18. YÜZYILA AİT BİR TÜRKÇE SARF KİTABI: HĀẔĀ KİTĀB-I SARF-I TÜRKÎ

Sevda Kaman; Elif Gizem Karaoğlu

doi:10.21563/sutad.860815

18. YÜZYILA AİT BİR TÜRKÇE SARF KİTABI: HĀẔĀ KİTĀB-I SARF-I TÜRKÎ

Öz

Berlin Devlet Kütüphanesi Doğu El Yazmaları Koleksiyonu’nda Ms. Diez A quart. 95 numarasıyla kayıtlı Hāẕā Kitāb-ı Sarf-ı Türkî (H. 1201/M. 1786) adlı eser, 1b-10a varakları arasında yer alan küçük bir Türkçe sarf (şekil bilgisi) kitabıdır. Eserin 1b-7b varakları arasında eşya-alet, at biniş-koşum takımı, içecek, silah, giysi, ayakkabı, kumaş, hayvan, yiyecek, meyve, organ, mesken, bitki-baharat, boya, kimyevi madde isimleri sıralanmış; daha sonra bu isimlerden birçoğunun iyelik çekimleri (3. teklik kişi iyelik çekimi hariç) verilmiştir. İsimlerin iyelik çekiminden sonra 7b-8a varakları arasında basit ve birleşik zamanlı fiil çekimlerine örnekler verilmiştir. Eserin 8b-10a arasındaki varaklarında ise 18. yüzyıl İstanbul’unun meslek isimleri (193 adet) “Bâb u fî Beyân-ı Esnâfları” alt başlığında listelenmiştir. Osmanlı Türkçesi gramer kitaplarından Müyessiretü’l-Ulûm (M. 1530)’dan sonra en eski tarihli gramer kitabı olan Hāẕā Kitāb-ı Sarf-ı Türkî, 18. yüzyıl Türkçesinin söz varlığını ve şekil özelliklerini içermesi açısından önemli olduğu kadar 18. yüzyıl İstanbul’unun sosyal ve meslek hayatına, dönemin günlük hayat kültürüne ışık tuttuğu için de dikkate değerdir. Bu makalede amaç eseri Türkoloji dünyasına tanıtmak ve 18. yüzyıl Türkçesi üzerine yapılan çalışmalara katkıda bulunmaktır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Ahmed Vefik Paşa (1306/1890). Lehçe-i Osmânî. İstanbul: Mahmûd Bey Matbaası.
Ayverdi, İ. & Topaloğlu, A. (2005). Misalli büyük Türkçe sözlük. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı.
Baykal, B. S. (1974). Tarih terimleri sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
Bilge, S. M. (2018). Osmanlı İstanbul’unda esnaf ve ticaret. İstanbul: Kitabevi.
Carbognano, C. C. (1993). 18. yüzyılın sonunda İstanbul. (E. Özbayoğlu, Çev.). İstanbul: Eren Yay.
Çetin, N. M. (1971). Yazma eserlerin tanınması. İlim ve Sanat, 59, 59-64.
Deny, J. (1941). Türk dili grameri (Osmanlı lehçesi) (A. U. Elöve, Çev.). İstanbul: Maarif Vekaleti Yay.
Develi, H. (1998). XVIII. Yüzyıl Türkiye Türkçesi üzerine. Doğu Akdeniz Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 1, 27-36. Erişim adresi: https://www.academia.edu/30694708 /18_Y%C3%BCzy%C4%B1l_T%C3%BCrkiyeT%C3%BCrk%C3%A7esi_%C3%9Czerine

