YEREL YÖNETİMLERİN İNSAN HAKLARI YÜKÜMLÜLÜKLERİ BAĞLAMINDA ÇOCUĞUN KENT HAKKI

Öz

Kent, çocukların gündelik yaşamlarının, gelişimlerinin ve haklardan fiilen yararlanmalarının önemli ölçüde şekillendiği başlıca mekânsal ve yönetsel alanlardan biridir. Buna paralel olarak yerel yönetimlerin insan haklarının korunması ve gerçekleştirilmesindeki rolü giderek daha görünür hâle gelmiş; katılım, kentsel planlama, hizmetlere erişim, eşitlik ve sosyal adalet gibi alanlarda hak temelli yerel yönetim anlayışı güç kazanmıştır. Bu çalışma, Türk hukuk literatüründe sınırlı biçimde ele alınan “çocuğun kent hakkı” kavramını, yerel yönetimlerin insan hakları yükümlülükleriyle ilişkisi içerisinde kavramsal, normatif ve işlevsel yönleriyle incelemektedir. Çalışmada öncelikle kent hakkının insan haklarıyla ilişkisi, çocuğun kent hakkının kavramsallaştırılması ve yerel yönetimlerin çocuk haklarının korunmasındaki rolü ele alınmaktadır. Ardından kavram; çocukların yerel karar alma süreçlerine katılımı, kentsel planlama ve mekânın çocuk bakımından düzenlenmesi ile kentsel hizmetlere erişim eksenlerinde değerlendirilmektedir. Çalışma, çocuğun kent hakkının bağımsız bir sübjektif haktan ziyade, mevcut çocuk haklarının kentsel ve yerel düzeyde birbiriyle ilişkisini ve yerel kamusal gücün bu haklar karşısındaki konumunu görünür kılan hak temelli bir çerçeve olarak değerlendirilmesinin daha isabetli olduğu sonucuna ulaşmaktadır. Bu çerçevenin potansiyeli, normatif belirsizlik, yetki dağılımı, mali kapasite ve uygulanabilirlikten kaynaklanan sınırlarla birlikte değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• çocuğun kent hakkı
• çocuk hakları
• yerel yönetimler
• kent hakkı
• insan hakları yükümlülükleri
• çocuk dostu kentler

THE CHILD’S RIGHT TO THE CITY IN THE CONTEXT OF LOCAL GOVERNMENTS’ HUMAN RIGHTS OBLIGATIONS

Öz

The city constitutes a central spatial and administrative setting in which children’s everyday lives, development, and effective enjoyment of rights are substantially shaped. In parallel, the role of local governments in the protection and realization of human rights has become increasingly visible, while rights-based local governance has gained importance in areas such as participation, urban planning, access to services, equality, and social justice. This article examines the relatively underexplored concept of the “child’s right to the city” in relation to the human rights obligations of local governments from conceptual, normative, and functional perspectives. It first considers the relationship between the right to the city and human rights, the conceptualization of the child’s right to the city, and the role of local governments in protecting children’s rights. It then assesses the concept through children’s participation in local decision-making, urban planning and the organization of space from a child-rights perspective, and access to urban services. The article concludes that the child’s right to the city is more appropriately understood not as a new and independent subjective right, but as a rights-based framework that renders visible the interrelationship of existing children’s rights at the urban and local levels and the position of local public authority in relation to them. Its potential is assessed alongside limitations arising from normative uncertainty, the allocation of competences, financial capacity, and implementation.

Anahtar Kelimeler

• child's right to city
• children's rights
• local governments
• right to the city
• human rights obligations
• child friendly cities

Kaynakça

1. Adami R, ‘Childism – on Adult Resistance to Children’s Rights’, Adami R, Kaldal A ve Aspán M (ed), The Rights of the Child: Legal, Political and Ethical Challenges içinde (Brill Nijhoff 2023)
2. Aitken SC, Geographies of Young People: The Morally Contested Spaces of Identity (Routledge 2001)
3. Akad M, Vural Dinçkol B ve Bulut N, Genel Kamu Hukuku (19. bs, Der Yayınları 2023)
4. Algan B, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Hakların Korunması (Seçkin Yayıncılık 2007)
5. Algan B, Muhalefet Hakkı ve Türkiye’deki Görünümü (Adalet Yayınevi 2015)
6. Anderson J, Askins K, Cook I, Desforges L, Evans J, Fannin M, Fuller D ve diğerleri, ‘What Is Geography’s Contribution to Making Citizens?’ (2008) 93(1) Geography 34
7. Aytaç FK, ‘Children’s Right to the City: The Case of Street Children’ (2021) 36(4) International Sociology 605
8. Bartlett S, Hart R, Satterthwaite D, de la Barra X ve Missair A, Cities for Children: Children’s Rights, Poverty and Urban Management (Earthscan 1999)

