الرسالة الأم في مصطلحات المكي والمدني: رسالة التنزيل وترتيبه لابن حبيب النيسابوري (ت. 406/1016)

Öz

إن السعي لفهم مسيرة النزول التدريجي للقرآن الكريم، التي امتدت على مدى ثلاثة وعشرين عاماً، قد أدى إلى تشكيل مفهوم المكي والمدني كإطار مركزي في علم التفسير. وفي هذا السياق، تبحث هذه الدراسة الدور التأسيسي الذي قامت به رسالة التنزيل وترتيبه لابن حبيب النيسابوري (ت ٤٠٦هـ/١٠١٦م) -وهو أحد أبرز ممثلي مدرسة التفسير في نيسابور-، في بناء مفاهيم ومصطلحات علم المكي والمدني. وتركز الدراسة على تحقيق نسبة هذه الرسالة إلى مؤلفها، وخصائص مخطوطاتها، ومحتواها، وتقييم البيانات التي تقدمها عن التصنيف المكي والمدني في الفترة المبكرة. ومن هذا المنطلق، يقتصر نطاق الدراسة على النسخ المخطوطة للرسالة وتحقيقاتها والمصادر التي نقلت عن هذا الأثر. وفي هذه الدراسة، أُخضعت للقراءة المقارنة كل من الدراسات التحقيقية المستندة إلى النسخ المخطوطة الواصلة إلينا من الرسالة، والاختلافات في المحتوى الموجودة في المصادر المختلفة، والإحالات ذات الصلة في تفسير المؤلف، والاقتباسات الواردة في المصادر. وبالفعل، لم يدرس الدور التأسيسي للرسالة في التشكّل المفاهيمي والمصطلحي لهذا العلم في المصادر بشكل مستقل بما فيه الكفاية. وتهدف هذه الدراسة إلى بيان مكانة هذه الرسالة في مسار تطور علم المكي والمدني بشكل منهجي، من خلال جعلها في المركز اعتمادا منهج النقد النصي وتحليل المحتوى. ومن هذا المنطلق، يُتوقع أن تقدم الدراسة مساهمة علمية في هذا المجال. وتتمثل النتيجة الأساسية للدراسة في أن ابن حبيب قد تناول موضوع المكي والمدني في رسالته بتفصيل أكثر من مؤلفي العصر الكلاسيكي الآخرين، وأنه صنف الروايات المبكرة المتعلقة بالمكي والمدني تحت عناوين منهجية مثل ترتيب نزول السور، والسور المختلف في كونها مكية أو مدنية، والآيات المستثناة في السور المكية والمدنية. وختاماً، توصلت الدراسة إلى أن رسالة التنزيل وترتيبه ليست مجرد مصدر يُصنّف علم المكي والمدني فحسب، بل هي نص مرجعي تأسيسي أسهم في تشكيل الإطار المفاهيمي والمصطلحي لهذا المجال.

Anahtar Kelimeler

• التفسير
• علوم القرآن
• المكي والمدني
• ابن حبيب النيسابوري
• التنزيل وترتيبه

A Foundational Text in Makkī-Madanī Terminology: The Treatise al-Tanzīl wa tartībuh by Ibn Ḥabīb al-Naysābūrī (d. 406/1016)

Abstract

The endeavor to comprehend the gradual revelation (nuzūl) process of the Qurʾān, which spanned twenty-three years, has enabled Makkī-Madanī knowledge to crystallize as a central framework within the science of tafsīr. In this context, this study examines the foundational role of the treatise titled al-Tanzīl wa-tartībuh by Ibn Ḥabīb al-Naysābūrī (d. 406/1016), a prominent representative of the Nishapur school of exegesis, in the conceptual and terminological construction of the Makkī-Madanī science. The study focuses on establishing the attribution of the treatise to the author, the characteristics of its manuscripts, its content, and the evaluation of the early data it presents regar-ding the Makkī-Madanī classification. Its scope encompasses the manuscript copies of the treatise, its critical editions, and the various sources that cite this work. Methodologically, the study conducts a comparative reading of the critical editions alongside extant manuscript copies, content variants in different sources, relevant references in the author's own tafsīr, and citations found throughout the broader literature. Despite its significance, the foundational role of al-Tanzīl wa-tartībuh in the conceptual formation of this science has not been sufficiently examined as an independent subject. By centering the treatise through both textual criticism and content analysis, this study aims to sys-tematically reveal its place in the developmental history of Makkī-Madanī studies. The main finding of the study is that Ibn Ḥabīb addressed the Makkī-Madanī subject in much greater detail than ot-her classical-period authors. He categorized early narrations under systematic headings such as the chronological order of the surahs, surahs with disputed origins, and exceptional verses within Makkī and Madanī surahs. Consequently, the study concludes that al-Tanzīl wa-tartībuh is not merely a source that classifies the Makkī-Madanī science, but rather a foundational text that established the discipline's conceptual and terminological framework.

