تأثير أبي حنيفة على منهج التفسير في العهد العثماني: دراسة في تفسيرَيْ إرشاد العقل السليم وروح البيان
Öz
يبرز أبو حنيفة (ت. 150/767) مؤسس المذهب الحنفي، فهو مرجع في الفقه، كما أنه عالم مؤثر في أصول الدين والحديث والأدب. وقد لعبت أفكاره الشرعي والقدرة الاجتهادية التي اكتسبها نتيجة لهذه العلوم دوراً في الحفاظ على صلاحية معظم آرائه حتى اليوم. ونظرًا لتنوع معرفته وبصيرته، فقد تم استخدام آراء أبي حنيفة في مختلف فروع العلوم ومنها التفسير. ورغم أن هويته فقيه في هذا العلم تطغى على معرفته في مجالات أخرى، إلا أنه يُلاحظ أن تعليقاته وآرائه في مجالات مختلفة تُذكر أحيانًا في أعماله التفسيرية. أبو السعود أفندي (ت. 982/ 1574) وإسماعيل حقي بورسوي (ت. 1137/ 1725)، وهما من كبار مفسري العصر العثماني اللذين أنتجهما بلدنا، هما يستفيدان من آراء أبي حنيفة في مجالات الفقه وأصول الدين والتلاوة والتصوف وعلم اللغة في تفسيرهما. وحقيقة أن هذين المفسرين يقدمان معلومات عن فضائل أبي حنيفة وأساطيره ويدافعان عن بعض آرائه في مؤلفاتهما ويُظهر مدى تأثيره في تفسير الفترة العثمانية. كتب أبوسعود أفندي، المعروف بألقاب "سلطان المفسرين، خطيب المفسرين، خاتمة المفسرين"، العديد من التعليقات والشروحات على المصنفات الفقهية الحنفية، مما أدى إلى تسميته بـ"أبو حنيفة الثاني".وحقيقة أن ذكر أبو السعود أفندي فضائل أبي حنيفة ومدافعته عن بعض آرائه في تفسيره أمر مهم من حيث إظهار مدى إخلاصه له. على الرغم من أن البروسوي، أحد المفسرين البارزين في الفترة العثمانية، لم يكتب عملا منفصلا عن الحنفية، إلا أنه أعطى مساحة أكبر لآراء أبي حنيفة من أبو السعود أفندي في تفسيره، حيث أن تفسيره أكثر شمولاً، ويتكون أساسًا من خطب للجمهور، والمفسر هو عالم متعدد الأبعاد.في حين أن أبا سعود يشير مباشرة إلى آراء وروايات أبو حنيفة في ما يقرب من أربعين موضعًا في تفسيره، فإن البروسوي يشير إلى أبو حنيفة في أكثر من مائتي موضع. وهذا يُظهر أن الاهتمام بأبي حنيفة وآرائه زاد مع مرور الوقت في الفهم العثماني للتفسيرعند دراسة هذين التفسيرين، يُلاحظ أن هذه الأعمال تشمل بشكل رئيسي تفسيرات أبي حنيفة الفقهية، نظرًا لكونه عالم فقه وإمام مذهب. بالإضافة إلى ذلك، يشمل هذان التفسيران تفسيرات أبي حنيفة الفقهية واللغوية والعقائدية، وكذلك آرائه في التلاوة والتصوف. يؤدي هذا الولاء لأبي حنيفة أحيانًا إلى النهج الأيديولوجي تجاهه وتجاه آرائه في هذين التفسيرين. تهدف هذه الدراسة، التي أُعدت بناءً على تحليل الوثائق باستخدام طريقة البحث النوعي، إلى الإسهام في الأدبيات من خلال دراسة تأثير أبي حنيفة على فهم التفسير العثماني في عينة تفسير "إرشاد العقل السليم" لأبي سعود أفندي و"روح البيان للبروسوي.
Anahtar Kelimeler
Ebû Hanîfe’nin Osmanlı Tefsir Anlayışına Etkisi: İrşâdü’l-akli’s-selîm ve Rûhu’l-beyân Tefsirleri Özelinde
Öz
Ebû Hanîfe (öl. 150/767) fıkıh alanında otorite olması sebebiyle Hanefîlik mezhebinin kurucusu ola-rak öne çıkmakla birlikte kelam, hadis ve edebiyat alanlarında da söz sahibi bir âlimdir. Sahip olduğu bu ilimler sonucunda ulaştığı hukuki düşünce ve ictihad yetisi onun görüşlerinin çoğunun günümü-ze kadar geçerliliğini korumasında rol oynamıştır. Bu çok yönlü birikimi ve ileri görüşlülüğü sebe-biyle Ebû Hanîfe’nin görüşlerine farklı bilim dallarında da başvurulmuştur. Onun görüşlerine yer verilen bilim dallarından biri de Tefsirdir. Bu ilimde de hukukçu kimliği diğer alanlardaki birikiminin önüne geçmekle birlikte tefsir eserlerinde yer yer farklı alanlarda onun yorum ve görüşlerine değinil-diği görülmektedir. Ülkemizin yetiştirdiği Osmanlı dönemi önemli müfessirlerinden Ebüssuûd Efen-di (öl. 982/1574) ve İsmâil Hakkı Bursevî (öl. 1137/1725) de tefsirlerinde Ebû Hanîfe’nin fıkıh başta olmak üzere kelam, kıraat, tasavvuf ve dilbilim alanındaki görüşlerinden yararlanmaktadır. Bu iki müfessirin eserlerinde yer yer Ebû Hanîfe’nin fezaili ve menakıbı hakkında bilgi vermesi ile bazı görüşlerini savunması onun Osmanlı dönemi tefsirinde ne kadar etkin olduğunu göstermektedir. “Sultânü’l-müfessirîn, hatîbü’l-müfessirîn, hâtimetü’l-müfessirîn” unvanları ile anılan Ebüssuûd Efendi’nin Hanefi fıkıh eserleri üzerine çok sayıda şerh ve ta‘lik yazmış olması onun “Ebû Hanîfe-i Sânî” olarak anılmasına neden olmuştur. Ebüssuûd’un, tefsirinde Ebû Hanîfe’nin fezailine sıkça yer vermesi ve bazı görüşlerini savunması ona olan bağlılığının boyutunu göstermesi bakımından önem-lidir. Osmanlı döneminin önde gelen müfessirlerinden Bursevî, Hanefîlik ile ilgili müstakil bir eser yazmamasına rağmen onun tefsirinin daha kapsamlı olması, temelde halka yönelik vaazlardan oluş-ması ve müfessirin çok boyutlu bir âlim olması sebebiyle tefsirinde Ebû Hanîfe’nin görüşlerine Ebüssuûd Efendi’den fazla