الطعن في روايات القراءات والدفاع عنها بالتوجيه: دراسة في القيمة اللغوية لروايات هارون بن موسى الأعور

Öz

يُعَدُّ هارون بن موسى الأعور (ت 170هـ)، المشهود له بالتمكُّن في علوم القراءات واللغة العربية والحديث، شخصيةً أثارت جدلاً بين علماء عصره؛ نظراً لمنهجية التدوين التي تبنَّاها وروايته للقراءات الشاذة إبان مرحلة تصنيف العلوم الإسلامية المبكرة، ولا سيما أن وصف بعض أئمة القراءات -كابن مجاهد- لبعض مروياته بـ "الغلط" قد أثار إشكاليةً حول مشروعية إرثه العلمي. وعلى الرغم من وجود دراسات سابقة تناولت هارون بن موسى من جوانب ترجمية (بيوغرافية) أو نحوية بحتة، فإن هذا البحث يهدف إلى تحليل الانتقادات المنهجية الموجهة إليه والتوجيهات اللغوية التي سِيقَت لرواياته وفق مقاربةٍ شمولية، وتحديد مكانته المتفردة في تاريخ القراءات. ويتحدد نطاق البحث في نماذج مختارة تتطلب تحليلاً نحوياً مثل (مَالِك/ مَلِكِ، الْاَنْصَار، وَصِيَّةً/الوَصيَّةُ، يَهْلَكُ/يُهْلِكُ، هَيْهَاتَ، يٰسٓ)، انتُخِبَت من بين مروياته الواسعة التي أسندها إلى النبي ﷺ والصحابة ومصاحفهم والتابعين وأتباعهم. وقد اعتمَدت الدراسة المنهج النوعي باستخدام تقنية تحليل الوثائق؛ حيث صُنِّفت المعطيات المستخرجة من المصادر التراثية، وتم فحص الروايات بالمنهجين الاستقرائي والتحليلي، وتقييمها في ضوء قواعد اللغة العربية (القياس والسماع). تظهر نتائج البحث أن هارون يُعَدُّ شخصيةً رائدةً في البصرة، حيث جمع وجوه القراءات وصنّفها، ودوّن القراءات الشاذة بأسانيدها. وتتمثل أبرز سمة ميّزته عن معاصريه في أنه لم يقتصر على نقل الروايات المتواترة، بل عمل أيضًا على تحقيق القراءات الشاذة وتدوينها. إلى جانب ذلك، تبيّن أن الانتقادات الموجهة إليه كانت نابعة من دينامية المشافهة والتدوين في تلك المرحلة؛ وأن هذا الخلاف الذي ظل في عصره ضمن الإطار العلمي، يُعد ممهِّدًا تاريخيًا لعملية التصفية المدعومة من الدولة، والتي استهدفت القراءات الشاذة في القرن الرابع الهجري. ويُلاحظ أن الروايات التي وصفها ابن مجاهد بـ«الغلط» قد وُجّهت توجيهًا لغويًا من قبل بعض اللغويين، كابن جني، استنادًا إلى معطيات السماع الصحيح في لهجات العرب، كما يتبيّن أن الأوجه المختلفة في الأمثلة المحللة تتيح إمكانات تفسيرية تُسهم في توسيع المجال الدلالي للآيات. وختامًا، خلص البحث إلى أن هارون يُعَدُّ راويًا ثقةً في علوم القراءات واللغة العربية والحديث، وأن القراءات التي نقلها تُعتبر معتبرة من الناحية اللغوية

Anahtar Kelimeler

• القراءات
• النحو
• هارون بن موسى الأعور
• الشاذ
• التوجيه

The Attribution of Ghalat (Error) and the Defense of Tawjīh (Linguistic Justification) in the Transmission of Qirāʾāt: The Linguistic Value of the Narrations of Hārūn b. Mūsā al-Aʿwar