Keywords

• Tafsīr
• ʿUlūm al-Qurʾān
• Makkī-Madanī
• Ibn Ḥabīb al-Naysābūrī
• al-Tanzīl wa tartībuh

Mekkî-Medenî Terminolojisinde Kurucu Bir Metin: İbn Habîb en-Nîsâbûrî'nin (ö. 406/1016) et-Tenzîl ve tertîbuhu Risâlesi

Öz

Kur’ân-ı Kerîm’in yirmi üç yıla yayılan tedricî nüzûl sürecini anlamlandırma çabası Mekkî-Medenî bilgisinin tefsir ilminde merkezi bir çerçeve olarak teşekkül etmesini sağlamıştır. Bu bağlamda ça-lışma, Nîşâbur tefsir ekolünün önemli temsilcilerinden biri olan İbn Habîb en-Nîsâbûrî’nin (ö. 406/1016) et-Tenzîl ve tertîbuhu adlı risâlesinin Mekkî-Medenî ilminin kavramsal ve terminolojik inşasındaki kurucu rolünü incelemektedir. Çalışma, söz konusu risâlenin müellife aidiyetinin tespiti, nüsha özellikleri, muhtevası ve Mekkî-Medenî tasnifine dair sunduğu erken dönem verilerin değer-lendirilmesine yoğunlaşmaktadır. Bu yönüyle yalnızca risâlenin yazma nüshaları ve tahkikleri ile bu eserden nakilde bulunan kaynakları kapsamaktadır. Çalışmada, risâlenin günümüze ulaşan yazma nüshalarından ortaya konan tahkik çalışmaları, muhtevanın farklı kaynaklardaki varyantları, müel-lifin tefsirindeki ilgili atıflar ve literatürdeki iktibaslar mukayeseli bir okumaya tâbi tutulmuştur. Nitekim literatürde İbn Habîb en-Nîsâbûrî’nin et-Tenzîl ve tertîbuhu risâlesinin bu ilmin kavramsal ve terminolojik teşekkülündeki kurucu rolü yeterince müstakil biçimde incelenmemiştir. Bu çalışma söz konusu risâleyi hem metin kritiği hem de içerik analiziyle merkeze alarak Mekkî–Medenî ilminin oluşum sürecindeki yerini sistematik biçimde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu yönüyle çalışma-nın alana katkı sunması beklenmektedir. Çalışmanın temel bulgusu, İbn Habîb’in risâlesinde Mekkî-Medenî konusunu diğer klasik dönem müelliflerden çok daha ayrıntılı bir biçimde ele aldığı ve Mekkî-Medenî ile ilgili erken dönem rivayetleri sûrelerin iniş sıralaması, Mekkî-Medenîliği ihtilaf-lı sûreler ve Mekkî-Medenî sûrelerde istisnâ âyetler gibi sistemli başlıklar altında tasnif ettiğidir. Netice itibarıyla çalışmada et-Tenzîl ve tertîbuhu risâlesinin Mekkî-Medenî ilmini yalnızca tasnif eden bir kaynak olmadığı, bilakis bu alanın kavramsal ve terminolojik çerçevesinin oluşumuna katkı sunan kurucu bir metin niteliği taşıdığı sonucuna ulaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Ulûmu’l-Kur’ân
• Mekkî-Medenî
• İbn Habîb en-Nîsâbûrî
• et-Tenzîl ve tertîbuhu

Kaynakça

1. Ahmed, Abdürrezzâk Hüseyin. el-Mekkî ve’l-medenî fi’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm: dirâse ta’ṣīliyye naḳdiyye li’s-süver ve’l-âyât min evveli’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm ilâ nihâyeti sûreti’l-İsrâʾ. 2 Cilt. Kahire: Dâru İbn ʿAffân li’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 1999.
2. Aksoy, Soner. “Mekkî-Medenî Sûre Tespitinde Üslup Ve Muhtevanın Önemi: İnsan Sûresi Örneği”. Journal of Istanbul University Faculty of Theology 29/1 (June 1, 2018): 49-69. https://izlik.org/JA96DC57JP.
3. Âlûsî, Şihâbüddîn Ebü’s-Senâ Mahmûd b. Abdullah el-Bağdâdî. Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-azîm ve’s-sebʿi’l-mesânî. thk. Mâhir Habbûş. 30 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2010.
4. Bâkıllânî, Ebû Bekr b. Tayyib. el-İntisâr li’l-Kurʾân. thk. Muhammed İsâm el-Kudât. Amman: Dâru’l-Feth li’n-Neşri ve’t-Tevzî’&Dâru İbn Hazm, 2001.
5. Bekiroğlu, Harun. Tefsir Metodolojisi Açısından el-Burhân ve el-İtkân. Ankara: Araştırma Yayınları, 2013.
6. Bikâî, Burhânüddîn İbrâhim b. Ömer. Mesâidü'n-nazar li'l-işrâf alâ makâsıdi's-süver. 3 Cilt. Riyad: Mektebetü'l-Maârif, 1987.
7. Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi: Tabakatü’l-Müfessirin. 2 Cilt. İstanbul: Ravza Yayınları, 2008.
8. Cârullah, Mûsâ. Kitâbü tertîbi’s-süveri’l-kerîme ve tenâsübühâ fi’n-nüzûl ve fi’l-Mesâhif. Bhopal: y.y., 1944.

