VERGİ HUKUKUNUN ÇOCUK İLE İMTİHANI: ÜSTÜN YARAR İLKESİNİN VERGİLENDİRMEDEKİ İŞLEVİ

Öz

Bu çalışma, çocuğun üstün yararı ilkesinin vergi hukukundaki işlevini incelemektedir. Vergi hukuku kuralları geleneksel olarak aile birimi ve ebeveynin ödeme gücü üzerinden kurgulanmaktadır. Çocuk ise bağımsız bir hak süjesi olarak değil, çoğunlukla matrah veya vergi hesabını düzelten bir unsur olarak dikkate alınmaktadır. Çalışmada, çocuğun üstün yararının (Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m. 3) salt bir sosyal politika hedefi olmadığı vurgulanmaktadır. Ödeme gücü ilkesini birey olarak çocuk lehine yeniden yönlendiren, vergi normlarının yorumunda gözetilmesi gereken bir yorum ilkesi olarak işleyebileceği, Anayasa’nın 90. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca derece mahkemeleri önünde uygulama önceliği taşıyabileceği ve anayasallık denetiminde ancak Anayasa’nın 41. maddesiyle birlikte destekleyici bir ölçü işlevi görebileceği ileri sürülmektedir. Bu çerçeve, asgari geçim indiriminden asgari ücret istisnasına geçiş ile çocuğun temel ihtiyaçlarına uygulanan katma değer vergisi olmak üzere iki somut alanda incelenmekte; geçişin bölüşüm etkisi basit bir hesaplamayla ortaya konulmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri, Fransa, Almanya ve Norveç örnekleri birincil mevzuat ve yüksek mahkeme içtihadı temelinde karşılaştırılmakta ve Türkiye’nin 2025 yılında yürürlüğe giren doğum yardımı programı da dâhil olmak üzere transfer araçları değerlendirmeye katılmaktadır. Çalışma, matrah indirimine dayalı teşviklerden en yoksul haneye de ulaşan iade edilebilir vergi kredisine geçilmesini ve çocuğu etkileyen malî düzenlemelerin çocuk etki değerlendirmesine tabi tutulmasını önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Çocuğun üstün yararı
• vergi adaleti
• ödeme gücü ilkesi
• çocuğa duyarlı vergilendirme
• asgari geçim indirimi.

Tax Law Tested by the Child: The Function of the Best Interests Principle in Taxation

Öz

This study examines the function of the best interests of the child principle in tax law. Tax rules are traditionally built around the family unit and the parents ability to pay, treating the child not as an independent rights-holder but mostly as a factor adjusting the tax base or the tax due. The study argues that the best interests of the child (Article 3 of the Convention on the Rights of the Child) is not merely a social-policy aspiration: It can operate as an interpretive principle guiding the construction of tax norms, it may enjoy priority of application before the ordinary courts under Article 90(5) of the Constitution; and, in constitutionality review, it can serve only as a supporting standard read together with Article 41 of the Constitution. This framework is tested in two concrete areas, the shift from the minimum living allowance to the minimum-wage exemption, whose distributive effect is demonstrated through a simple household-type calculation, and the value-added tax on children’s basic needs. The United States, French, German and Norwegian models are compared on the basis of primary legislation and apex-court case law, and Türkiye’s transfer instruments, including the birth allowance programme introduced in 2025, are brought into the assessment. The study proposes moving from base-deduction incentives to a refundable child tax credit that also reaches the poorest households, and subjecting fiscal measures affecting children to a child rights impact assessment.

Anahtar Kelimeler

• Best interests of the child
• tax justice
• ability-to-pay principle
• child-responsive taxation
• minimum living allowance.