Abstract

Hārūn b. Mūsā al-Aʿwar (d. 170/786), renowned for his expertise in qirāʾāt, Arabic linguistics, and hadith, emerged as a controversial figure among early Islamic scholars due to his methodology of compilation (tadwīn) and his transmission of shādh (irregular) qirāʾāt. The characterization of some of his narrations as ghalaṭ (error), particularly by qirāʾāt authorities such as Ibn Mujāhid, has given rise to questions regarding the legitimacy of his scholarly legacy. Although the existing literature includes studies that address Hārūn b. Mūsā from either a biographical or a purely grammatical pers-pective, this study aims to analyze—through a holistic approach—both the methodological criti-cisms directed at him and the linguistic justifications (tawjīh) proposed for his narrations, thereby determining his distinctive position in the history of qirāʾāt. The scope of the research consists of selected examples requiring syntactic analysis—such as مَالِك/مَلِكِ, الْاَنْصَار, وَصِيَّةً/الوَصِيَّةُ, يَهْلَكُ/يُهْلِكُ, هَيْهَاتَ, and يٰسٓ—drawn from the wide range of narrations attributed by Hārūn b. Mūsā to the Prophet, the Companions, the Companion codices (maṣāḥif), the Successors (tābiʿūn), and their followers (atbāʿ al-tābiʿīn). Employing a qualitative research design and the document analysis method, the study classifies data obtained from classical sources and examines the narrations through inductive and analytical approaches within the framework of Arabic linguistic principles (qiyās and samāʿ). The findings indicate that Hārūn was a pioneering scholar in Basra who compiled and classified qirāʾāt variants and systematically recorded shādh readings together with their chains of transmission (isnād). What most clearly distinguishes him from his contemporaries is his engagement not only with mutawātir narrations but also with shādh readings through processes of verification (taḥqīq) and compilation (tadwīn). Furthermore, the criticisms directed at him appear to have stemmed from the tension between oral transmission (shifāhī) and written compilation (tadwīn) characteristic of the period. This scholarly disagreement, while remaining largely academic in his own time, can be regarded as a historical precursor to the state-sponsored marginalization of shādh recitations in the fourth century AH. It is also observed that the narrations labeled as ghalaṭ by Ibn Mujāhid were lin-guistically justified by scholars such as Ibn Jinnī on the basis of authentic samāʿ data from Arabic dialects. Moreover, the variant readings identified in the analyzed examples provide interpretive pos-sibilities that expand the semantic scope of the verses. In conclusion, Hārūn is established as a trustworthy (thiqa) transmitter in the fields of qirāʾāt, Arabic linguistics, and hadith, and the recita-tions he transmitted can be regarded as linguistically valid.

Keywords

• Qirāʾāt
• Syntax (Naḥw)
• Hārūn b. Mūsā al-Aʿwar
• Shādh.
• Tewcih

Kıraatlerin Rivâyetinde Galat İsnadı ve Tevcih Savunusu: Hârûn b. Mûsâ el- A‘ver’in Rivâyetlerinin Dilbilimsel Değeri

