SETTLEMENT-ORIENTED MODELS IN CHILD-RELATED DISPUTES AND EVALUATION UNDER TURKISH LAW

Öz

Child-related disputes differ from other private law disputes because they directly affect the life of the child, who is positioned as a third party in the proceedings. This study examines the settlement-oriented resolution of disputes concerning custody, parent-child contact, and the care of the child. Adopting a comparative law methodology, the study analyses different institutional mechanisms developed in Swiss, Japanese, and Australian law. The analysis focuses on elements such as expert support, the ascertainment of the child’s views, supervision of settlements, and the assessment of risks of violence and abuse. In the final part, the findings identified through the comparative analysis are evaluated from the perspective of Turkish law, with particular regard to the existing legal framework, the limitations of the current system, and problems arising in practice. Within this framework, the study puts forward proposals on how a settlement-oriented dispute resolution structure centred on the best interests of the child and supported by the necessary protective safeguards could be shaped in Turkish law.

Anahtar Kelimeler

• Best interest of child
• child law
• settlement
• mediation

ÇOCUĞA İLİŞKİN UYUŞMAZLIKLARDA UZLAŞMA TEMELLİ MODELLER VE TÜRK HUKUKU BAKIMINDAN DEĞERLENDİRMELER

Öz

Çocuğa ilişkin uyuşmazlıklar, davada üçüncü kişi konumunda olan çocuğun yaşamını doğrudan etkilemesi nedeniyle diğer özel hukuk uyuşmazlıklarından ayrılmaktadır. Bu çalışmada velayet, çocuk ile ebeveynleri arasındaki kişisel ilişki ve çocuğun bakımına ilişkin uyuşmazlıkların uzlaşma temelli yöntemlerle çözümü ele alınmaktadır. Çalışmada karşılaştırmalı hukuk yöntemi esas alınarak İsviçre, Japonya ve Avustralya hukuklarında benimsenen farklı kurumsal mekanizmalar incelenmiştir. İnceleme; uzman desteği, çocuğun görüşünün alınması, uzlaşmanın denetimi ile şiddet ve istismar risklerinin değerlendirilmesi gibi unsurlar üzerinde yoğunlaşmaktadır. Son bölümde karşılaştırmalı hukukta tespit edilen hususlar Türk hukuku bakımından değerlendirilmiş; mevcut hukukî durum, sistemin sınırlılıkları ve uygulamada ortaya çıkan sorunlar ele alınmıştır. Bu çerçevede, çocuğun üstün yararını merkeze alan ve gerekli koruyucu güvencelerle desteklenen uzlaşma temelli bir çözüm yapısının Türk hukukunda nasıl şekillendirilebileceğine ilişkin öneriler ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Çocuğun üstün yararı
• Çocuk hukuku
• Uzlaşma
• Arabuluculuk