yer vermektedir. Ebüssuûd, tefsirinde yaklaşık kırk yerde doğrudan Ebû Hanîfe’nin görüş ve rivayetlerine atıfta bulunurken Bursevî ise iki yüzden fazla yerde Ebû Hanife’ye atıfta bulunur. Bu durum Osmanlı tefsir anlayışında zaman geçtikçe Ebû Hanîfe ve görüşlerine olan ilginin arttığını göstermektedir. Bu iki tefsir incelendiğinde fıkıh âlimi ve mezhep imamı olması sebebiyle bu eserlerde çoğunlukla Ebû Hanîfe’nin fıkhî yorumlarına yer yerildiği görülmektedir. Bunların yanı bu iki tefsirde Ebû Hanîfe’nin fıkhî, dilbilimsel ve kelami yorumlarının yanı sıra kıraat ve tasavvuf alanındaki görüşlerine yer verilmektedir. Ebû Hanîfe’ye yönelik bu bağlılık yer yer bu iki tefsirde ona ve görüşlerine yönelik ideolojik yaklaşıma da neden olmaktadır. Nitel araştırma yönte-minin doküman analizine dayalı olarak hazırlanan bu çalışmada Ebüssuûd Efendi’nin İrşâdü’l-akli’s-selîm ve Bursevî’nin Rûhu’l-beyân tefsirleri örnekleminde Ebû Hanîfe’nin Osmanlı tefsir anlayışına etkisi incelenerek literatüre katkı sunulması amaçlanmaktadır.
Anahtar Kelimeler
The Effect of Abū Ḥanīfah on The Ottoman Tafsīr Understanding: In Private of Irshād al-ʻAql al-Salīm and Rūḥ al-Bayān tafsīrs
Öz
Abu Hanifa (d. 150/767) stands out as the founder of the Hanafi sect, as he is an authority in the field of fiqh and is also an influential scholar in the fields of theology, hadith and literature. The legal thought and ijtihad ability he acquired as a result of these sciences played a role in preserving the validity of most of his views until today. Abu Hanifa's views, with his versatile knowledge and foresight, have been used in different branches of science. One of the branches of science in which his views are included is Tafsīr. Although his identity as a jurist in this science overrides his knowledge in other fields, it is seen that his comments and opinions in different fields are occasion-ally mentioned in his exegetical works. Ebussuud Efendi (d. 982/1574) and Ismail Hakkı Bursevī (d. 1137/1725) who are important commentators of the Ottoman period produced by our country, also benefit from Abu Hanifa's views in the fields of fiqh, theology, recitation, sufizm and linguistics in their commentaries. The fact that these two commentators occasionally provide information about Abu Hanifa's merits and legends and defend some of his views in their works shows how effective he was in the interpretation of the Ottoman period. Ebussuud Efendi who is known with the titles of "Sultan al-mufessirīn, hatīb al-mufessirīn, hātime al-mufessirīn", wrote many commentaries and explanation on Hanafi fiqh works, which caused him to be called "Abu Hanifa Sānī" has happened. Although Bursevī, one of the leading commentators of the Ottoman period, did not write a separate work on Hanafism, he gives more space to the views of Abu Hanifa than Ebussuud Efendi in his commentary, since his commentary is more comprehensive, consists mainly of sermons for the pub-lic, and the commentator is a multidimensional scholar. While Ebussuud directly refers to Abu Hanife's views and narrations in nearly forty places in his commentary, Bursevi refers to Abu Hanifa in more than two hundredplaces. This shows that the interest in Abu Hanifa and his views increased over time in the Ottoman understanding of tafsīr. When these two tafsīr are examined, it is seen that these works mostly include Abu Hanifa's fiqh interpretations, since he was a fiqh scholar and sect imam. In addition, these two tafsīr include Abu Hanifa's fiqh, linguistic and theological inter-pretations, as well as his views on recitation and Sufism. This devotion to Abu Hanifa sometimes causes the ideological approach towards him and his views in these two commentaries. In this study, prepared based on document analysis of the qualitative research method, it is aimed to contribute to the literature by examining Abu Hanifa's influence on the understanding of Ottoman tafsīr in the sample of Ebussuud Efendi's al Irshād al-ʻAql al-Salīm and Bursevī's Ruh al-Bayan tafsīr.
Anahtar Kelimeler
Makalenin İngilizce özetini gözden geçiren Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Tefsir Anabilim Dalı Arş. Gör. Dr. Abdullah Karaca'ya ve Arapça özetini gözden geçiren Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Tefsir Anabilim Dalı Dr. Öğr. Üyesi Hasan Sevim'e teşekkür ederim.