9. BM Çocuk Hakları Komitesi, Çocuğun Üstün Yararının Birincil Düzeyde Gözetilmesi Hakkına İlişkin 14 No’lu Genel Yorum (2013), CRC/C/GC/14, 29 Mayıs 2013 https://docs.un.org/en/CRC/C/GC/14 son erişim tarihi 22 Ekim 2026.
10. BM Çocuk Hakları Komitesi, Çocuğun Dinlenilme Hakkına İlişkin 12 No’lu Genel Yorum (2009), CRC/C/GC/12, 20 Temmuz 2009 https://docs.un.org/en/CRC/C/GC/12 son erişim tarihi 22 Ekim 2026.
11. BM Çocuk Hakları Komitesi, Çocuğun Dinlenme, Boş Zaman, Oyun, Eğlence Etkinlikleri, Kültürel Yaşam ve Sanata Katılma Hakkına İlişkin 17 No’lu Genel Yorum (2013), CRC/C/GC/17, 17 Nisan 2013 https://docs.un.org/en/CRC/C/GC/17 son erişim tarihi 22 Ekim 2026.
12. BM Çocuk Hakları Komitesi, Çocuk Hakları ve Çevreye İlişkin, İklim Değişikliğine Özel Vurgu Yapan 26 No’lu Genel Yorum (2023), CRC/C/GC/26, 22 Ağustos 2023 https://docs.un.org/en/CRC/C/GC/26 son erişim tarihi 22 Ekim 2026.
13. BM İnsan Hakları Konseyi Danışma Komitesi, Role of Local Government in the Promotion and Protection of Human Rights – Final Report of the Human Rights Council Advisory Committee (7 Ağustos 2015) UN Doc A/HRC/30/49
14. Borja J, ‘The Right to the City: From the Street to Globalisation’, Garcia-Chueca E ve Vidal L (ed), Advancing Urban Rights: Equality and Diversity in the City içinde (CIDOB 2019)
15. Butler C, Henri Lefebvre: Spatial Politics, Everyday Life and the Right to the City (Routledge-Cavendish 2012)
16. Cohen EF, ‘Neither Seen nor Heard: Children’s Citizenship in Contemporary Democracies’ (2005) 9(2) Citizenship Studies 221
17. Council of Europe Congress of Local and Regional Authorities, Promoting Human Rights at Local and Regional Level: The Human Rights Dimension of the Activities of the Congress of Local and Regional Authorities – Compendium of Texts (Council of Europe 2016)
18. Cushing DF ve van Vliet W, ‘Children’s Right to the City: The Emergence of Youth Councils in the United States’ (2017) 15(3) Children’s Geographies 319
19. Çelikkalkan ŞS, Küreselleşme Sürecinde Çocuk Dostu Kentler: Antalya Örneği (Doktora tezi, Akdeniz Üniversitesi 2024)
20. Derr V, Chawla L, Mintzer M, Cushing DF ve van Vliet W, ‘A City for All Citizens: Integrating Children and Youth from Marginalized Populations into City Planning’ (2013) 3(3) Buildings 482
21. Driskell D, Creating Better Cities with Children and Youth: A Manual for Participation (Earthscan 2002)
22. Ezer T, ‘Localizing Human Rights in Cities’ (2022) 31(1) Southern California Review of Law and Social Justice 67
23. Feinberg J, ‘The Child’s Right to an Open Future’, Aiken W ve LaFollette H (ed), Whose Child? Parental Rights, Parental Authority and State Power içinde (Rowman & Littlefield 1980)
24. Fraser N, Justice Interruptus: Critical Reflections on the “Postsocialist” Condition (Routledge 1997)
25. García Chueca E, ‘Human Rights in the City and the Right to the City: Two Different Paradigms Confronting Urbanisation’, Oomen B, Davis MF and Grigolo M (eds), Global Urban Justice: The Rise of Human Rights Cities içinde (Cambridge University Press 2016)
26. Garcia-Chueca E ve Vidal L, ‘Introduction’, Garcia-Chueca E ve Vidal L (ed), Advancing Urban Rights: Equality and Diversity in the City içinde (CIDOB 2019)
27. Grigolo M, ‘Local Governments and Human Rights: Some Critical Reflections’ (2017) 49(1) Columbia Human Rights Law Review 67