Kaynakça

1. Acar Ünal Ö, ‘Benimle Boşanır Mısın?!: Boşanmanın Hukuki Sonuçları Bakımından Arabuluculuğun Uygulanabilirliği’, A Yeşilırmak, Y Bozkurt Gümrükçüoğlu, GA Yakacak ve ÖF Kafalı (ed), Arabuluculuğun Geleceği Sempozyumu Bildiri Tam Metin Kitabı (İbn Haldun Üniversitesi Yayınları 2021) 285.
2. Akkaya T, ‘Boşanma Davasında Alınabilecek Geçici Hukuki Korumalar veya Hâkimin Müdahalesi Yoluyla Çocuğun Korunması Kapsamında Zorunlu Arabuluculuk ve Boşanma Süreci (Aile) Danışmanlığı’ (2014) 4 Ankara Barosu Dergisi 23.
3. Aksoy Dursun S, ‘Çocuk ile Kişisel İlişki Kurma Hakkı ve Uygulamadaki Sorunlar’, A Makaracı Başak, S Öktem Çevik ve GS Tek (ed), Türk Medeni Kanunu Hükümlerinin Çocuk Hakları ile Uyumlaştırılması (1. Bası, Seçkin Yayıncılık 2021) 183.
4. Archard D, ‘Children and Consent: Best Interests, Parents, and a Child’s Views’ in L Forsberg, I Black and A Skelton (eds), Consenting Children: Autonomy, Responsibility, Well-Being (Liverpool University Press 2025).
5. Arslan R, Yılmaz E, Taşpınar Ayvaz S ve Hanağası E, Medenî Usul Hukuku (Güncellenmiş 11. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 2025).
6. Atalı M ve Dırenisa E, Pekcanıtez Usûl Medenî Usûl Hukuku, Cilt IV (16. Bası, On İki Levha Yayıncılık 2025).
7. Atalı M, Ermenek İ ve Erdoğan E, Medenî Usûl Hukuku (Yetkin Yayınları 2024).
8. Bahadır Z, ‘BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme Çerçevesinde Medenî Usûl Hukuku Bakımından Çocuğun Katılım Hakkı’ (2023) 70 Adalet Dergisi 213.

