Kars ili ağızları – ses bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Ergin, M. (1971). Azeri Türkçesi. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi.
18. Gemalmaz, E. (1995). Erzurum ili ağızları – I. cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Gökçe, H. (2014). Lehçe teması ve Başkurt dil sahasındaki örnekleri. Tehlikedeki Diller Dergisi, 3(4), 47-63. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/305196.
20. Gökçür, E. (2012). Azerbaycan Türkçesi ile Doğu Anadolu ağızlarındaki ortaklıklar üzerine. Turkish Studies, 7(4): 1801-1824. Erişim adresi: https://turkishstudies.net/turkishstudies?mod=makale_tr_ozet&makale_id=1587.
21. Gökdağ, B. A. & Doğan, T. (2016). İran’da Türkler ve Türkçe. Ankara: Akçağ.
22. Johanson, L. (1998). The history of Turkic. L. Johanson & E. A. Csato (Ed.), The Turkic languages içinde (s. 81-125), London and New York: Routledge.
23. Johanson, L. (2011). Multilingual states and empires in the history of Europe: the Ottoman Empire. B. Kortmann, J. v. d. Auwera (Ed.), The languages and linguistics of Europe içinde (s. 729-744). Berlin/Boston: De Gruyter.
24. Karahan, L. (1996). Anadolu ağızlarının sınıflandırılması. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
25. Karahan, L. (2013). Küçük Türkistan: Anadolu. Türk Dili üzerine incelemeler içinde (s. 313-319). Ankara: Akçağ.
26. Kazımov, G. (2010). Müasir Azerbaycan dili – morfologiya. Bakü: Elm ve Tehsil.
27. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri – şekil bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
28. Korkmaz, Z. (2013). Türkiye Türkçesinin temeli Oğuz Türkçesinin gelişimi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
29. Lee, S. N. (1996). A grammar of Iranian Azerbaijani (Doktora tezi, Sussex Üniversitesi, Brighton).
30. Pilten Ufuk, Ş. (2018). Göç, dil ve iletişim üzerine toplum dil bilim yaklaşımları. IJLA, 6(4), 86-95, doi: 10.18033/ijla.4020.
31. Sarı, İ. (2021). Ağızların dil-içi ve dil-ötesi işlevleri. Dil Araştırmaları, 29, 55-66. doi: 10.54316/dilarastirmalari.968787.
32. Schönig, C. (1997). A new attempt to classify the Turkic languages (2). Turkic Languages, 1, 262-277.
33. Schönig, C. (1998). Azerbaijanian. L. Johanson & E. A. Csato (Ed.), The Turkic languages içinde (s. 248-260), London and New York: Routledge.
34. Şireliyev, M. (2008). Azerbaycan diyalektologiyasının esasları. Bakü: Şerq-Qerb.
35. Tekin, T. (1991). A new classification of the Turkic languages. Türk Dilleri Araştırmaları, 1, 5-18. Erişim adresi: http://turkdilleri.org/turkdilleri/tda01.html.
36. Türk, V. (2009). Türkülerde eski (arkaik) sözler. Turkish Studies, 4(8), 83-88, Erişim adresi: https://turkishstudies.net/turkishstudies?mod=makale_tr_ozet&makale_id=1419.
37. Yalçın, S. K. (2018). Azerbaycan Türkçesi grameri. İstanbul: Kesit.
38. Yüceol Özezen, M. (2025). Temas (etkileşimsel / etkileşimli) dilbilim ve güncel bir araştırma konusu olarak dil ilişkileri. ÇÜTAD, 10(2): 403-430, doi: 10.32321/cutad.1657470.
39. URL-1: https://nota.trt.net.tr/Nota-Kutuphanesi.
40. URL-2: https://www.repertukul.com/KirikHavalar.