LEX MERCATORİA’DAN LEX CRYPTOGRAPHİA’YA: UYGULANACAK HUKUKUN NİTELİĞİ

Yıl 2026, Sayı: 65, 519 - 542, 20.01.2026

Büşra Öçal

https://doi.org/10.54049/taad.1805052

Öz

Hukuk geçmişten günümüze kadar her zaman dönüşüm içerisinde olmuştur. Bu dönüşüm, toplum kuralları, teknolojik ve bilimsel gelişmeler, etik ve ahlaki bakış açısı gibi birçok durumdan etkilenerek gerçekleşmiştir. Günümüze geldiğimizde ise dünyadaki teknolojinin gelişimi, toplumların ve devletlerin arasındaki sınırları kaldırarak, farklı bir algı ve düzen oluşturmaktadır. Bu bakımdan milletlerarası özel hukuk gibi yabancı unsurlu ilişkileri düzenleyen bir alan içinde bu dönüşüm belirleyici olmaktadır.
Lex mercatoria, Orta Çağ Avrupa’sına kadar uzanan geçmişi ile uluslararası ticari ilişkiler ve uygulamalarla gelişmiştir. Lex cryptographia ise, blokzincir teknolojisi üzerinde çalışan, kodla yazılmış ve otomatik yürüyen sözleşmelere (smart contracts) dayanan bir kurallar sistemiyle gelişmektedir. Buna göre, geçmişten günümüze ticari ilişkiler sonucunda kendi hukuk uygulamalarını ve kurallarını oluşturan lex mercatoria gibi, dijital teknolojilerin ve hukuki ilişkilerin gelişmesi sonucu ortaya çıkan lex cryptographia da dijital dünyada benzer bir işlev üstlenmektedir. Dolayısıyla lex cryptographia, günümüz teknolojisi ile hukukun kesişiminden doğan yeni bir yaklaşımı temsil etmektedir. Bu yaklaşım hukukun kodlanarak kriptografik algoritmalar aracılığıyla, yeni bir normatif düzenin mümkün olup olmadığını sorgulamaktadır. Aynı zamanda klasik anlamda bir "uygulanacak hukuk" olabilir mi? sorusunun da değerlendirilmesi gerekmektedir. Zira çağdaş teknolojik gelişmeler sonucunda, geleceğin hukuk teorisinde lex cryptographia’nın statüsü tartışma konusu olacaktır.

Anahtar Kelimeler

Lex Cryptographia , Lex Mercatoria , Milletlerarası Özel Hukuk , Uygulanacak Hukuk , Blokzincir

From Lex Mercatorıa To Lex Cryptographıa: The Nature Of The Law To Be Applied

Öz

Law has always been in a state of transformation throughout history. This transformation has occurred under the influence of various factors such as social norms, technological and scientific advancements, as well as ethical and moral perspectives. In contemporary times, the development of global technology has begun to dissolve the boundaries between societies and states, creating a new perception and order. In this regard, the field of private international law, which regulates relationships involving foreign elements, is significantly shaped by this transformation.
Lex mercatoria, with its origins dating back to medieval Europe, developed through international commercial relations and practices. Lex cryptographia, on the other hand, is evolving as a system of rules based on blockchain technology, consisting of code-based and self-executing contracts (smart contracts). Accordingly, just as lex mercatoria historically established its own legal practices and norms through commercial interactions, lex cryptographia, emerging from the evolution of digital technologies and legal relationships, performs a similar function in the digital sphere. Therefore, lex cryptographia represents a new approach arising from the intersection of contemporary technology and law. This approach questions whether a new normative order can be established through the coding of law via cryptographic algorithms. It also requires consideration of whether lex cryptographia can, in the classical sense, be regarded as an “applicable law.” Indeed, as technological developments continue to advance, the status of lex cryptographia will remain a significant topic of debate within the legal theories of the future.

