ÇOCUK ADALETİNDE YÖNLENDİRME TEDBİRLERİ: HUKUKİ NİTELİK VE UYGULAMA REJİMİ

Öz

7593 sayılı Kanun ile 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na (ÇKK) eklenen yönlendirme tedbirleri, çocuk adalet sistemindeki toplum temelli müdahale araçlarını adli süreçteki çocuklara yönelik yeni tedbirlerle çeşitlendirmektedir. Çalışmada sosyal ve toplumsal hizmetler, dijital risklerden korunma, kitap ve kütüphane faaliyetleri, çevreye saygı ve çevre temizliği ile bağımlılıkla mücadele tedbirlerinin hukuki niteliği ve uygulama rejimi incelenmektedir. Bu tedbirler, ceza sorumluluğu bulunmayan çocuklar bakımından çocuklara özgü güvenlik tedbiri, hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kararı verilen çocuklar bakımından ise denetimli serbestlik tedbiri olarak uygulanmaktadır. Çalışmada bu ikili yapı kanunilik, belirlilik, zaman bakımından uygulama, bireyselleştirme, sosyal inceleme, çocuğun katılımı, kanun yolu ve tedbir ihlalinin sonuçları yönlerinden değerlendirilmektedir. Ayrıca düzenleme, uluslararası çocuk adaleti standartları ile Alman, Hollanda ve İngiliz-Galler hukukundaki uygulamalarla karşılaştırılmaktadır. İnceleme sonucunda yönlendirme tedbirlerinin çocuğun gelişimini destekleyebilecek ve suçtan uzaklaştırabilecek önemli araçlar olduğu, ancak uygulama esaslarının açık ve yeknesak kurallara bağlanması gerektiği sonucuna ulaşılmaktadır. Bu kapsamda ÇKK m. 5/A’da öngörülen yönetmeliğin gecikmeksizin çıkarılması, sosyal inceleme raporlarının çocuğun güçlü yönlerini, becerilerini ve ilgi alanlarını kapsayacak biçimde geliştirilmesi, on iki yaşından küçük çocuklar bakımından asgari müdahale anlayışının benimsenmesi ve tedbir planının çocuğun etkili katılımıyla hazırlanması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Çocuk adaleti
• suça sürüklenen çocuk
• yönlendirme tedbirleri
• çocuklara özgü güvenlik tedbirleri
• ceza sorumluluğu
• denetimli serbestlik
• hükmün açıklanmasının geri bırakılması

GUIDANCE MEASURES IN JUVENILE JUSTICE: LEGAL NATURE AND IMPLEMENTATION REGIME

Öz

The diversionary measures introduced into Law No. 5395 on Child Protection (Child Protection Law) by Law No. 7593 diversify the community-based intervention tools available within the juvenile justice system by introducing new measures for children involved in judicial proceedings. This study examines the legal nature and implementation regime of measures on social and community services, protection from digital risks, books and library activities, respect for the environment and environmental cleaning, and combating addiction. These measures are applied as child-specific security measures to children who lack criminal responsibility and as probation measures to children for whom a decision to defer the pronouncement of the judgment (HAGB) has been rendered. The study evaluates this dual structure in terms of legality, legal certainty, temporal application, individualisation, social inquiry, child participation, legal remedies, and the consequences of non-compliance. It also compares the Turkish framework with international juvenile justice standards and practices under German, Dutch, and English and Welsh law. The study concludes that diversionary measures are important instruments capable of supporting children’s development and facilitating their desistance from offending. Their implementation, however, needs to be governed by clear and uniform rules. Accordingly, the study recommends the prompt adoption of the regulation envisaged under Article 5/A of the Child Protection Law, the improvement of social inquiry reports so as to cover the child’s strengths, skills, and interests, the adoption of a minimum-intervention approach for children under the age of twelve, and the preparation of the measure plan with the effective participation of the child.

Anahtar Kelimeler

• Juvenile justice
• child in conflict with the law
• diversionary measures
• child-specific security measures
• criminal responsibility
• probation
• deferment of the pronouncement of the judgment

