HEKİMİN HASTAYI AYDINLATMA YÜKÜMLÜLÜĞÜNÜN İSTİSNALARI

Öz

Hekimin aydınlatma ve bilgilendirme yükümlülüğü, hastanın kişilik hakkı ve beden bütünlüğü üzerindeki tasarruf yetkisinin bir uzantısı olarak modern tıp hukukunun temel kurumlarından biridir. Bu yükümlülük, hastanın tıbbi müdahaleye özgür ve bilinçli bir şekilde rıza gösterebilmesini sağlamayı amaçlar ve yalnızca hukuki bir zorunluluk olmanın ötesinde, modern tıp etiği ve uygulamalarının temelini oluşturan etik bir ilke niteliği taşır. Ancak bu aydınlatma yükümlülüğü mutlak nitelik taşımaz. Tıbbi müdahalenin niteliği, hastanın durumu ve kamu yararı gibi çeşitli nedenlerle aydınlatma yükümlülüğünün kapsamı daraltılabilir, genişletilebilir veya tamamen ortadan kalkabilir. Bu çalışma-da, hekimin hastayı aydınlatma yükümlülüğü, aydınlatma yükümlülüğünün hukuksal dayanakları ve Türk hukuku ve Yargıtay içtihatları ışığında hekimin hastayı aydınlatma yükümlülüğünün istisnaları sistematik bir biçimde ele alınmakta; istisnaların sınırları, ölçülülük ilkesi çerçevesinde değerlendirilmektedir. Ayrıca hekimin aydınlatma yükümlülüğünün temelde hukuka uygun bir rıza elde etme amacına hizmet ettiği düşüncesinden yola çıkarak; hukuka uygun bir tıbbi müdahale için rızanın aranmayacağı herhâlde aydınlatma yükümlülüğünün de ortadan kalkıp kalkmayacağı sorunu üzerinde durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Hekimin Aydınlatma Yükümlülüğü
• Aydınlatılmış Rıza
• Tıbbi Müdahale
• Hasta Hakları
• Rıza

Exceptions to the Doctor's Duty to Inform the Patient

Öz

The physician’s duty to provide information and consent is one of the fundamental principles of modern medical law, serving as an extension of the patient’s right to personal autonomy and bodily integrity. This duty aims to ensure that the patient can give free and informed consent to medical interven-tion and, beyond being a mere legal obligation, constitutes an ethical principle that forms the basis of modern medical ethics and practice. However, this duty to inform is not absolute. Depending on various factors such as the nature of the medical intervention, the patient’s condition, and the public interest, the scope of the duty to inform may be narrowed, broadened, or even entirely waived. In this study, the physician’s duty to inform the patient, the legal basis of this duty, and the exceptions to the physician’s duty to inform the patient under Turkish law and Supreme Court case law are systematically examined; the limits of these exceptions are assessed within the framework of the principle of proportionality. Furthermore, proceeding from the premise that the doctor’s duty to inform fundamentally serves the purpose of obtaining legally valid consent, the study examines the question of whether the duty to inform ceases to apply in cases where consent is not required for a legally valid medical intervention.

Anahtar Kelimeler

• Physicians's Duty to Inform
• Informed Consent
• Medical Intervention
• Patient Rights

Kaynakça

1. Altay S, ‘Tıbbi Müdahalede Hekimin Aydınlatma Yükümlülüğü ve Bu Yükümlülüğe Aykırı Davranışın Hukuki Sonuçları’ Sağlık Hukuku’nda Dünyadaki Son Gelişmeler (İstanbul 2009) 215
2. Arın Namal F, ‘Olumsuz Prognozu Hastaya Açıklamada Gözetilen Kriterler’ (2007) 2(3) Tıp Etiği ve Tıp Hukuku Derneği Bülteni 14-15
3. Arın Namal F, ‘Etik Bir Çağrı: Tüm Tıbbi Müdahaleler Gibi Aydınlatılmış Onam da Usulüne Uygun Olarak İcra Edilmelidir’ (2011) 19(2) Türkiye Klinikleri 80-93
4. Aşçıoğlu Ç, Tıbbi Yardım ve El Atmalardan Doğan Sorumluluklar, Doktorların, Devletin ve Özel Hastanelerin Sorumluluğu (Hukuki ve Cezai) (Tekışık Ofset Tesisleri, Ankara 1993)
5. Ayan M, Tıbbi Müdahalelerden Doğan Hukuki Sorumluluk (Kazancı Matbaacılık, Ankara 1991)
6. Aykın A C ve Çınarlı S, Sağlık Personelinin Hukuki Sorumluluğu (Seçkin Yayıncılık, Ankara 2016)
7. Badur E, Tıbbi Müdahaleye Rızanın Özellik Gösterdiği Haller (Seçkin Yayıncılık, Ankara 2017)
8. Battal Y, Hekimin Hukuki Sorumluluğu (Genişletilmiş 2. Baskı, Adalet Yayınları, Ankara 2010)