Öz

Kıraat, Arap dili ve hadis alanlarında yetkinliğiyle tanınan Hârûn b. Mûsâ el-A‘ver (öl. 170/786), erken dönem İslami ilimler tasnîfinde benimsediği tedvîn metodolojisi ve şâz kıraat rivâyetleri nedeniyle dönemin otoritelerince tartışılan bir şahsiyet olmuştur. Özellikle İbn Mücâhid gibi kıraat otoriterlerinin, Hârûn’un bazı rivâyetlerini “galat” (hata) olarak nitelemesi, onun ilmî mirası etrafında bir meşruiyet sorunu doğurmuştur. Literatürde Hârûn b. Mûsâ’yı biyografik veya sadece nahvî açıdan ele alan çalışmalar bulunmakla birlikte bu araştırma, ona yöneltilen metodolojik tenkitler ile rivâyetlerine getirilen dilbilimsel tevcihleri bütüncül bir yaklaşımla analiz etmeyi ve Hârûn’un kıraat tarihindeki özgün konumunu belirlemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın kapsamını, Hârûn’un Hz. Peygamber, sahabe, sahabe mushafları, tabiîn ve etbâüt-tâbiîn’e isnad ettiği geniş rivâyet yelpazesi içerisinden seçilen ve nahvî tahlil gerektiren مَالِك/ مَلِكِ، الْاَنْصَار، وَصِيَّةً/الوَصيَّةُ، يَهْلَكُ/يُهْلِكُ، هَيْهَاتَ، يٰسٓ gibi örnekler oluşturmaktadır. Nitel araştırma yönteminin benimsendiği çalışmada, belge incelemesi tekniği kullanılmıştır. Klasik kaynaklardan elde edilen veriler tasnîf edilmiş; rivâyetler, tümevarım ve analitik yöntemle incelenerek Arap dili kuralları (kıyas-semâ) çerçevesinde değerlendirilmiştir. Araştırmada elde edilen bulgular, Hârûn’un Basra’da kıraat vecihlerini derleyip tasnîf eden ve şâz kıraatleri isnadlarıyla birlikte derleyen öncü bir kişi olduğunu göstermektedir. Onu muasır âlimlerden ayıran en belirgin özelliği ise sadece mütevatir rivâyetleri değil, şâz kıraatleri de tahkik ve tedvîn etmesidir. Bununla birlikte ona yöneltilen tenkitlerin dönemin şifahîlik-tedvin dinamiğinden kaynaklandığı; onun döneminde ilmî düzeyde kalan bu ihtilafın, hicrî dördüncü asırda şâz kıraatlere yönelik uygulanacak devlet destekli tasfiye sürecinin tarihsel bir öncüsü olduğu tespit edilmiştir. İbn Mücâhid’in “galat” olarak nitelediği rivâyetlerin, İbn Cinnî gibi dil âlimlerince Arap lehçelerindeki sahih semâ verilerine dayandırılarak tevcih edildiği; ayrıca tahlil edilen örneklerdeki farklı vecihlerin, âyetlerin anlam alanını genişleten yorum imkânları sunduğu görülmüştür. Netice olarak; Hârûn’un kıraat, Arap dili ve hadis ilminde sika bir râvî olduğu ve naklettiği kıraatlerin dilbilimsel anlamda muteber kabûl edildiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Nahîv
• Hârûn b. Mûsâ el-A‘ver
• Şâz
• Tevcîh

Kaynakça

1. Abdüsselâm, Muhammed Reşâd. "et-Tevcîhâtü'n-nahviyye li-kırâʾâti Hârûn b. Mûsâ en-Nahvî el-Aʿver". Mecelletü Külliyyeti'l-Luğati'l-ʿArabiyye bi-İtâyi'l-Bârûd 33/7 (2020), 7517-7579.
2. Akaslan, Yaşar. “Fâtiha Sûresi’nin Kırâat İhtilâfları Bağlamında Değerlendirilmesi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 44 (Haziran 2018), 109-141. https://doi.org/10.17120/omuifd.400329
3. Akaslan, Yaşar. Kıraat İlminin Temel Kaynakları. İstanbul: İFAV Yayınları, 2021.
4. Akkuş, Murat. “Kıraatlerin Tefsire Etkisi (İbn Âşûr Örneği)”. Mütefekkir 2/3 (Haziran 2015), 151-176. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.130259
5. Ali b. Sâlim en-Nûrî. Gaysü’n-nefʿ fi’l-kırâʾâti’s-sebʿ, thk. Ahmed Mahmûd Abdüssemîʿ. Beyrut: y.y., 1425/2004.
6. Altıkulaç, Tayyar. “Dûrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/5-6. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
7. Apaydın, H. Yunus. “Hata”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/437-442. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
8. Bâcî. et-Taʿdîl ve’t-tecrîh li-men hurrice lehü’l-Buhâriyyü fi’l-Câmiʿi’s-sahîh, thk. Ebû Lübâbe Hüseyin. 3 Cilt. Riyad: Dârü’l-livâʾ, 1406/1986.