Kaynakça

1. Açıkgöz B, ‘Sosyal Medya Platformları Üzerinden Sunulan Online Hizmetlerin Vergisel Boyutu: Hukukî Çerçeve ve Uygulama Süreci’ (2025) (123) Maliye ve Finans Yazıları 132
2. Akel YN, ‘Vergi Hukukunda Yorum’ (2017) (62) Maliye Araştırma Merkezi Konferansları 79
3. Akkoç U, Gemicioğlu S ve Kızılırmak B, ‘Türkiye’de Dolaylı Vergi Yükü ve Dolaylı Vergilerin Artan Oranlılığı’ (2023) 31(55) Sosyoekonomi 321
4. Başaran Yavaşlar F, Gelir Vergilendirmesinin Temelleri (Seçkin 2011)
5. Boisnault D ve Fichen A, ‘Children, Family Policy and Taxation: Transfers from the Welfare and Tax Redistribution System to Families in 2014’ (2015) Trésor-Economics No 142 erişim tarihi 2 Temmuz 2026
6. Borger.dk, ‘Børne- og ungeydelse’ erişim tarihi 6 Temmuz 2026
7. Can H, ‘Türk Hukuk Düzeninin Milletlerarası Hukuka Açıklığı’ (2009) (12) Yasama Dergisi 5
8. Center on Budget and Policy Priorities, ‘Policy Basics: Federal Tax Expenditures’ (2020)