9. Bayraktar K, Hekimin Tedavi Nedeniyle Cezai Sorumluluğu (Sermet Matbaası, İstanbul 1972)
10. Belgesay M Ş, Tıbbi Mesuliyet, (Sıralar Matbaası İstanbul 1953)
11. Boran B, ‘Aydınlatılmış Rıza’ Sağlık Hukuku Kurultayı, Ankara Barosu – Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 1-3 Kasım 2007 (1. Baskı, Ankara Barosu Yayınları, Ankara 2008) 85-103.
12. Çavdar P, ‘Hekimin Aydınlatma Yükümlülüğü’ (2016) 22(3) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 735-764
13. Demir M, ‘Hekimin Sözleşmeden Doğan Sorumluluğu’ (2008) 57(3) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 225- 252
14. Deryal Y, Sağlık Hukuku Problemleri (Seçkin Yayınevi, Ankara 2012)
15. Doğan C, ‘Hastanın Aydınlatılması ve Rızasının Alınması’ 1. Sağlık Hukuku Sempozyumu, Girne- Amerikan Üniversitesi, Girne 2009 (Adalet Kitabevi, Ankara 2010)
16. Doğan M, ‘Hekimin Hukuki Sorumluluğu’ Tıbbi Müdahaleden Kaynaklanan Hukuki Sorumluluk Sempozyum Kitabı, 16-17 Ocak (Mersin Barosu Yayını, Mersin 2009)
17. Dural M, ‘Hekimin Aydınlatma Yükümü’ Uluslararası 1. Sağlık Hukuku Sempozyumu, 24-25 Nisan 2008 (On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2011)
18. Dural M ve Öğüz T, Türk Özel Hukuku (Cilt II, Kişiler Hukuku, 15. Baskı, Filiz Kitabevi, İstanbul 2014)
19. Erman B, Ceza Hukukunda Tıbbi Müdahalelerin Hukuka Uygunluğu (Seçkin Yayıncılık, Ankara 2003)
20. Gökcan H T, Tıbbi Müdahaleden Doğan Tıbbi ve Cezai Sorumluluk (4. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2022)
21. Güney Tunalı, I, Hekimin Tıbbi Müdahalede Bulunma Yükümlülüğünün Sınırları (Seçkin Yayıncılık, Ankara 2020)
22. Günler Z, İnsan Hakları Açısından Aydınlatılmış Onam (Seçkin Yayıncılık, Ankara 2021)
23. Hakeri H, Tıp ve Sağlık Hukuku (4. Baskı, Seçin Yayıncılık Ankara 2024)
24. Hakeri H, Tıp Hukuku (Cilt I Genel Hükümler, Güncellenmiş 27. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2024)
25. Hakeri H, “Aydınlatma ve Ceza Hukuku Bakımından Sonuçları”, Ankara Barosu 6. Sağlık Hukuku Kurultayı, (Ankara Barosu Yayını, Ankara 2015)
26. Hancı H, Malpraktis: Tıbbi Girişimler Nedeniyle Hekimin Ceza ve Tazminat Sorumluluğu (3. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2006)
27. Hatırnaz E, Gültezer: Özel Hastanelerin Hukuki Sorumluluğu ve Hasta Hakları (3. Baskı, Seçkin Yayıncılık, İstanbul 2013)
28. Helvacı S ve Erlüle F, “Medeni Hukuk” (9. Bası, Legal Yayınevi, İstanbul 2023)
29. Kızılyel S, ‘İdarenin Sağlık Hizmetlerinden Doğan Tazminat Sorumluluğu’ Ankara Barosu, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, Sağlık Hukuku Kurultayı, 1-3 Kasım 2007 (1. Baskı, Ankara Barosu Yayınları, Ankara 2008)
30. Koyuncu Aktaş N, Hekimin Özen Borcuna Aykırılıktan Doğan Sözleşmesel Sorumluluğu (On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2020)
31. Köprülü Ö, ‘Hekimin Hukuki Sorumluluğu’ (1994) 58(10-11) İstanbul Barosu Dergisi 589
32. Küçükay A ve Küçükay B, ‘Psikolojik Bozuklukların Aydınlatılmasında Aydınlatılmış Onam’ 2024 (171) Türkiye Barolar Birliği Dergisi 217-254
33. Oral T, ‘Hekimin Aydınlatma ve Hastanın Rızasını Alma Yükümü’ (2011) 2 Ankara Barosu Dergisi 186-209
34. Ozanoğlu H S, ‘Hekimlerin Hastalarını Aydınlatma Yükümlülüğü’ 2003 52(3) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 55-77