Anahtar Kelimeler

Lex Cryptographia , Lex Mercatoria , Private International Law , Applicable Law , Blockchain

Kaynakça

• Aquilina M, Frost J ve Schrimpf A, ‘Decentralised Finance (DeFi): A Functional Approach’ (2024) 10(1) Journal Of Financial Regulation 1-27.
• Araalan C, ‘Akıllı Sözleşmeler’ (2020) 15(163) Terazi Hukuk Dergisi 502-515.
• Aygül M, ‘Milletlerarası Ticarî Sözleşmelerde Lex Mercatoria’nın Uygulanması’ (2004) 12(1-2) Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 45-85.
• Ayoğlu T, Uluslararası Ticari Sözleşmelere Uygulanan Genel Prensipler, Maddi Hükümler ve Ticari adet – Teamüller Olarak Lex Mercatoria (1. Baskı Vedat Kitapçılık 2011).
• Bassan F ve Rabitti M, ‘From Smart Legal Contracts To Contracts On Blockchain: An Empirical Investigation’ (2024) 55 Computer Law & Security Review 2-25.
• Becker K, ‘Blockchain Matters, Lex Cryptographia and The Displacement Of Legal Symbolics and Imaginaries’ (2022) 33(113) Law and Critique 113-130.
• Bertoli P, ‘Smart (Legal) Contracts: Forum and Applicabla Law Issues’ içinde Benedetta Cappıelo ve Gherardo Carullo(ed), Blokckain, Law and Governance (1. Baskı Springer 2021).
• Billa B, ‘Law As Code Exploring Information, Communication and Power in Legal Systems’ (2024) 2(1) Journal Of Cross-Disciplinary Research in Computational Law 1-24.
• Bingöl I, ‘Lex Mercatoria ve Türk Tahkim Hukuku’ndaki Yeri’ (2017) 19(Özel Sayı) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1953-1969.
• Blemus S, ‘Law and Blockchain: A Legal Perspective On Current Regulatory Trends Worldwide’ (2017) Corporate Finance and Capital Markets Law Review 1-15.
• Calvo Caravaca A ve Carrascosa González J, ‘Lex Mercatoria and Private International Arbitration’ (2020) 12(1) Cuadernos de Derecho Transnacional 66-85.
• Can H ve Tuna E, Milletlerarası Özel Hukuk (6. Baskı Adalet Yayınevi 2023).
• Canko S, Blokzinciri Teknolojisi Terminoloji Çalışması (Hukuk, Düzenlemeler ve Kamu İlişkileri Çalışma Grubu, Blockchain Türkiye Platformu 2019) https://www.academia.edu/45123040/BLOCKCHA%C4%B0N_TEKNOLOJ%C4%B0S%C4%B0_TERM%C4%B0NOLOJ%C4%B0_%C3%87ALI%C5%9EMASI_T%C3%BCrkiye_Bili%C5%9Fim_Vakf%C4%B1?utm_source=chatgpt.com (E.T 15.11.2025)
• Carla L ve diğerleri, ‘More Legal Aspects Of Smart Contract Applications’ (2018) Perkins Coie LLP 36-40.
• Cuniberti G, ‘Three Theories Of Lex Mercatoria’ (2014) 62(3) American Journal Of Comparative Law 369-434.
• Çağlayan-Aksoy P, Akıllı Sözleşmelerin Kuruluşu ve Geçerlilik Şartları (2. Baskı On İki Levha Yayınları 2021).
• Çalışkan Y, Uluslararası Satım Hukukunda Kanunlar İhtilafı Meseleleri (1. Baskı Beta Yayınevi 2014).
• Çelikel A ve Erdem B.B, Milletlerarası Özel Hukuk (17. Baskı Beta Yayınları 2021).
• Çetin E, Blokzincir Üzerinde Kurulan Akıllı Sözleşmelere Uygulanacak Hukuk (1. Baskı Seçkin Yayınları 2024).
• Çetin M, ‘Tapu Kayıt Sistemlerinde Blockzincirin Kullanılması ve Türk Tapu Sicili Bakımından Değerlendirilmesi’ (2022) 17(191) Terazi Hukuk Dergisi 34-52.
• Çoğalan M, Milletlerarası Özel Hukuk Bağlamında Blockchain (1. Baskı Adalet Yayınevi 2023).
• De Filippi P ve Hassan S, ‘Blockchain Technology As a Regulatory Technology: From Code is Law to Law is Code’ (2016) 21(12) First Monday.
• De Filippi P, Mannan M ve Reijers W, ‘Blockchain Technology and The Rule Of Code: Regulation via Governance’ (2024) 92(6) George Washington Law Review 1,33 vd.