9. Bayraktutan, Osman. Kıraatlerde Ahad Kavramı. Ankara: Gece Akademi Yayınları, 2019.
10. Bennâ, Ahmed b. Muhammed. İthâfü fudelâʾi’l-beşer fi’l-kırâʾâti’l-erbaʿa ʿaşer, thk. Enes Mahra. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1427/2006.
11. Birışık, Abdulhamit. “Kıraat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/426-433. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
12. Birinci, Recep. “Kırâatların Cumhuriyet Dönemi Meâllerine Yansımaları: Bakara Sûresi Örneği”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 9/2 (Ekim 2025), 878-898. https://doi.org/10.31121/tader.1730229
13. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. et-Târîhu’l-kebîr, thk. Muhammed b. Sâlih ed-Debbâsî. 12 Cilt. Riyad: en-Nâşirü’l-mütemeyyiz, 2019.
14. Cemmâîlî. el-Kemâl fî esmâʾi’r-ricâl, thk. Şâdî b. Muhammed b. Sâlim en-Nuʿmân. 10 Cilt. Kuveyt: y.y., 2016.
15. Çalyaka, Selvihan - Akkuş, Murat. “Kıraat İlminde İhticâc ve Tevcîh Olgusuna Dâir Bir İnceleme”. Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi 10/2 (Kasım 2025), 105-115. https://doi.org/10.58648/inciss.1627172
16. Çelik, Cihat. “İbn Mücâhid’in Kitâbü’s-Sebʿa Adlı Eserinde Galat Olarak Gördüğü Kıraat Rivayetlerinin Tahlili”. Tetkik 8 (Eylül 2025), 503-526. https://doi.org/10.55709/tetkik.1682484
17. Dağ, Mehmet. “Kıraat İlminde Şâzz Kavramı -Kavramın Anlamsal Dönüşümü ve Gerçek Anlamının Tespitine Dair-”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 7/2 (Güz 2007), 57-110.
18. Dağ, Mehmet. Tarihsel Perspektif ve Problematik Sorgulaması Bağlamında Kıraat İlminde İhticâc Olgusu. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2005.
19. Dânî. el-Mukniʿ fî resmi mesâhifi’l-emsâr, thk. Muhammed es-Sâdık Kamhâvî. Kahire: y.y., ts.
20. Dinçer, Ferit. Kıraât Nedeniyle Değişen Vezinler ve Anlam Üzerindeki Etkileri (el-Keşşâf Tefsiri Özelinde). İstanbul: Kitap Dünyası, 2022.
21. Ebû Ali el- Fârisî. el-Hucce li’l-kurrâʾi’s-sebʿ, thk. Bedrüddin Kahvecî - Beşîr Cuycâtî. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-meʾmûn, 2. Basım, 1993.
22. Ebû Dâvûd es-Sicistânî. Suʾâlâtü Ebî Ubeydi’l-Âcurrî Ebâ Dâvûd es-Sicistânî fi’l-cerh ve’t-taʿdîl, thk. Muhammed Ali Kāsım el-Amrî. Medine: İmâdetü’l-bahsi’l-ilmî, 1403/1983.
23. Ebû Hayyân el-Endelüsî. el-Bahrü’l-muhît fi’t-tefsîr, thk. Sıdkî Muhammed Cemîl. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’l-fikr, 1420.
24. Ebû Şâme el-Makdisî. el-Mürşidü’l-vecîz ilâ ulûmin teteʿallaku bi’l-Kitâbi’l-Azîz, thk. Tayyar Altıkulaç. Beyrut: Dârü Sâdır, 1975.
25. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Meʿânî’l-kırâʾât. 3 Cilt. Suudi Arabistan: Câmiʿatü’l-Melik Suûd, 1412/1991.
26. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-lüga, thk. Muhammed Avad Mirʿab. 8 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâʾi’t-türâsi’l-Arabî, 2001.
27. Fahreddin er-Râzî. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dârü İhyâʾi’t-türâsi’l-Arabî, 1420.
28. Ferrâ, Yahyâ b. Ziyâd. Kitâbün fîhi lugâtü’l-Kurʾân, thk. Câbir b. Abdullah es-Serîʿ. b.y.: y.y., 1435.
29. Ferrâ, Yahyâ b. Ziyâd. Meʿânî’l-Kurʾân, thk. Ahmed Yûsuf en-Necâtî vd. Mısır: y.y., ts.
30. Hatîb el-Bağdâdî. Târîhu Bağdâd. Kahire: el-Mektebetü’s-selefiyye, 1349.
31. Hızıroğlu, İsa. Me‘âni’l-Kur’ân Eser Geleneğinde Dil-Kıraat İlişkisi. Ankara: Sonçağ Akademi, 2023.
32. İbn Cinnî. el-Muhteseb fî tebyîni vücûhi şevâzi’l-kırâʾât ve’l-îdâhi ʿanhâ. 2 Cilt. b.y.: Vezâretü’l-evkâf, 1420/1999.
33. İbn Ebî Dâvûd. Kitâbü’l-mesâhif, thk. Muhammed b. Abduh. Kahire: y.y., 1423/2002.
34. İbn Ebû Hâtim. el-Cerh ve’t-taʿdîl. Beyrut: Dâiretü’l-meârifi’l-Osmâniyye, ts.
35. İbn Hacer el-Askalânî. Takrîbü’t-tehzîb, thk. Muhammed Avvâme. Suriye: y.y., 1406/1986.
36. İbn Hacer el-Askalânî. Tehzîbü’t-tehzîb. 12 Cilt. Hindistan: Dâiretü’l-meârifi’l-Osmâniyye, 1326/1908.
37. İbn Hâleveyh. el-Hucce fi’l-kırâʾâti’s-sebʿa, thk. Abdülâl Sâlim Mekrem. Beyrut: y.y., 1401.
38. İbn Hibbân. es-Sikât. 9 Cilt. Hindistan: Dâiretü’l-meârifi’l-Osmâniyye, 1393/1973.
39. İbn Hibbân. Meşâhîrü ulemâʾi’l-emsâr ve aʿlâmü fukahâʾi’l-aktâr, thk. Merzûk Ali İbrahim. b.y.: y.y., 1411/1991.
40. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. et-Tekmîl fi’l-cerh ve’t-taʿdîl ve maʿrifeti’s-sikât ve’d-duʿafâʾ ve’l-mecâhîl. 4 Cilt. Yemen: Merkezü’n-Nuʿmân, 1432/2011.
41. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm, thk. Muhammed Hüseyin Şemseddin. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1998.
42. İbn Kuteybe. el-Maʿârif, thk. Servet Ukkâşe. b.y.: y.y., 1413/1992.
43. İbn Manzûr. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dârü Sâdır, 3. Basım, 1414.
44. İbn Mencûye. Ricâlü Sahîhi Müslim, thk. Abdullah el-Leysî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-maʿrife, 1407/1986.
45. İbn Mihrân. el-Mebsût fi’l-kırâʾâti’l-ʿaşr, thk. Sübeyʿ Hamza Hâkimî. Dımaşk: y.y., 1981.
46. İbn Mücâhid. Kitâbü’s-sebʿa fi’l-kırâʾât, thk. Şevkî Dayf. Mısır: Dârü’l-maârif, 2. Basım, 1400.
47. İbn Şâhîn. Târîhü esmâʾi’s-sikât, thk. Subhî es-Sâmerrâî. Kuveyt: y.y., 1404/1984.
48. İbnü’l-Cezerî. en-Neşr fi’l-kırâʾâti’l-ʿaşr. 2 Cilt. b.y.: y.y., ts.
49. İbnü’l-Cezerî. Gāyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâʾ. 3 Cilt. b.y.: Mektebetü İbn Teymiyye, 1932.
