MECELLE’DE HUKUKUN KAYNAĞI OLARAK TOPLUM

Öz

Sosyal bir kurum ve olgu olarak hukuk, ana kaynağı ne kabul edilirse edilsin toplumsal nitelik taşımaktadır. Bu nedenle her hukuk sisteminin temel ilkeleri arasında onun toplumsal temelini ve yönünü ortaya koyan prensipler bulunmaktadır. Tüm çağlarda ve toplumlarda insanların ihtiyaçlarını gidermek ve sorunlarını çözmek vaadini dile getiren İslam hukuku özellikle bu vaadinin sonucu olarak toplumsal gerçekliği hep dikkate alagelmiştir. İslam hukuk geleneği ve birikiminin bir özeti mahiyetinde olan Mecelle-i Ahkam-ı Adliye de hukukun toplumsal karakterini yansıtan normlar vaz etmiştir. Meydana çıkışı ve hazırlanışı esasen değişen toplumsal koşullar sonucu olan Mecelle, içeriğiyle de hukuk ve toplum ilişkisine dair çok şey söyler. Özellikle Mukaddeme kısmındaki külli kaideler olarak anılan maddeler hukuk ve toplum ilişkisi konusunda doğrudan ve dolaylı hükümler içermektedir. Çalışmamızda ele aldığımız 36 ila 45’nci maddeler bilhassa örf, adet, teamül, değişim, yaygınlık, süreklilik gibi kavramlar üzerinden hukuk ve toplum ilişkisini açık biçimde gözler önüne sermektedir. Bu maddelerde; belli koşullara bağlı olarak, örf ve adet kurallarının gerek somut hukuki anlaşmazlıklarda gerek soyut norm üretiminde gerekse sözleşmesel ilişkilerde hakem ve hakim rollerini üstlenebileceği, insanların yerleşik uygulamalarının bağlayıcı olabileceği, çağların veya toplumların değişimiyle bunlara bağlı hükümlerin de değişebileceği, hukuki ilişki ve olaylarda bir şeyin gerçek varlık veya anlamının örf ve adet kurallarına göre belirlenebileceği, örf ve adet kurallarının yaygınlık ve süreklilik gibi niteliklerle geniş toplumsal kabul görmelerinin gerektiği, örf ve adet kurallarının hukuki iş ve işlemler ile sözleşmelerde zikredilmeseler bile şart kılınmış gibi sayılabilecekleri, gerekli şartlar altında örfün İslam hukukunun iki ana kaynağı olan Kur’an ve hadislere benzer biçimde belirleyici bir kaynak olabileceği gibi hususlar yer almaktadır. Bu külli kaideleri çerçevesinde -diğer pek çok hükmüyle beraber- Mecelle, hukuk ve toplum ilişkisini açık biçimde ortaya koyan tarihi bir kodifikasyon örneği olarak önemini korumaya devam etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mecelle
• hukuk sosyolojisi
• hükümlerin değişmesi
• örf ve adet
• toplumsal değişim
• külli kaideler

Society as a Source of Law in the Majalla

Öz

Law, as a social institution and phenomenon, possesses a social nature regardless of what is considered to be its primary source. For this reason, among the fundamental principles of every legal system are those that reveal its social foundation and orientation. Islamic law, which in all eras and societies has expressed the promise of meeting human needs and resolving their problems, has consistently taken social reality into account, particularly as a result of this promise. The Majalla-i Ahkam-ı Adliyya, which represents a summary of the tradition and heritage of Islamic legal thought, has also established norms reflecting the social character of law. The advent and drafting of the Majalla, which were essentially the result of changing social conditions, provide significant insights into the relationship between law and society through its content. In particular, the articles known as legal maxims in its introduction contain both direct and indirect provisions regarding the relationship between law and society. The articles numbered 36 to 45, which are examined in this study, clearly demonstrate the relationship between law and society, especially through concepts such as custom, tradition, practice, change, prevalence, and continuity. In these articles, it is established that, under certain conditions, customary rules may assume the roles of arbitrator and judge in both concrete legal disputes and the formation of abstract norms, as well as in contractual relations; that established practices of people may be binding; that, with changes in eras or societies, the rulings dependent on them may also change; that the true existence or meaning of something in legal relations and events may be determined according to rules of custom and usage; that such rules must gain broad social acceptance through qualities such as prevalence and continuity; that even if not explicitly mentioned in legal acts, transactions, or contracts, they may be regarded as if stipulated; and that, under necessary conditions, custom may serve as a decisive source similar to the Qur’an and Hadith, the two main sources of Islamic law. Within the framework of these legal maxims—and together with many of its other provisions—the Mecelle remains a landmark codification that clearly illustrates the relationship between law and society.