Kaynakça

1. Abanoz Öztürk B, ‘Kamuya Yararlı Bir İşte Çalıştırma Yaptırımının Hukuki Düzenlemesi ve Etkililiği: Türk ve Hollanda Ceza Hukukunun Karşılaştırılması’ (2023) 14(1) İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 342.
2. Altunbay M ve Uslu Üstten A, ‘Okuma Kültürünün Bir Göstergesi Olarak Kitaplık ve Kütüphane Kullanımı Üzerine Bir Araştırma’ (2020) 8(3) Ana Dili Eğitimi Dergisi 916.
3. Anayasa Mahkemesi, E 2022/47, K 2023/124, 13 Temmuz 2023, RG 27 Eylül 2023/32322.
4. Anayasa Mahkemesi, Mehmethan Kamburoğlu Başvurusu [GK], B No 2019/27554, 31 Ocak 2024, RG 7 Haziran 2024/32569.
5. Anayasa Mahkemesi, Yasemin Balcı Başvurusu [GK], B No 2014/8881, 25 Temmuz 2017, RG 6 Ekim 2017/30202.
6. Artuk ME, ‘Güvenlik Tedbirleri’ (2008) 12(1-2) Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 461.
7. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Van der Mussele/Belçika, B No 8919/80, 23 Kasım 1983.
8. Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, Yaptırım veya Tedbirlere Tabi Çocuk Faillere İlişkin Avrupa Kuralları Hakkında CM/Rec(2008)11 Sayılı Tavsiye Kararı (5 Kasım 2008).