35. Özbilen B A, ‘Vücut Bütünlüğünde Yönelik Müdahalelerin Hukuka Uygunluğu Bakımından Rızanın Aranmadığı Haller’ (2013) 12(24) İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 99-124
36. Özcan B G ve Özel Ç, ‘Kişilik Hakları-Hasta Hakları Bağlamında Tıbbî Müdahale Dolayısıyla Çıkan Hukuki İlişkide Hekimin Hastayı Aydınlatma Yükümlülüğü ve Aydınlatılmış Rızaya İlişkin Bazı Değerlendirmeler’ (2007) 10(1) Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi 49-73
37. Özdemir H, Özel Hukukta Teşhis ve Tedavi Sözleşmesi (Yetkin Yayınları, Ankara 2004)
38. Özdemir H, ‘Teşhis ve Tedavi Sözleşmesinde Hekimin Hastayı Aydınlatma Yükümlülüğü’ (2008) 12(3-4) Erzincan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 347-379
39. Özgül M E, Yeni Tıbbi Yöntemlerin Hukuka Uygunluğu (On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2010)
40. Özsunay E, ‘Alman ve Türk Hukuklarında Hekimin Hastayı Aydınlatma Ödevive İstisnaları’ Türk Hukukunda Hekimin Hukuk ve Cezai Sorumluluğu, Sorumluluk Hukukundaki Yeni Gelişmeler V. Sempozyumu (Fakülteler Matbaası, Ankara 1982)
41. Öztürkler C, Hukuk Uygulamasında Tıbbi Sorumluluk, Teşhis, Tedavi ve Tıbbi Müdahaleden Doğan Tazminat Davaları (2. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2006)
42. Petek H, ‘Güzelleştirme Amaçlı Estetik Ameliyatlardan Kaynaklanan Hukuki Sorumluluk’. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi Cilt: 8, Sayı: 1, 177-239
43. Reisoğlu S, ‘Hekimlerin Hukuki Sorumluluğu’ Türk Hukukunda Hekimin Hukuk ve Cezai Sorumluluğu, Mukayeseli Hukuk Araştırma ve Uygulama Merkezi, Sorumluluk Hukukundaki Yeni Gelişmeler V. Sempozyumu, Ankara 12/13 Mart 1982 (İstanbul 1982)
44. Savaş H, ‘Tıbbi Müdahale Sözleşmesinde Bilgilendirme Borcu’ (2024) 25 Tıp Hukuku Dergisi 123-180
45. Subaşı İ, Hekimin Aydınlatma Yükümlülüğü- Aydınlatılmış Onam- Tazminat Sorumluluğu (Seçkin Yayıncılık, Ankara 2016)
46. Şenocak Z, Özel Hukukta Hekimin Sorumluluğu (Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, Ankara 1998)
47. Tacir H, Hastanın Kendi Geleceğini Belirleme Hakkı (On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2011)
48. Yavuz İpekyüz F, Türk Hukukunda Hekimlik Sözleşmesi (Vedat Kitapçılık, İstanbul 2006)
49. Yenerer Çakmut Ö, ‘Tıpta Aydınlatma ve Rıza’, Roche Sağlık Hukuku Günleri (İstanbul 2007)
50. Yenisey F, ‘Tedavi Açısından İlgilinin Rızası, Tıp Ceza Hukukunun Güncel Sorunları’ V. Türk-Alman Hukuku Sempozyumu, Türkiye Barolar Birliği, 28 Şubat-1 Mart (Ankara 2008) 868-880
51. Yücel Ö, ‘Tıbbi Müdahalenin Hukuka Uygunluğunun Koşulları ve Hasta Hekim ile Sağlık Hizmeti Sunucusu Arasındaki Hukuksal İlişkinin Niteliği’ Yücel Ö, Sert G (ed), Sağlık ve Tıp Hukukunda Sorumluluk ve İnsan Hakları (Ankara 2018) 193-233
52. Yücel Ö ve Sert G, Sağlık ve Tıp Hukukunda Sorumluluk ve İnsan Hakları (3. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2023)
53. Yücel Ö, Tıbbi Kararlarda Özerklik Hakkının Korunması ve Hasta Talimatları (Seçkin Yayıncılık, Ankara 2018)
54. Zevkliler A, “Kişiler Hukuku, Gerçek Kişiler” (Olgaç Matbaası, İstanbul 1981)
55. Zeytin Z, ‘Tedavi İlişkisinde Hekimin Türk Hukukuna Gore Hukuki (Tazminat) Sorumluluğu’ Roche Sağlık Günleri 1/Tebliğler (1. Baskı, Deniz Ofset Matbaacılık, İstanbul 2007)
56. Zeytin Z, ‘Aydınlatma’ VIII. Türk- Alman Sempozyumu, 7-8 Ekim 2011, Diyarbakır (Adalet Yayınevi, Ankara 2012)