50. İbnü’l-Cezerî. Tahbîrü’t-teysîr fi’l-kırâʾâti’l-ʿaşr, thk. Ahmed Muhammed Muflih el-Kudât. Amman: y.y., 1421/2000.
51. İbnü’l-Kıftî. İnbâhü’r-ruvât ʿalâ enbâhi’n-nühât, thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. 4 Cilt. Kahire: Dârü’l-fikri’l-Arabî, 1406/1982.
52. Jeffery, Arthur. “Ubey b. Kaʿb Mushafı I (1-22. Sureler)”, çev. Alpaslan Sarı - M. Kemal Atik. KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 13 (2009), 161-194.
53. Jeffery, Arthur. “Ubey b. Kaʿb Mushafı II (23-114. Sureler)”, çev. Alpaslan Sarı - M. Kemal Atik. KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 14 (2009), 123-153.
54. Kaçalin, Mustafa S. “Galat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/300-303. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
55. Kastallânî, Ahmed b. Muhammed. Letâʾifü’l-işârât li-fünûni’l-kırâʾât. Medine: Merkezü’d-dirâsâti’l-Kurʾâniyye, 2013.
56. Kelâbâzî, Ahmed b. Muhammed. Ricâlü’s-Sahîhi’l-Buhârî (el-Hidâye ve’l-irşâd fî maʿrifeti ehli’s-sika ve’s-sedâd), thk. Abdullah el-Leysî. Beyrut: Dârü’l-maʿrife, 1407/1986.
57. Keleş, Mehmet. “Kıraat Farklılıklarının Anlam Üzerindeki Etkisi: Yâsîn Sûresi Özelinde Bir İnceleme”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 8/1 (Nisan 2024), 152-177. https://doi.org/10.31121/tader.1406627
58. Kılıç, Süleyman - Koyuncu, Recep. “İbnü’l-Cezerî Öncesi Kıraat Ekollerine Genel Bakış”. Kilitbahir 23 (Eylül 2023), 191-218.
59. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
60. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân, thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrahim İtfeyyiş. 2 Cilt. Kahire: Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye, 1384/1964.
61. Mekkî b. Ebû Tâlib. el-Keşf ʿan vücûhi’l-kırâʾâti’s-sebʿ, thk. Muhyiddin Ramazan. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1401.
62. Menîʿ, Nâsır b. Muhammed. Hârûn b. Mûsâ el-Aʿver: Menziletühû ve âsâruhû fî ilmi’l-kırâʾât. Riyad: y.y., ts.
63. Mertoğlu, M. Suat. “Hârûn b. Mûsâ el-Ezdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-1/535-536. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
64. Mizzî, Yûsuf b. Abdurrahman. Tehzîbü’l-kemâl fî esmâʾi’r-ricâl, thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1400/1980.
65. Nehhâs. İʿrâbü’l-Kurʾân, thk. Abdülmünʿim Halil İbrahim. Beyrut: Menşûrât Muhammed Ali Beydûn; Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1421.
66. Okcu, Abdulmecit. “İbn Şenebûz: Hayatı, Kırâat İlmindeki Yeri ve Resmi Hatta Muhalif Okuyuşları”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 42 (Aralık 2014), 2-30.
67. Safedî. el-Vâfî bi’l-vefeyât, thk. Ahmed el-Arnâût - Türkî Mustafa. 29 Cilt. Beyrut: y.y., 1420/2000.