9. Baydemir C and Kocayörük E, ‘Evaluation of Family Relations in Custody Cases: Adapting The Structured Assessment Form for Children to Turkish Culture’ (2023) 7(3) International Journal of Innovative Approaches in Education 114.
10. Biderbost Y, Arnet R, Breitschmid P ve Jungo A (ed), Personen- und Familienrecht Art. 1–456 ZGB – Partnerschaftsgesetz, CHK – Handkommentar zum Schweizer Privatrecht (4. Bası, Schulthess Juristische Medien AG 2023).
11. Birinci Uzun T, ‘Türk Medenî Kanunu’na Göre Velâyetin Kullanılması ve Çocuğun Yüksek (Üstün) Yararı İlkesi Doğrultusunda Boşanmada ve Evlilik Dışı İlişkide Birlikte Velâyet Modeli’ (2016) 6(1) Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi 135.
12. Bolayır N ve Şentürk E, ‘Aile Hukukuna İlişkin Yargılamalarda Çocuğun Katılım Hakkı’ (2026) 232 Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 31.
13. Börü L, ‘Kadına Karşı Şiddette Arabuluculuk Kurumuna İlişkin Bazı Değerlendirmeler’ (2017) Özel Sayı Türkiye Barolar Birliği Dergisi 173.
14. Bryant TL, ‘Family Models, Family Dispute Resolution and Family Law in Japan’ (1995) 14(1) UCLA Pacific Basin Law Journal 1.
15. Burri M, Sutter-Somm T, Lötscher C, Leuenberger C ve Seiler B (ed), Kommentar zur Schweizerischen Zivilprozessordnung (ZPO) (4. Bası, Schulthess 2025).
16. Ceylan E, ‘Türk Hukukunda Boşanmanın Hukuki Sonuçlarında Arabuluculuk’ (2018) 16(190) Legal Hukuk Dergisi 4561.
17. Çelik MB, ‘Türk Aile Hukuku’nda Arabuluculuğa Elverişlilik’ (2025) 17(1) Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi 64.
18. Dağlıoğlu D, ‘Aile Hukukuna İlişkin Uyuşmazlıklarda Arabuluculuk’ (2020) 2(2) ASBÜ Hukuk Fakültesi Dergisi 551.
19. Demir Ş, ‘Arabuluculuk ile Aile İçi Şiddet ve Uzlaşmaya Tabi Suçların İlişkisi’ (2014) 2 Ankara Barosu Dergisi 213.
20. Demircioğlu HR, ‘6325 Sayılı Kanun’un Türk Aile Hukuku Uyuşmazlıklarında Uygulanabilirliği’, E Erdoğan (ed), Arabuluculuğun Geliştirilmesi Uluslararası Sempozyumu (Pozitif Matbaacılık 2019) 53.
21. Dırenisa E, ‘İsviçre Medenî Usûl Hukukundaki Zorunlu Uzlaştırma Kurumuna Genel Bir Bakış’ (2021) 3(2) Türk-Alman Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 51.
22. Dural M, Öğüz T ve Gümüş MA, Türk Özel Hukuku Cilt III: Aile Hukuku (Filiz Kitabevi 2013).
23. Eekelaar J, ‘The Emergence of Children’s Rights’ (1986) 6(2) Oxford Journal of Legal Studies 161.
24. Egli U ve Mrose O, Brunner A, Schwander I ve Vischer M (ed), Schweizerische Zivilprozessordnung ZPO: Kommentar (3. Bası, Dike Verlag 2025).
25. Elrod LD ve Dale MD, ‘Paradigm Shifts and Pendulum Swings in Child Custody: The Interests of Children in the Balance’ (2008) 42 Family Law Quarterly 381.
26. Ercan İ, ‘Aile Mahkemesinde Uyuşmazlıkların Sulh Yoluyla Çözümlenmesi’, Prof Dr Yavuz Alangoya İçin Armağan (Alkım Yayınevi 2007) 63.
27. Erdönmez G ve Bolayır N, Pekcanıtez Usûl Medenî Usûl Hukuku, Cilt II (16. Bası, On İki Levha Yayıncılık 2025).
28. Fassbind P, Kren Kostkiewicz J, Wolf S, Amstutz M ve Fankhauser R (ed), ZGB Kommentar: Schweizerisches Zivilgesetzbuch (4. Bası, Orell Füssli 2021).
29. Fleischer T, Gehri MA, Jent-Sørensen I ve Sarbach M (ed), ZPO Kommentar: Kommentar zur Schweizerischen Zivilprozessordnung (3. Bası, Orell Füssli 2023).
30. Gasser D, Rickli B ve Josi C, Schweizerische Zivilprozessordnung: Kurzkommentar (3. Bası, Dike Verlag 2025).
31. Grassinger G E, ‘Çocuğun Menfaati Gereği Görüşünün Alınmaması Gereken Durumlar’, İ Engin (ed), Prof Dr Rona Serozan’a Armağan, Cilt I (On İki Levha Yayıncılık 2010) 823.