Anahtar Kelimeler

• Majalla
• sociology of law
• change of rulings
• custom and tradition
• social change
• legal maxims.

Kaynakça

1. Ahmed Ziya Efendi, İslâm Hukukunun Genel İlkeleri (Kavâid-i Külliyye Şerhi) (Esra Yayınları 1996)
2. Ahmet Cevdet Paşa, 19. Yüzyılda Osmanlı Devlet Yönetimi: Tezakir, vol 4 (1. baskı, Yeditepe Yayınevi 2019)
3. Akay İ, ‘Kavâid-i Fıkhiyyenin Müstakil Delil Olma Problemi’ [2018] İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 89
4. Akman A, ‘Mecelle’de İspat Hukuku’ (2024) 32 Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 355
5. Akyol T, Medine’den Lozan’a (Milliyet Yayınları 1998)
6. Anbarlı Bozatay Ş, Sosyoloji (Beta Yayıncılık 2014)
7. Atay EE, Hukuk Başlangıcı (Gazi Kitabevi 2017)
8. Atıf Bey, Mecelle’nin Külli Kaideleri (SD Yayınevi 2017)

9. Azak N, ‘Mecelle Esbâb-ı Mûcibe Mazbatası Bağlamında Mecelle’nin Küllî Kâidelerinin Kaynaklarının Tespiti Meselesi: Kronolojik ve Analitik Bir İnceleme’ (2023) 59 Diyanet İlmi Dergi 1073
10. Bedir M, ‘Sünnet’ Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDV Yayınları 2010) 150
11. Berkes N, Türkiye’de Çağdaşlaşma (Yapı Kredi Yayınları 2003)
12. Bosnalı Ali Ulvi, Mecelle’nin Külli Kaideler Şerhi: Telhis (Süleyman Tepe ed, Adalet Yayınevi 2024)
13. Canatan K, ‘Sosyoloji-Fıkıh İlişkileri Kapsamında Ziya Gökalp’in “İçtimai Fıkıh” Tartışmalarının Değerlendirilmesi’ (2024) 26 Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 97
14. Cevdet Paşa, Tezakir 1-12, vol 1 (Türk Tarih Kurumu Yayınları 1953)
15. Demir A, Mecelle ve Külli Kaideler (Işık Akademi Yayınları 2011)
16. Erdoğan M, İslam Hukukunda Ahkamın Değişmesi (Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları 1994)
17. Ergüney H, İzahlı ve Mukayeseli Mecelle Külli Kaideleri (Yenilik Basımevi 1965)
18. French FC, The Consept of Law in Ethics (Preston & Rounds 1892)
19. Gencer B, ‘Son Osmanlı Düşüncesinde Adalet’ in Halil İnalcık, Bülent Arı and Selim Aslantaş (eds), Adalet Kitabı (Kadim Yayınları 2012)
20. Gökalp Z, ‘Fıkıh ve İçtimaiyat’ (1332) 1 İslam Mecmuası 40
21. Gökalp Z, ‘İçtimai Usul-i Fıkıh’ (1332) 1 İslam Mecmuası 84
22. Hâdimî ES, Levâmi’u’d-Dekâik fî Tercemeti Mecâmi’i’l-Hakâik: Mecâmi’u’l-Hakâik Tercümesi (Hüseyin Örs and Seher Erdem Örs eds, Şirvanlı Ahmed Hamdi Efendi tr, 1. baskı, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı 2017)
23. Halkerston P, A Collection of Latin Maxims & Rules in Law and Equity (John Anderson and Co 1823)
24. Hoca Emin Efendizade Ali Haydar Efendi, Dürerü’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm, vol 1 (A Asaduryan Şirket-i Mürettibiye Matbaası 1317)
25. Işıktaç Y, ‘Hukukun Kaynağı Olarak Örf ve Adet Hukuku’ (1991) 9 Argumentum 133.