9. Cin E, ‘Danıştay Kararları Işığında İdari Yorum’ (2024) 12(2) Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 776
10. Çağan N, ‘Türk Anayasası Açısından Vergileme Yetkisi’ (1984) 1 Anayasa Yargısı 171 erişim tarihi 3 Temmuz 2026
11. Çocuk Hakları Komitesi, 14 No’lu Genel Yorum (2013): Çocuğun Üstün Yararının Birincil Planda Gözetilmesi Hakkı (CRC/C/GC/14)
12. Çocuk Hakları Komitesi, 19 No’lu Genel Yorum (2016): Çocuk Haklarının Gerçekleştirilmesi İçin Kamu Bütçelemesi (CRC/C/GC/19)
13. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi, 3 No’lu Genel Yorum (1990): Taraf Devletlerin Yükümlülüklerinin Niteliği (E/1991/23) erişim tarihi 27 Haziran 2026
14. Ferrarini T, Nelson K ve Höög H, ‘The Fiscalization of Child Benefits in OECD Countries’ (GINI Discussion Paper No 49, 2012) erişim tarihi 18 Haziran 2026
15. Gelir İdaresi Başkanlığı, 2025 Yılı Vergi Harcamaları Raporu (GİB 2025) erişim tarihi 19 Haziran 2026
16. Gelir İdaresi Başkanlığı, Gelir Vergisi Beyannamesinde İndirilecek Eğitim ve Sağlık Harcamaları Rehberi (GİB, t.y.)
17. Gök M ve Yalçın AZ, ‘Türkiye’de Asgari Ücretliler Üzerindeki Vergi Yükünün Diğer Yükümlü Gruplarınki ile Karşılaştırılması’ (2015) 13(1) Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 219
18. Gökçay ŞE, ‘Türk Vergi Sisteminde Vergi Ödeme Gücüne Ulaşma Teknikleri’ (2017) 4(3) Journal of Life Economics 113
19. Gözler K, ‘Türk Anayasa Yargısında Anayasallık Bloğu Kavramına İhtiyaç Var mıdır?’ (2000) 55(3) Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 81 erişim tarihi 24 Haziran 2026
20. Hazar Z, ‘İnsan Hakları Çatışmalarının Çözümlenmesinde Çocuğun Üstün Yararı İlkesinin İşlevi: Türk Anayasa Mahkemesi Kararları Çerçevesinde Bir Değerlendirme’ (2022) 26(2) Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 647
21. Ippolito F, ‘The Best Interests of the Child: Another String to the Environmental and Climate Protection Bow?’ (2022) QIL — Questions of International Law erişim tarihi 24 Haziran 2026
22. Karakoç Y, ‘Anayasal Vergilendirme İlkeleri Üzerine Bir Değerlendirme’ (2013) 15 (Özel Sayı) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1259
23. Karaş E ve Hayrullahoğlu B, ‘Türkiye’de Vergi Harcamalarının İncelenmesi ve Vergilemede Adalet Açısından Değerlendirilmesi’ (2021) (44) Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 91
24. Kılıç Ö, ‘Türkiye’de Vergi Adaleti’ (2018) (66) Akademik Bakış Dergisi 396
25. Nolan A, ‘Economic and Social Rights, Budgets and the Convention on the Rights of the Child’ (2013) 21(2) The International Journal of Children’s Rights (ön-baskı metni) erişim tarihi 20 Haziran 2026
26. Norveç Hükümeti (Regjeringen), ‘Child Benefit’ erişim tarihi 2 Temmuz 2026
27. OECD, ‘CO2.2: Child Poverty’ (OECD Family Database, Kasım 2024) erişim tarihi 5 Temmuz 2026
28. OECD, ‘PF1.1: Public Spending on Family Benefits’ (OECD Family Database, Şubat 2025) erişim tarihi 5 Temmuz 2026
29. OECD/Korea Institute of Public Finance, The Distributional Effects of Consumption Taxes in OECD Countries (OECD Tax Policy Studies No 22, OECD Publishing 2014)
30. Özden B, Balseven H ve Çelebi F, ‘Dolaylı Vergilerin Gelir Dağılımına Etkisi: Türkiye Üzerine Ampirik Bir Analiz’ (2023) (70) Maliye Çalışmaları Dergisi 84
31. Saiz I, ‘Resourcing Rights: Combating Tax Injustice from a Human Rights Perspective’ in Nolan A, O’Connell R ve Harvey C (eds), Human Rights and Public Finance: Budgets and the Promotion of Economic and Social Rights (Hart Publishing 2013)
32. Salihpaşaoğlu Y, ‘Anayasa’nın 90. Maddesinin 5. Fıkrası ve Türk Yargı Uygulamasındaki Görünümü’ (2022) 39(1) Anayasa Yargısı 339
33. Saraç Ö, ‘Vergi Harcamaları ve İktisadi Etkileri’ (2010) (159) Maliye Dergisi 262
34. Sepúlveda Carmona M, Aşırı Yoksulluk ve İnsan Hakları Özel Raportörünün Raporu (BM Belgesi A/HRC/26/28, 2014) erişim tarihi 27 Haziran 2026
35. Sterdyniak H, ‘In Defense of France’s Family Quotient’ (OFCE le Blog, 2012) erişim tarihi 2 Temmuz 2026
36. Şirin MC, ‘Çocuğun Yararı Gözüyle Çocuğun Yüksek Yararı İlkesine Bakış’ (2019) 4(8) Çocuk ve Medeniyet 219
37. T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, ‘Şartlı Eğitim ve Sağlık Yardımları’ erişim tarihi 10 Temmuz 2026
38. T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, ‘Yeni Doğum Yardımı’ erişim tarihi 10 Temmuz 2026
39. Tax Policy Center, ‘What Is the Child Tax Credit?’ (Briefing Book, 2025) erişim tarihi 27 Haziran 2026
40. Tekbaş A, ‘Vergi Kanunlarının Tabi Olduğu Anayasal İlkeler’ (2010) 12 (Özel Sayı) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 123
41. Toprak E ve Armağan R, ‘Vergi Hukukunda Yorum Kurallarının ve Ekonomik Yaklaşım İlkesinin Kullanılması Üzerine Bir Değerlendirme’ (2019) 22(1) Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 145
42. Türkay İ, ‘Tüm Yönleriyle Asgari Geçim İndirimi Uygulaması’ (2017) 3(5) İş ve Hayat 135
43. Türkiye İstatistik Kurumu, Türkiye’deki Çocuklar, 2024 (TÜİK 2025) erişim tarihi 22 Haziran 2026
44. UNICEF, Child-Focused Budget Analysis in Türkiye (UNICEF Türkiye 2023) erişim tarihi 23 Haziran 2026
45. UNICEF, Public Finance for Children (PF4C) (Bilgi Notu, 2019)
46. UNICEF UK, Child Rights Impact Assessment: Template and Guidance for Local Authorities (Child Friendly Cities & Communities 2021) erişim tarihi 18 Haziran 2026
47. US Census Bureau, ‘Child Poverty Fell to Record Low 5.2% in 2021’ (2022) erişim tarihi 30 Haziran 2026
48. US Census Bureau, Poverty in the United States: 2023 (P60-283, 2024) erişim tarihi 30 Haziran 2026
49. US Census Bureau, Poverty in the United States: 2024 (P60-287, 2025) erişim tarihi 30 Haziran 2026
50. Wissenschaftliche Dienste des Deutschen Bundestages, Questions about Child Benefits in Germany (WD 4 - 3000 - 025/25, 2025) erişim tarihi 1 Temmuz 2026
51. Yaltı B, Vergi Yükümlüsünün Hakları (Beta 2006)