32. Hollingsworth K, ‘Theorising Children’s Rights in Youth Justice: The Significance of Autonomy and Foundational Rights’ (2013) 76(6) The Modern Law Review 1046.
33. Honegger J, Sutter-Somm T, Lötscher C, Leuenberger C ve Seiler B (ed), Kommentar zur Schweizerischen Zivilprozessordnung (ZPO): Art. 1–218 ZPO (4. Bası, Schulthess 2025).
34. Huntington C ve Scott ES, ‘The New Restatement of Children and the Law’ (2020) 54(1–2) Family Law Quarterly 91.
35. İmamoğlu SH, ‘Çocuğun Kişiliğinin Ana Babaya Karşı Korunması’ (2005) 54(2) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 183.
36. Kelly JB ve Emery RE, ‘Children’s Adjustment Following Divorce: Risk and Resilience Perspectives’ (2003) 52 Family Relations 352.
37. Kelly JB, ‘The Best Interests of the Child: A Concept in Search of Meaning’ (1997) 35(4) Family and Conciliation Courts Review 377.
38. Kelly JB, ‘The Determination of Child Custody’ (1994) 4 The Future of Children 121.
39. Lundy L, ‘“Voice” Is Not Enough: Conceptualising Article 12 of the United Nations Convention on the Rights of the Child’ (2007) 33(6) British Educational Research Journal 927.
40. Maranta L, ZGB Kommentar: Schweizerisches Zivilgesetzbuch, Art 314 (4.aktualisierte Aufl, Orell Füssli 2021).
41. Mazlum İ, ‘Alman Hukuku’nda Aile Arabuluculuğu’ (2020) 5(1-2) Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 2359.
42. Minamikata S, ‘Resolution of Disputes over Parental Rights and Duties in a Marital Dissolution Case in Japan: A Nonlitigious Approach in ‘Chotei’ (Family Court Mediation)’ (2005) 39(2) Family Law Quarterly 489.
43. Mnookin RH, ‘Child-Custody Adjudication: Judicial Functions in the Face of Indeterminacy’ (1975) 39 Law and Contemporary Problems 226.
44. Moloney L, ‘From Helping Court to Community-Based Services: The 30-Year Evolution of Australia’s Family Relationship Centres’ (2013) 51(2) Family Court Review 214.
45. Möhler C, Gehri MA, Jent-Sørensen I ve Sarbach M (ed), ZPO Kommentar: Kommentar zur Schweizerischen Zivilprozessordnung (3.Bası, Orell Füssli 2023).
46. Murayama M, ‘The Origins and Development of Family Conciliation in Japan: A Political Aspect’ (2010) 32(2) Journal of Social Welfare & Family Law 143.
47. Musielak H-J, Borth H ve Frank M, Familiengerichtliches Verfahren: 1. und 2. Buch, Kommentar (8. Aufl., Verlag Franz Vahlen, München 2026).
48. Ogawa T, ‘The Japanese Family Court and Family Court Mediation System’ (1995) 18(1) Hiroshima University of Economics Research Papers 79.
49. Ojelabi LA ve Gutman J, ‘Family Dispute Resolution and Access to Justice in Australia’ (2020) 16(2) International Journal of Law in Context 197.
50. Oktay Özdemir S, ‘Boşanma Davalarında Çocuklara İlişkin Kararlar Bakımından Çocuğun Dinlenilme Hakkı’, Prof Dr Hüseyin Hatemi’ye Armağan, Cilt II (Vedat Kitapçılık 2009) 1219.
51. Özbek M, ‘Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin “Aile Arabuluculuğu” Konulu Tavsiye Kararı’ (2005) 7(2) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 71.
52. Özmumcu S, Uzak Doğu’da Arabuluculuk Anlayışı ile Türk Hukuk Sisteminde Arabuluculuk Kurumuna Genel Bir Bakış (2. Bası, On İki Levha Yayıncılık 2012).
53. Öztan B, Aile Hukuku (5. Bası, Turhan Kitabevi 2004).
54. Parkinson P, Family Law and the Indissolubility of Parenthood (Cambridge University Press 2011).
55. Peksöz V, ‘Çocuk Koruma Tedbirlerinin Medenî Usûl Hukuku Bakımından İncelenmesi’, E Erdoğan, B Vural Çelenk ve Ö Özyüksel (ed), Türk Hukukunda Çocuk (Yetkin Yayınları 2022) 633.