28. Grigolo M, ‘Understanding the Right to the City as the Right to Difference’, Garcia-Chueca E ve Vidal L (ed), Advancing Urban Rights: Equality and Diversity in the City içinde (CIDOB 2019)
29. Güngör Göksu G, ‘Çocuk Dostu Şehirlerin Kurulmasında Çocuklara Duyarlı Bütçelemenin Önemi ve Rolü’ (2018) 110 Sayıştay Dergisi 157
30. Harvey D, Asi Şehirler: Şehir Hakkından Kentsel Devrime Doğru (Ayşe Deniz Temiz tr, Metis Yayınları 2013)
31. Hazar Z, ‘İnsan Hakları Çatışmalarının Çözümlenmesinde Çocuğun Üstün Yararı İlkesinin İşlevi: Türk Anayasa Mahkemesi Kararları Çerçevesinde Bir Değerlendirme’ (2022) 26(2) Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 647
32. Herring J, ‘Adultism and the Rights of Children’ (Oxford Law Blogs, 16 Kasım 2023) https://blogs.law.ox.ac.uk/family-and-medical-law/blog-post/2023/11/adultism-and-rights-children son erişim tarihi 15 Eylül 2026
33. Işıklar Bengi S ve Kırcı N, ‘Çocukların Kentsel Mekâna Katılım Hakkı’ (1st International Mediterranean Science and Engineering Congress, Adana, 26–28 Ekim 2016)
34. Jeanroy C, Rodela R, Basnou C, Venner K ve Buijs A, ‘Inclusive Urban Planning for and with Children: Planning Green Playgrounds in Barcelona and Utrecht’ (2025) 33(12) European Planning Studies 2164
35. Kavas A, Uzunırmak Y, Sevinçli E, İyikul D ve Gürdoğan B, Kentte Çocuk Olmak: Türkiye’de Parklar, Politikalar ve Uluslararası Deneyimler (Toplum Çalışmaları Enstitüsü 2025)
36. Kayğusuz Akbay M, ‘Çocuk Dostu Kentler, Çocuk Hakları ve Pandemi’ (2022) 33(1) Toplum ve Sosyal Hizmet 245
37. Kaypak Ş ve Uçar A, ‘Çocuk Haklarının Gerçekleşmesi Açısından Çocuk Dostu Kentler’ (2018) 4(18) International Journal of Academic Value Studies 17
38. Kuymulu MB, ‘The Vortex of Rights: “Right to the City” at a Crossroads’ (2013) 37(3) International Journal of Urban and Regional Research 923
39. Lansdown G, ‘The Realisation of Children’s Participation Rights’, Percy-Smith B ve Thomas N (ed), A Handbook of Children and Young People’s Participation: Perspectives from Theory and Practice içinde (Routledge 2009)
40. Lefebvre H, Gündelik Hayatın Eleştirisi, Cilt 1 (Işık Ergüden tr, Sel Yayıncılık 2015)
41. Lefebvre H, Şehir Hakkı (Işık Ergüden tr, Sel Yayıncılık 2016)
42. Liebel M ve Meade P, ‘Adultism, Children’s Political Participation and Voting Rights’ in Liebel M ve diğerleri, Childhoods of the Global South: Children’s Rights and Resistance (Policy Press 2023)
43. Marcuse P, ‘Reading the Right to the City’ (2014) 18(1) City 4
44. Mitchell D, The Right to the City: Social Justice and the Fight for Public Space (Guilford Press 2003)
45. Nolan A ve Pells K, ‘Children’s Economic and Social Rights and Child Poverty: The State of Play’ (2020) 28(1) The International Journal of Children’s Rights 111
46. Oberleitner G ve Starl K, ‘Understanding Human Rights at the Local Level’ in Stohl M ve Brysk A (ed), A Research Agenda for Human Rights (Edward Elgar 2020)
47. Oomen B and Baumgärtel M, ‘Human Rights Cities’, Mihr A and Gibney M (eds), The SAGE Handbook of Human Rights içinde (SAGE 2014)
48. Oomen B, Davis MF and Grigolo M, ‘Introduction: The Promise and Challenges of Human Rights Cities’, Oomen B, Davis MF and Grigolo M (eds), Global Urban Justice: The Rise of Human Rights Cities içinde (Cambridge University Press 2016)
49. Öner RV, Henri Lefebvre’in İzinde: Felsefeden Şehir Hakkına Diyalektik Bir Yolculuk (Ütopya Yayınevi 2025)