Duman, M. (1998). Damak ünsüzlerinin klasik Osmanlı Türkçesi dönemindeki gelişmelerine dair. Doğu Akdeniz, 1, 1-26
Erdal, M. (1994). Vowel harmony in the hebrew script version of the anonymous Tevârîh-i Âl-i
‛Oṣmân. A. Borg&M. Erdal (Ed.), Mediterranean language review (8) içinde (s. 68-76).
Harrassowitz Verlag Wiesbaden. Erişim adresi: https://www.academia.edu/12830112/VOWEL_HARMONY_IN_THE_HEBREW_SCRIPT_VERSION_OF_THE_ANONYMOUS_TEVARlH-I_AL-I_OSMAN
Kahraman S. A. & Dağlı Y. (Haz.). (2003). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi seyahatnamesi: İstanbul. (C. 1). İstanbul: Yapı Kredi Yay.
Karabacak, E. (1999). Başlangıçtan Cumhuriyet’e kadar gramer kitaplarımız. H. Y. Nuhoğlu (Der.), Osmanlı Dünyasında Bilim ve Eğitim Milletlerarası Kongresi Tebliğleri içinde (s. 629-635), İstanbul: IRCICA Yay.
Karabacak, E. (2018). A linguistic evaluation of the preface of “Mikyasu'l-Lisan Kıstasu'l-Beyan” by Abdurrahman Fevzi Efendi. SHS Web of Conferences, 48, 01036, 1-12. Erişim adresi: https://doi.org/10.1051/shsconf/20184801036.
Kartallıoğlu, Y. (2011). Klasik Osmanlı Türkçesinde eklerin ses düzeni (16, 17 ve 18. yüzyıllar). Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
Koç, M. (2007). Bilim tarihinin ilk yapma dili Bâleybelen. Z.Dilek & M.Akbulut & E.Kâhya & Z. Bağlan Özer & R.Gürses & B. Karababa Taşkın (Haz.), 38. ICANAS Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi Bildirileri içinde (s. 269-278), Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yay.
Koçu, R. E. (2016). Tarihte İstanbul esnafı. İstanbul: Doğan Kitap.
Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
Korkmaz, Z. (2002). Türkiye Türkçesindeki gramer çalışmaları ve çalışmaların günümüzdeki durumu. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 50(1), 41-59. Erişim adresi: http://tdk.gov.tr/dosyalar/TDA/2002_1/2002_1_05_Korkmaz.pdf.
Korkmaz, Z. (2019). Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi). Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
Koyuncu, M. (2004). 18. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı esnafı (İstanbul ve Bursa örnekleri) (Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara ). Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
Meninski, F. (1680). Thesaurus linguarum orientalium-lexicon Turcico-Arabico-Persicum. Avusturya.
Pakalın, M. Z. (1983). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü (C. 3). İstanbul: MEB Yayınevi.
Redhouse, J. W. (1987). A Turkish and English lexicon. New Impression. Beyrut, Librairie du Liban.
Steingass, F. J. (1998). A comprehensive Persian-English dictionary. Lübnan.
Şemseddin Sami (1317/1901). Kāmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdâm Matbaası.
Toprak, Z. (2004). Zanaattan küçük ve orta büyüklükteki işletmelere lonca’dan kobi’ye -esnaf ve sanatkârın dünü. İstanbul: Osmanlı Bankası Müzesi.
Timurtaş, F. K. (1997). Osmanlı Türkçesine giriş (C.I-III). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay.
Hāẕā Kitāb-ı Sarf-ı Türkî. (M.1786). https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=
PPN1049145127&PHYSID=PHYS_0004&DMDID= Erişim tarihi: 06.10.2019
İSAM Tahkikli Neşir Esasları (İTNES). http://www.isam.org.tr). Erişim tarihi: 01.02.2020.
Schmiede, H. A. (t.y.) Dede Korkut araştırmacılığının banisi: Türk medeniyetinin bilgin âşığı
Heinrich Friedrich von Diez (1751-1817) 250 yıl önce doğdu. https://core.ac.uk/download/pdf/161801578.pdf. Erişim tarihi: 10.02.2020.
TDK, Türkçe Sözlük, https://sozluk.gov.tr/ Erişim tarihi: 20.01.2020.
TDK, Derleme Sözlüğü, https://sozluk.gov.tr/ Erişim tarihi: 02.02.2020.
TDK, Tarama Sözlüğü, https://sozluk.gov.tr/ Erişim tarihi: 02.02.2020.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Sanat ve Edebiyat

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Sevda Kaman Bu kişi benim
0000-0001-8167-8961
Türkiye

Elif Gizem Karaoğlu Bu kişi benim
0000-0001-9144-4229
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

21 Aralık 2020

Gönderilme Tarihi

11 Mayıs 2020

Kabul Tarihi

-

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2020 Sayı: 50

DOI

https://doi.org/10.21563/sutad.860815

IZ

https://izlik.org/JA64RE36NN

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Kaman, S., & Karaoğlu, E. G. (2020). 18. YÜZYILA AİT BİR TÜRKÇE SARF KİTABI: HĀẔĀ KİTĀB-I SARF-I TÜRKÎ. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 50, 133-164. https://doi.org/10.21563/sutad.860815

AMA

1.Kaman S, Karaoğlu EG. 18. YÜZYILA AİT BİR TÜRKÇE SARF KİTABI: HĀẔĀ KİTĀB-I SARF-I TÜRKÎ. SUTAD. 2020;(50):133-164. doi:10.21563/sutad.860815

Chicago

Kaman, Sevda, ve Elif Gizem Karaoğlu. 2020. “18. YÜZYILA AİT BİR TÜRKÇE SARF KİTABI: HĀẔĀ KİTĀB-I SARF-I TÜRKÎ”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sy 50: 133-64. https://doi.org/10.21563/sutad.860815.

EndNote

Kaman S, Karaoğlu EG (01 Aralık 2020) 18. YÜZYILA AİT BİR TÜRKÇE SARF KİTABI: HĀẔĀ KİTĀB-I SARF-I TÜRKÎ. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 50 133–164.

IEEE

[1]S. Kaman ve E. G. Karaoğlu, “18. YÜZYILA AİT BİR TÜRKÇE SARF KİTABI: HĀẔĀ KİTĀB-I SARF-I TÜRKÎ”, SUTAD, sy 50, ss. 133–164, Ara. 2020, doi: 10.21563/sutad.860815.

ISNAD

Kaman, Sevda - Karaoğlu, Elif Gizem. “18. YÜZYILA AİT BİR TÜRKÇE SARF KİTABI: HĀẔĀ KİTĀB-I SARF-I TÜRKÎ”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 50 (01 Aralık 2020): 133-164. https://doi.org/10.21563/sutad.860815.

JAMA

1.Kaman S, Karaoğlu EG. 18. YÜZYILA AİT BİR TÜRKÇE SARF KİTABI: HĀẔĀ KİTĀB-I SARF-I TÜRKÎ. SUTAD. 2020;:133–164.

MLA

Kaman, Sevda, ve Elif Gizem Karaoğlu. “18. YÜZYILA AİT BİR TÜRKÇE SARF KİTABI: HĀẔĀ KİTĀB-I SARF-I TÜRKÎ”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sy 50, Aralık 2020, ss. 133-64, doi:10.21563/sutad.860815.

Vancouver

1.Sevda Kaman, Elif Gizem Karaoğlu. 18. YÜZYILA AİT BİR TÜRKÇE SARF KİTABI: HĀẔĀ KİTĀB-I SARF-I TÜRKÎ. SUTAD. 01 Aralık 2020;(50):133-64. doi:10.21563/sutad.860815

Cited By

Some Detections on the Transcription of the 18th Century Historical Texts by Taking the Spoken Language into Consideration

Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi

https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1165245