• De Filippi P, Mannan M ve Reijers W, ‘The Alegality Of Blockchain Technology’ (2022) 41(3) Policy and Society 358-372.
• Ekin Ömeroğlu, Milletlerarası Özel Hukukta Akıllı Sözleşmelere Uygulanacak Hukuk ile Uyuşmazlık Çözüm Yollarının Tespiti (1. Baskı Seçkin Yayınları 2023).
• Ekşi N, ‘Kanunlar İhtilafı Alanında Incorporation’ (1999-2000) 19-20 (1-2) Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni 263-291.
• Escolar G, ‘Private International Law Harmonization in The Area Of DLT’ içinde Andrea Bonomi, Matthias Lehmann ve Shaheeza Lalani(ed), in Blockchain and Private International Law (1. Baskı Brill Nijhoff 2023).
• Frankenreiter J, ‘The Limits Of Smart Contracts’ (2019) 149-162(14) Columbia Scholarship JITE 149-162.
• Gitmez E, ‘Akıllı Sözleşmeler: Fırsat Mı, Tehdit Mi? Avukatlık Mesleği Açısından Bir İnceleme’ (2023) (165) Türkiye Barolar Birliği Dergisi 75-105.
• Goldman B, The Applicable Law: General Principles Of Law–The Lex Mercatoria, in Lew (ed), Contemporary Problems in International Arbitration (1. Baskı Springer 1986).
• Grımmelmann J, ‘All Smart Contracts are Ambiguous’ (2021) 2(1) University Of Pennsylvania Journal Of Law & Innovation 5-28.
• Güngör G, Türk Milletlerarası Özel Hukuku (2. Baskı Yetkin Yayınları 2021).
• Gürbüz Ersoy N, ‘Blokzincir Teknolojisinin Devlet, Egemenlik ve İnsan Hakları Üzerindeki Dönüştürücü Etkisine Dair Bir İnceleme’ (2024) (2) Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 827-861.
• Güven K, ‘Lex Mercatoria ve Milletlerarası Tahkim’ (2014) 34(2) Public and Private International Law Bulletin 1-57.
• Güvercin Şahan A, ‘Lex Mercatoria Kaynağı Olarak ICC Model Uluslararası Franchising Sözleşmesi’ (2020) 40(2) Public and Private International Law Bulletin 1403-1432.
• Hunn P, ‘Smart Contracts as Techno-Legal Regulation’ (2019) 7(3) Journal Of ICT 269-286.
• Huseynli N, ‘Dijital Finansın Temelleri: Blockzincir ve Kripto Paralar’ (2024) 5(1) International Journal Of Financial Economics and Banking Practices 52-67.
• İzmirli L A, ‘Lex Mercatoria’da Culpa In Contrahendo Sorumluluğu’ (2017) 37(2) Public and Private International Law Bulletin 170-229.
• Karatekin Alkoç Y, ‘Merkeziyetsiz Otonom Kuruluşlar (DAO) ve Vadedilen Yeni Yönetim Anlayışı Üzerine Bir Literatür Taraması’ (2023) 25(4) Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1923-1934.
• Karimi M, Kashani J ve Nasiran D, ‘“Lex Mercatoria” As An Independent Legal System’ (2016) SSRN 1-25.
• Kassem J A ve diğerleri, ‘DNS-IDM: A Blockchain İdentity Management System To Se Cure Personal Data Sharing İn A Network’ (2019) 9(15) Applied Science 1-19.
• Kayalı D, ‘Uluslararası Özel Hukuk Perspektifinden Akıllı Sözleşmeler’ (2022) 162 Türkiye Barolar Birliği Dergisi 251-284.
• Koçak Y E, Lex Mercatoria ve Milletlerarası Ticaret Hukuku (1. Baskı Seçkin Yayıncılık 2025).
• Kozak K, ‘Algorithmic Governance, Code As Law and The Blockchain Common: Power Relations in The Blockchain-Based Society’ (2023) Frontiers in Blockchain 1-8.
• Kulyk O, ‘Lex Cryptographica As a Source Of Law Governing Relationships in The Virtual Assets Market’ (2025) 32(1) Journal Of The National Academy Of Legal Sciences Of Ukraine 150-163.
• Lando O, ‘The Lex Mercatoria in International Commercial Arbitration’ (1985) 34(4) International and Comparative Law Quaterly 747-768.
• Lawrence Lessigi, Code and Other Laws Of Cyberspace (1. Baskı Basic Books 1999).