26. İbn Nüceym, El-Eşbâh ve’n-Nezâiru’l-Fıkhiyye Alâ Mezhebi’l-Hanefiyye (Hanefî Fıkhının Esasları) (Osman Bayder tr, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları 2022)
27. İlhan C, Hukukun Doksan Dokuz İlkesi (Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı 2010)
28. Kadıoğlu AS, ‘Ziya Gökalp Sosyolojisinde İslam Hukukunun Toplumsal Temellendirilmesi’ [2024] Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 129
29. Karahasanoğlu CO, ‘Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye’nin yürürlüğe girişi ve Türk hukuk tarihi bakımından önemi’ (2011) 29 OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 93
30. Karaman H, ‘Âdet’ Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDV Yayınları 1988) 369
31. Kızılkaya N, Hanefi Mezhebi Bağlamında İslam Hukukunda Külli Kaideler (Litera Yayıncılık 2018)
32. Kuru G, ‘Thibaut ve Savigny’de Resepsiyon ve Kodifikasyon Hareketleri’ (2017) 22 Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 201
33. Mardin E, Medeni Hukuk Cephesinden Ahmet Cevdet Paşa (İkinci baskı, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları 2009)
34. Mardin Ş, Türk Modernleşmesi (İletişim Yayınları 2004)
35. McQuade DrJ, ‘Ancient Legal Maxims and Modern Human Rights’ (1996) 18 Campbell Law Review 75
36. Mecelle-i Ahkam-ı Adliye (Matbaa-i Osmaniye 1300)
37. Mecelle-i Ahkam-ı Adliye (Seçkin Yayınları 2023)
38. Neumann CK, ‘Tanzimat Bağlamında Ahmet Cevdet Paşa’nın Siyasî Düşünceleri’ Tanzimat ve Meşrutiyet’in Birikimi
39. ‘Nisâ Suresi 26. Ayet’ accessed 24 March 2026
40. Oğuz M and Akgündüz A, ‘Hüccet’ Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDV Yayınları 1998) 446
41. Peloubet SS, A Collection of Legal Maxims in Law and Equity (George S Diossy 1880)
42. Salihpaşaoğlu Y and Didin DB, Teorik ve Pratik Hukuk Sosyolojisi (Lykeion Yayıncılık 2022)
43. Şemsettin Sami, Kamus-i Türki (İkdam Matbaası 1317)
44. Şimşirgil A and Ekinci EB, Ahmed Cevdet Paşa ve Mecelle (Ktb Yayınları 2009)
45. Somel SA, ‘Osmanlı Reform Çağında Osmanlıcılık Düşüncesi (1839-1913)’ Tanzimat ve Meşrutiyet’in Birikimi
46. Tepe S and Bilgiç VK, ‘Mecelle’nin Külli Kaideleri Bağlamında Örf ve Adet Hukukunun İşlevleri’ (2025) 6 Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1093
47. Türk Hukuk Lûgatı (Başbakanlık Basımevi 1991)
48. Ülken HZ, Sosyoloji Sözlüğü (Milli Eğitim Basımevi 1969)
49. Üzüm İ, ‘Hüküm’ Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDV Yayınları 1998) 464
50. Yıldırım C, Kur’an Ahkamı ve Mezhep İmamlarının Görüş Farkları (Bahar Yayınevi 1972)
51. Yıldırım M, Mecelle’nin Külli Kaideleri (İzmir İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları 2009)
52. Zubaida S, İslam Dünyasında Hukuk ve İktidar (Burcu Koçoğlu Birinci and Hasan Hacak trs, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları 2008)