9. Banwell-Moore R, ‘The Delivery of Restorative Justice in Youth Offending Teams in England and Wales: Examining Disparities and Highlighting Best Practice’ (2022) 11(4) Laws 60.
10. Besluit aanwijzing Halt-feiten 2024 [HALT Kapsamındaki Fiillerin Belirlenmesine İlişkin 2024 Tarihli Karar], Staatsblad 2024, 173 (14 Haziran 2024) https://wetten.overheid.nl/BWBR0049846/ Erişim Tarihi 6 Eylül 2026.
11. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi, Çocuğun Dinlenilme Hakkına İlişkin 12 No.lu Genel Yorum (1 Temmuz 2009) CRC/C/GC/12.
12. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi, Çocuk Adaleti Sisteminde Çocuk Haklarına İlişkin 24 No.lu Genel Yorum (18 Eylül 2019) CRC/C/GC/24.
13. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, Çocuk Adalet Sisteminin Uygulanması Hakkında Birleşmiş Milletler Asgari Standart Kuralları (Pekin Kuralları), 29 Kasım 1985 tarihli ve 40/33 sayılı Karar.
14. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, 20 Kasım 1989 tarihli ve 44/25 sayılı Karar, Türkiye bakımından onay: 23 Aralık 1994 tarihli ve 94/6423 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı, RG 27 Ocak 1995/22184.
15. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, Çocuk Suçluluğunun Önlenmesine İlişkin Birleşmiş Milletler Yönlendirici İlkeleri (Riyad İlkeleri), 14 Aralık 1990 tarihli ve 45/112 sayılı Karar.
16. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, Hapis Dışı Önlemlerle İlgili Birleşmiş Milletler Asgari Standart Kuralları (Tokyo Kuralları), 14 Aralık 1990 tarihli ve 45/110 sayılı Karar.
17. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, Özgürlüğünden Yoksun Bırakılmış Çocukların Korunmasına İlişkin Birleşmiş Milletler Kuralları (Havana Kuralları), 14 Aralık 1990 tarihli ve 45/113 sayılı Karar.
18. Bundesministerium der Justiz und für Verbraucherschutz ve Bundesamt für Justiz, ‘Strafgesetzbuch (StGB), 19. madde - Schuldunfähigkeit des Kindes’ https://www.gesetze-im-internet.de/stgb/__19.html Erişim Tarihi 6 Eylül 2026.
19. Cebri veya Mecburi Çalıştırma Hakkında 29 Sayılı Uluslararası Çalışma Örgütü Sözleşmesi, RG 23 Haziran 1998/23381.
20. Centel N, Zafer H ve Çakmut Ö, Türk Ceza Hukukuna Giriş (8. Bası, Beta 2014).
21. Ceza Muhakemesi Kanunu, Kanun No 5271, RG 17 Aralık 2004/25673.
22. Çocuk Koruma Kanunu, Kanun No 5395, RG 15 Temmuz 2005/25876.
23. Çocuk Koruma Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, Kanun No 7593, RG 18 Ağustos 2026/33344.
24. Çocuk Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usûl ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, RG 24 Aralık 2006/26386.
25. Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, RG 6 Nisan 2004/25425.
26. Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu, Kanun No 5402, RG 20 Temmuz 2005/25881.
27. Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği, RG 10 Kasım 2021/31655.
28. Dünkel F, ‘Youth Justice in Germany’ in Oxford Handbook Topics in Criminology and Criminal Justice (Oxford University Press 2016).
29. Ekiz S, ‘Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi Kapsamında Çocuğun Katılım Hakkı’ (2024) 89(2) İzmir Barosu Dergisi 267.
30. Government of the Netherlands, ‘Penalties for Juvenile Offenders’ https://www.government.nl/themes/justice-security-and-defence/sentences-and-non-punitive-orders/penalties-juvenile-offenders Erişim Tarihi 6 Eylül 2026.
31. Hasta Hakları Yönetmeliği, RG 1 Ağustos 1998/23420.
32. Hollanda Ceza Kanunu (Wetboek van Strafrecht) https://wetten.overheid.nl/BWBR0001854/ Erişim Tarihi 6 Eylül 2026.
33. İçel K, ‘Federal Almanya’da Genç Suçlular İçin Ceza Hukuku’ (1968) 34(1-4) İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası 156.
34. İnsan Haklarını ve Ana Hürriyetleri Koruma Sözleşmesi (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi), RG 19 Mart 1954/8662.
35. İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Kanun No 6331, RG 30 Haziran 2012/28339.
36. Karagül S, ‘Çocuk Edebiyatı ve Bibliyoterapi’ (2018) 3(6) Çocuk ve Medeniyet 43.
37. Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, Kanun No 6698, RG 7 Nisan 2016/29677.
38. Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Danışmanlık Tedbiri Uygulamaları El Kitabı (MEB 2015) https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2015_08/28114710_danmanlktedbiriuygulamalarelkitab26.8.15.pdf Erişim Tarihi 29 Ağustos 2026.
39. Youth Justice Board for England and Wales ve Ministry of Justice, Referral Order Guidance (Ekim 2018) https://www.gov.uk/government/publications/young-offenders-referral-orders Erişim Tarihi 6 Eylül 2026.
40. Newburn T et al, The Introduction of Referral Orders into the Youth Justice System: Final Report (Home Office Research Study 242, Home Office 2002).
41. Özar S, ‘Suça Sürüklenen Çocuğun Ceza ve Güvenlik Tedbiri Sorumluluğu’ (2023) 14(55) Türkiye Adalet Akademisi Dergisi 111.
42. Özdemir O, ‘Doğa Deneyimine Dayalı Çevre Eğitiminin İlköğretim Öğrencilerinin Çevrelerine Yönelik Algı ve Davranışlarına Etkisi’ (2010) 27 Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 125.
43. Öztürk B ve Erdem MR, Uygulamalı Ceza Hukuku ve Güvenlik Tedbirleri Hukuku (13. Baskı, Seçkin 2013).
44. Sentencing Act 2020 https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2020/17 Erişim Tarihi 6 Eylül 2026.
45. Stichting Halt, ‘Over Halt’ https://www.halt.nl/over-halt Erişim Tarihi 6 Eylül 2026.
46. TBMM, Çocuk Koruma Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi, Dönem 28, Yasama Yılı 4, Esas No 2/3771 (14 Temmuz 2026) https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D28/Y4/T2/WebOnergeMetni/45e7910e-e4af-4cc1-ba93-e0fc84e03399.pdf Erişim Tarihi 22 Ağustos 2026.
47. TBMM Adalet Komisyonu, Çocuk Koruma Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi Raporu, Sıra Sayısı 286 (2026).
48. TBMM, Tutanak Dergisi, 28. Dönem, 4. Yasama Yılı, 120 ve 121. Birleşimler (5-6 Ağustos 2026).
49. Tulay ME, ‘Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması: Yasal Şartların Yerindeliği ve Kararın Hukuki Etkileri Üzerine Bir Değerlendirme’ (2021) 25(4) Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 477.
50. Tulay ME, ‘Kanunilik İlkesi Işığında Ceza Hukuku Kurallarının Zaman Bakımından Uygulanması ve Delil Elde Etme Yöntemlerinde Zaman Bakımından Uygulanma Sorunu’ (2016) 22(3) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 2715.
51. Türk Ceza Kanunu, Kanun No 5237, RG 12 Ekim 2004/25611.
52. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, Kanun No 2709, RG 9 Kasım 1982/17863 (Mükerrer).
53. Türkiye Yeşilay Cemiyeti, ‘Tarihçe’ https://www.yesilay.org.tr/kurumsal/tarihce/ Erişim Tarihi 2 Eylül 2026.
54. Türkiye Yeşilay Cemiyeti, Türkiye Yeşilay Cemiyeti Tüzüğü https://www.yesilay.org.tr/documents/file/YADosyalar/tuzuk_2015-da738b7b-ca3b-44f3-8ff4-3d2a25562291.pdf Erişim Tarihi 2 Eylül 2026.
55. van Delft BJ, Zeijlmans K, Asscher JJ, Liefaard T ve van der Laan AM, ‘The Effectiveness of the Dutch Juvenile Diversion Program Halt: Study Protocol for a Randomized Controlled Trial’ (2025) 13 BMC Psychology 819.
56. Vooren M, Rud I, Cornelisz I, van Klaveren C, Groot W ve Maassen van den Brink H, ‘The Effects of a Restorative Justice Programme (Halt) on Educational Outcomes and Recidivism of Young People’ (2023) 19(3) Journal of Experimental Criminology 691.
57. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E 2008/11-250, K 2009/13, 3 Şubat 2009.
58. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E 2023/50, K 2024/78, 21 Şubat 2024.