• Levy K E. C., ‘Book-Smart, Not Street-Smart: Blockchain-Based Smart Contracts and The Social Workings Of Law’ (2017) 3 Engaging, Science Technology and Society 9-11.
• Maniruzzaman A F M, ‘The Lex Mercatoria and International Contracts: A Challenge For International Commercial Arbitration?’ (1999) 14(3) American University International Law Review 657-734.
• Marrella F, ‘Lex Mercatoria and The UNIDROIT Principles: A Shock Or A New Chapter Of Contemporary Private International Law?’ içinde Ahmet Cemil Yıldırım ve Serhat Eskiyörük(ed), Uluslararası Ticari Tahkim ve Yeni Lex Mercatoria (1.Baskı On İki Levha Yayınları 2014).
• Mert B M, Blockchain Teknolojisine İlişkin Kanunlar İhtilafı Meseleleri (1. Baskı On İki Levha Yayınları 2024).
• Musthafa A R ve diğerleri, ‘Lex Cryptographia: Legal Extensions Of Smart Contract Breaches and Governance in Blockchain Systems’ (2024) 4(2) Jurnal Kajian Pembaruan Hukum 295-318.
• Nash E, ‘Blockchain & Smart Contract Technology: Alternative Incentives For Legal Contract Innovation’ (2020) 799 BYU Law Review 799-843.
• Nick Szabo, ‘Formalizing and Securing Relationships On Public Networks’ (1997) 2(9) 1-33.
• Oba M E, ‘Anasyonel Hukuk Kuralları ve Uygulama Alanı’ (2017) (129) Türkiye Barolar Birliği Dergisi 297-320.
• Oğuz A, ‘Hukuk Tarihi ve Karşılaştırmalı Hukuk Açısından Uluslararası Ticaret Hukuku (Lex Mercatoria) -Unidroit İlkeleri’nin Lex Mercatoria Niteliği’ (2001) 50(3) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 11-52.
• Oğuz A, Lex Mercatoria (1. Baskı Yetkin Yayınları 2004).
• Onur Başar M, ‘Akıllı Sözleşmeler ve Özel Hukuk Uygulamasında Ortaya Çıkması Muhtemel Sorunlar’ (2022) 80(4) İstanbul Hukuk Mecmuası 1067-1103.
• Özdemir D, ‘Milletlerarası Ticarî Tahkimde Esasa Uygulanacak Hukuk Olarak Lex Mercatoria’ (2003) 7(2) Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 98-138.
• Özkan I, ‘Yeni Lex Mercatoria’nın Tanımı ve Kapsamı’ içinde Işıl Özkan, Ceyda Süral Efeçınar ve Bengül Kavlak(ed), Yeni Lex Mercatoria ve Kaynaklar (1. Baskı On İki Levha Yayınları 2021).
• Özyürek H, ‘Blockchain Teknolojisinin Mevcut ve Muhtemel Kullanım Alanları’ (2021) 22(4) Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 31-50.
• Phılıppe D, ‘Blockchain and Smart Contract: Lex Cryptographia? (2018) Philippe & Partners 1-20.
• Rahman S, ‘Standardizing Smart Contracts For Regulatory Compliance in Cross-Border Payments’ (2025) 2(3) International Journal Of Law, Social Science and Humanities 296-306.
• Raskin M, ‘The Law and Legality Of Smart Contracts’ (2017) 304 Georgetown Law Technology Review 305-326.
• Rodríguez A M L, ‘Ley Aplicable A Los Smart Contracts Lex Cryptographia’ (2021) 13(2) Cuadernos de Derecho Transnacional 441-459.
• Sargın F, Milletlerarası Unsurlu Patent ve Ticarî Marka Lisansı Sözleşmelerine Uygulanacak Hukuk (1. Baskı Turhan Kitapevi 2002).
• Schär F, ‘Decentralized Finance: On Blockchain- and Smart Contract-Based Financial Markets’ (2021) 103(2) Federal Reserve Bank Of St. Louis Revıew 153-17.
• Schillig M A, ‘Lex Cryptographi(c)a, ‘Cloud Crypto Land’ or What?– Blockchain Technology On The Legal Hype Cycle’ (2023) 86(1) The Modern Law Rewiew 31-66.
• Sinders D, ‘Blockchain and Private International Law’ içinde Andrea Bonomi, Matthias Lehmann and Lalani Shaheeza (ed), Is Bitcoin Out Of Reach For Private International Law? (1. Baskı Brill 2023) 81-100.
• Stazi A, Smart Contracts and Comparative Law (1. Baskı Springer 2021).