68. Sağlam, Mustafa. “İslam Biyografi Yazıcılığında Tabakâtü’l-Kurrâ Literatürünün Doğuşu ve Gelişimi (Klasik Dönem Tabakâtü’l-Kurrâ Literatürü Bağlamında Bir İnceleme)”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 9/2 (Ekim 2025), 553-577. https://doi.org/10.31121/tader.1767295
69. Salih, Mehmet. Kıraat İlminde Endülüs Geleneği ed-Dânî ve et-Teysîr Örneği. İstanbul: Kitap Dünyası, 2025.
70. Sehâvî, Alemüddin Ali b. Muhammed. Cemâlü’l-kurrâʾ ve kemâlü’l-ikrâʾ, thk. Mervân el-Atiyye - Muhsin Harâbe. Beyrut: Dârü’l-meʾmûn li’t-türâs, 1418/1997.
71. Sehâvî, Alemüddin. Şerhü’ş-Şâtıbiyye fethü’l-vasîd fî şerhi’l-kasîd, thk. Ahmed ez-Zaʿbî. 2 Cilt. Kuveyt: Mektebetü Dâri’l-beyân, 1423.
72. Sindî, Abdülkayyûm Abdülgafûr. Safahât fî ulûmi’l-kırâʾât. b.y.: Mektebetü'l-imdâdî, 1415.
73. Süyûtî. Bugyetü’l-vuʿât fî tabakâti’l-lugaviyyîn ve’n-nühât, thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-asriyye, ts.
74. Şevkânî. Fethü’l-kadîr. Dımaşk: y.y., 1414.
75. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân (Tefsîrü’t-Taberî), thk. Abdülmuhsin et-Türkî. Cîze: Dârü Hecr, 1422/2001.
76. Ukberî. et-Tibyân fî iʿrâbi’l-Kurʾân, thk. Ali Muhammed el-Becâvî. 2 Cilt. b.y.: Îsâ el-Bâbî el-Halebî, ts.
77. Ünal, Mehmet. “Bir Kıraat Terimi Olarak ‘Hüccet’in Kavramsal Alanı ve Tarihsel Gelişimi”. İslami Araştırmalar Dergisi 17/1 (2004), 69-83.
78. Yener, Muazzam. “İbn Miksem: Hayatı, Kıraat İlmindeki Yeri ve Şâz Okuyuşları”. The Journal of Academic Social Science Studies 15/89 (Bahar 2022), 269-286.
79. Yıldız, Süleyman. “Dilbilimsel Kaynaklarda Sahih Kıraatlere Yönelik Eleştirel Yaklaşımlar”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (Haziran 2023), 134-164. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1258595
80. Zeccâc. Meʿânî’l-Kurʾân ve iʿrâbühü, thk. Abdülcelil Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-kütüb, 1408/1988.
81. Zeccâcî, Ebü’l-Kâsım. Meclisü’l-ulemâʾ, thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Kahire; Riyad: Dârü’r-Rifâî, 1403/1983.
82. Zehebî. Târîhü’l-İslâm ve vefeyâti’l-meşâhiri ve’l-aʿlâm, thk. Ömer Abdüsselâm et-Tedmürî. 52 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kitâbi’l-Arabî, 2. Basım, 1993.
83. Zehebî. Tezhîbü tehzîbi’l-kemâl fî esmâʾi’r-ricâl, thk. Guneym Abbas Guneym - Mecdî es-Seyyid Emin. 11 Cilt. b.y.: el-Fârûku’l-hadîse, ts.
84. Zemahşerî. el-Keşşâf ʿan hakâikı gavâmidi’t-tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kitâbi’l-Arabî, 1407.
85. Zerkeşî, Bedreddin. el-Burhân fî ulûmi’l-Kurʾân. Kahire: Dârü İhyâʾi’l-kütübi’l-Arabiyye, 1957.
86. Ziriklî. el-Aʿlâm. 8 Cilt. b.y.: Dârü’l-ilm li’l-melâyîn, 2002