50. Öner RV ve Osmanoğulları F, ‘Kentli Haklarına Karşı Şehir Hakkı: Farklılıklar, Benzerlikler ve Eğilimler’ (2017) 8(11) Emek Araştırma Dergisi (GEAD) 75
51. Özdemir AM ve diğerleri, Genel Kamu Hukuku: Kuramsal Yaklaşım (2. bs, İmge Kitabevi Yayınları 2020)
52. Preston C ve Carr W, ‘Recognitional Justice, Climate Engineering, and the Care Approach’ (2018) 21(3) Ethics, Policy & Environment 308
53. Powell R, ‘Child-Friendly Cities and Communities: Opportunities and Challenges’ (2024) 22(5) Children’s Geographies 716
54. Rodrigues C, ‘On the Right to the City’ (2015) 8 Revista de Geografia e Ordenamento do Território 217
55. Shier H, What Does ‘Equality’ Mean for Children in Relation to Adults? (Global Thematic Consultation on Addressing Inequalities, 2012) https://www.harryshier.net/docs/Shier-What_Does_Equality_Mean_for_Children.pdf son erişim tarihi 15 Eylül 2026
56. Soohoo C, ‘Human Rights Cities: Challenges and Possibilities’, Oomen B, Davis MF ve Grigolo M (ed), Global Urban Justice: The Rise of Human Rights Cities içinde (Cambridge University Press 2016)
57. Sormunen M, ‘Understanding the Best Interests of the Child as a Procedural Obligation: The Example of the European Court of Human Rights’ (2020) 20(4) Human Rights Law Review 745
58. Stephens C, ‘Urban Inequities; Urban Rights: A Conceptual Analysis and Review of Impacts on Children, and Policies to Address Them’ (2012) 89(3) Journal of Urban Health 464
59. Şimşek AA and Öner RV, ‘Sosyal Haklardan Şehir Hakkına: Barış Bıçakçı Eserleri Üzerine Bir İnceleme’ (2019) 74(1) Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 135
60. Tandoğan O, ‘Çocuk İçin Daha Yaşanılır Bir Kentsel Mekân: Dünyada Gerçekleştirilen Uygulamalar’ (2014) 9(1) Megaron 19
61. Tekeli İ ve Ataöv A, Sürdürülebilir Toplum ve Yapılı Çevre: Stratejiler Yelpazesi (İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları 2017)
62. Tranter P ve Sharpe S, ‘Children and Peak Oil: An Opportunity in Crisis’ (2007) 15(1) The International Journal of Children’s Rights 181
63. UNICEF, Child Participation in Local Governance: A UNICEF Guidance Note (UNICEF 2017) https://www.unicef.org/media/59041/file son erişim tarihi 22 Ekim 2026.
64. UNICEF, Advantage or Paradox? The Challenge for Children and Young People of Growing Up Urban (UNICEF 2018) https://www.unicef.org/reports/advantage-or-paradox son erişim tarihi 22 Ekim 2026.
65. UNICEF, The Child Friendly Cities Initiative: Guidance Note (UNICEF 2022) https://www.unicef.org/documents/local-governance-programming son erişim tarihi 22 Ekim 2026.
66. UNICEF, ‘What is a Child Friendly City?’ https://www.childfriendlycities.org/what-is-a-child-friendly-city son erişim tarihi 15 Eylül 2026
67. UNICEF UK, Play and the Built Environment (Mayıs 2022) https://www.unicef.org.uk/child-friendly-cities/play-built-environment/ son erişim tarihi 15 Eylül 2026
68. Vidal DG ve Castro Seixas E, ‘Children’s Green Infrastructure: Children and Their Rights to Nature and the City’ (2022) 7 Frontiers in Sociology 804535
69. Whitzman C, Worthington M ve Mizrachi D, ‘The Journey and the Destination Matter: Child-Friendly Cities and Children’s Right to the City’ (2010) 36(4) Built Environment 474
70. Yücel Dericiler Ö, ‘Şirketlerin İnsan Haklarına İlişkin Yükümlülüklerinin Niteliği ve Temellendirilmesi Sorunu: Saygı Gösterme Sorumluluğu Ne Yükler?’ (2018) 6(11) Antalya Bilim Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 59