• Sulliva C ve Burger E, ‘E-residency and Blockchain’ (2017) 33(4) Computer Law and Security Review 470-481.
• Süral B C, Uluslararası Ticari Sözleşmelere Uygulanacak Hukuk Olarak UNIDROIT (Özel Hukukun Yeknesaklaştırılması İçin Uluslararası Enstitü) Prensipleri (Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Ana bilim Dalı 2008).
• Solınas M, ‘‘Trustless’ Distributed Ledgers and Custodial Services’ içinde Iris Chıu ve Gudula Deıpenbrock(ed), Routledge Handbook of Financial Technology and Law (1.Baskı Routledge 2021).
• Şanlı C, Esen E ve Ataman-Figanmeşe İ, Milletlerarası Özel Hukuk (10. Baskı Beta Yayınları 2023).
• Taherdoost H, ‘Smart Contracts in Blockchain Technology: A Critical Review’ (2023) 14(117) Information.
• Tammpuu P ve Masso A, ‘Transnational Digital Identity As An Instrument For Global Digital Citizenship: The Case Of Estonia’s E-Residence’ (2019) 21 Information Systems Frontiers 621-634.
• Tarman Z D, ‘Akdi Borç İlişkilerine Uygulanacak Hukuk Hakkındaki Roma I Tüzüğü’ (2009) 25(2) Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi 297-332.
• Teng Y, ‘Towards Trustworthy Blockchains: Normative Reflections On Blockchain‑Enabled Virtual Institutions’ (2021) 23 Ethics and Information Technology 385-397.
• Tevetoğlu M, ‘Ethereum ve Akıllı Sözleşmeler’ (2021) 12(1) İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 193-208.
• Tirado J ve Cosio G, ‘Lex Cryptographia: Guidelines For Ensuring Due Process in Transnational Blockchain-Based Arbitration’ (2022) International Bar Association.
• Tiryakioğlu B, Taşınır Mallara İlişkin Milletlerarası Satım Akitlerine Uygulanacak Hukuk (1. Baskı Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Döner Sermaye Yayınları 1996).
• Tüfenk M. B, ‘Uluslararası Ticarette Blockchain Teknolojisi Üzerine Genel Bir Bakış’ (2023) 10(33) Gümrük Ticaret Dergisi 31-42.
• Üstün E S, TBK Kapsamında Geleneksel Sözleşmeler ile Mukayeseli Olarak Akıllı Sözleşmeler Blokzincir Teknolojisi (2. Baskı Seçkin Yayınları 2022).
• Verstappen J, Legal Agreements On Smart Contract Platforms in European Systems Of Private Law (1. Baskı Springer 2023).
• Wahyuni H A, Naili Y T ve Ruhtiani M, ‘Penggunaan Smart Contract Pada Transaksi E-Commerce Dalam Perspektif Hukum Perdata di Indonesia’ (2023) 2(1) Jurnal Hukum In Concreto 1-11.
• Werbach K ve Cornell N, ‘Contracts Ex Machina’ (2017) 67 Duke Law Journal 313-382.
• Wethmar-Lemmer M, ‘The Development Of The Modern Lex Mercatoria: A Historical Perspective’ (2005) 11 Fundamina 183-199.
• Wright A ve De Filippi P, ‘Decentralized Blockchain Technology and The Rise Of Lex Cryptographia’ (2015) SSRN Electronic Journal 1-58.
• Yener Keskin C, Milletlerarası Ticari Sözleşmelerden Doğan Uyuşmazlıklara Lex Mercatoria’nın Uygulanması (1. Baskı Seçkin Yayıncılık 2022).
• Yeung K, ‘Regulation By Blockchain: The Emerging Battle For Supremacy Between The Codeof Law and Code As Law’ (2018) Modern Law Review 1-33.
• Yöney C, ‘Atipik Sözleşmelere Uygulanacak Hukuk’ içinde Sibel Özel ve Hatice Selin Pürselim Arning(ed), Sözleşmeye Uygulanacak Hukuk Olarak Lex Sportiva (1. Baskı On İki Levha Yayınları 2020).
• Elektronik Kaynaklar
• LEXPERA - Hukuk Bilgi Sistemi: Mevzuat, İçtihat, Literatür & Örnekler
• Law and Blockchain: A Legal Perspective on Current Regulatory Trends Worldwide by Stéphane Blemus :: SSRN
• Lex Cryptographia: Guidelines for ensuring due process in transnational blockchain-based arbitration | International Bar Association