56. Peter JT, Aebi-Müller RE ve Müller C (ed), Schweizerische Zivilprozessordnung (Art. 1–352 ZPO sowie Art. 400–408 ZPO) (2. Bası, Stämpfli 2026).
57. Pobjoy JM, ‘The Best Interests of the Child Principle as an Independent Source of International Protection’ (2015) 64(2) The International and Comparative Law Quarterly 327.
58. Schindeler E, ‘Unanswered Questions—Family Dispute Resolution in the Shadow of the Law’ (2022) 44(1) Journal of Social Welfare and Family Law 84.
59. Schlünder M, in Hahne/Schlögel/Schlünder (Hrsg), BeckOK FamFG (59. Edition, Stand: 01.09.2026).
60. Serdar İ, ‘Kişisel İlişki Kurma Hakkı’ (2007) 9 Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi Özel Sayı 739.
61. Serozan R, Çocuk Hukuku (Genişletilmiş 2. Bası, Vedat Kitapçılık 2005).
62. Seymour J, ‘Parens Patriae and Wardship Powers: Their Nature and Origins’ (1994) 14 Oxford Journal of Legal Studies 159.
63. Sixsmith A ve Blakey R, ‘Family Mediation and Domestic Abuse: Lessons from Australia’ (2025) 47(2–3) Journal of Social Welfare and Family Law 213.
64. Spycher A, Aebi-Müller RE ve Müller C (ed), Schweizerische Zivilprozessordnung (Art. 1–352 ZPO sowie Art. 400–408 ZPO) (2. Bası, Stämpfli 2026).
65. Supreme Court of Japan, Guide to the Family Court of Japan 2023 (2023) https://www.courts.go.jp/english/vc-files/courts-en/Material/Guide_to_the_Family_Court_of_Japan_2023.pdf
66. Sutter-Somm T ve Seiler B, Handkommentar zur Schweizerischen Zivilprozessordnung: Art. 1–408 ZPO (1. Bası, Schulthess 2021).
67. Şimşek E, ‘Aile Hukuku’na İlişkin Uyuşmazlıkların Çözümü İçin Düzenlenmesi Gereken, Ayrı Bir Arabuluculuk Kanunu ile İlgili Değerlendirme’, E Erdoğan (ed), Arabuluculuğun Geliştirilmesi Uluslararası Sempozyumu (Pozitif Matbaacılık 2019) 57.
68. Tanrıver S, ‘Aile Mahkemesi Hâkimlerinin Sulhe Teşvik Ödevi’, F Kaya, N Özdemir ve G Uygur (ed), Kadınların ve Kız Çocuklarının İnsan Hakları: Kadına Yönelik Şiddet ve Ev-İçi Şiddet (Savaş Yayınevi 2014) 111.
69. Tanrıver S, ‘Alternatif Uyuşmazlık Çözüm Yolları: Arabuluculuk Kurumuna Hukukî ve Sosyolojik Bir Bakış’, Makalelerim (2006) (1. Bası, Asil Yayıncılık 2007) 59.
70. Tek GS ve Turan SG, ‘Ebeveyne Yabancılaşma Sendromu ve Hukuki Değerlendirmesi’, A Makaracı Başak, S Öktem Çevik ve GS Tek (ed), Türk Medeni Kanunu Hükümlerinin Çocuk Hakları ile Uyumlaştırılması (1. Bası, Seçkin Yayıncılık 2021) 221.
71. Tuğ Levent G, Türk Medeni Hukukunda Çocuğun Katılım Hakkı (1. Bası, Yetkin Yayınları 2023).
72. Tuncer Kazancı İ, ‘Hukukî Dinlenilme Hakkı ve Çocuğun Katılma Hakkı Bağlamında Yargılamada Çocuğun Dinlenilmesi’ (2023) 9(1) Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 57.
73. Tuncer Kazancı İ, ‘Hukukumuzda Dava Şartı Arabuluculuğun Uygulama Alanının Genişlemesi: Arabulucunun Rolü ve Zorunluluk Çerçevesinde İsviçre Hukuku ile Karşılaştırmalı Bir İnceleme’ (2026) 30(2) Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 809.
74. UN Committee on the Rights of the Child, General Comment No 12 (2009): The Right of the Child to Be Heard, CRC/C/GC/12 (20 July 2009).
75. UN Committee on the Rights of the Child, General Comment No 14 (2013) on the Right of the Child to Have His or Her Best Interests Taken as a Primary Consideration CRC/C/GC/14 (29 May 2013).
76. Uyumaz A ve Erdoğan K, ‘Aile Hukukundan Doğan Uyuşmazlıkların Alternatif Çözüm Yolları’ (2015) 17(1) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 119.
77. Yakupoğlu D, ‘Velayetin Sınırı Olarak Çocuğun Katılım Hakkı’, E Erdoğan, B Vural Çelenk ve Ö Özyüksel (ed), Türk Hukukunda Çocuk (Yetkin Yayınları 2022) 253.