9. Dâvûdî, Şemseddîn Muhammed b. Alî b. Ahmed. Tabakâtü’l-müfessirîn. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
10. Durmuş, İsmail. “Hezl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 02 Şubat 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/hezl--edebiyat
11. Ebû Şühbe, Muhammed. el-Medhal li-dirâseti’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Mektebetü’s-Sünne, 2003.
12. Fâris, Tâhâ Muhammed. Tefâsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm hasebe tertîbi’n-nüzûl: dirâse ve tak-vîm. Amman: Dâru’l-Feth li’d-Dirâsât ve’n-Neşr, 2011.
13. Fidan, Ayşenur. Kur’ân Dilinde Mekkî ve Medenî Âyetlerin Bütünlüğü. ed. Sevim Gelgeç. İstanbul: Kitâbî Yayınevi, 2022.
14. Fidan, Ayşenur. “Müstakil Mekkî-Medenî Eserleri ve Müellifleri Üzerine Bir Literatür İncelemesi”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 5/2 (Ekim/October 2021), 690-715. https://doi.org/10.31121/tader.940803.
15. Gözeler, Esra. “Surelerin Mekkîliği ve Medenîliği: 22/el-Hacc Suresi Örneği”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi [AÜİFD] 58/1 (2017), 69-108. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001462.
16. Gürer, Dilaver. “Sıfatü’s-Safve”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 02 Şubat 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/sifatus-safve
17. İbn Hacer el-Askalânî, Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Fethu’l-Bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Şuayb el-Arnaût - Âdil Mürşid. 26 Cilt. Beyrut: er-Risâletü’l-Âlemiyye, 2013.
18. Kahraman, Muhammed Şerif. Ulûmu’l-Kurʻân literatüründe Mekkî-Medenî ile ilgili ihtilaflar ve tefsire yansıması. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
19. Karabulut, Ali Rıza - Karabulut, Ahmet Turan. Mu’cemü’t-târîhi’t-türâsi’l-İslâmî fî mektebâ-ti’l-âlem : el-mahtûtât ve’l-matbûât. 6 Cilt. Kayseri: Akabe Kitabevi-Mektebe Yayınları, 2001.
20. Kattân, Mennâ‘ Halîl. Mebâhis fî ulûmi’l-Kurʾân. Riyad: Mektebetü’l-Meârif li’n-Neşri ve’t-Tevzî’, 2000.
21. Küllü, Cebrail. “Ḥasan b. Ömer es-Sunkūrî ve İslâm Mezheplerine Bakışı”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 17/2 (Aralık 2024), 859-893. https://doi.org/10.18403/emakalat.1551642.
22. Makrîzî, Ahmed b. Alî b. Abdulkādir Takıyyüddîn. İmtâu’l-esmâ‘ bimâ li’n-Nebiyy mine’l emvâl ve’l-ahvâl ve’l-hafede ve’l-metâ. thk. Muhammed Abdulhamîd en-Nümeysî. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
23. Mertoğlu, M. Suat. “Sa‘lebî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 02 Şubat 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/salebi
24. Mukâtil b. Süleymân. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdullah Mahmûd Şehâte. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi't-Türâsi'l-Arabî, 2002.
25. Nesefî, Ebû Hafs Necmeddîn Ömer b. Muhammed b. Ahmed el-Hanefî. et-Teysîr fî’t-tefsîr. thk. Fâdî el-Mağribî - Mâhir Edîb Habbûş. 15 Cilt. İstanbul: Dâru’l-Lübâb, 2019.
26. Nesefî, Necmeddîn Ömer. Bahru ulûmi’t-tefsîr ʿalâ nahvi rusûmi’t-Tezkîr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 00087, 1b-379b.
27. Nguyen, Martin. “Exegetes of Nishapur: A Preliminary Survey of Qur’anic Works by Ibn Ḥabīb, Ibn Fūrak, and ʿAbd al-Qāhir al-Baghdādī”. Journal of Qur’anic Studies 20/2 (2018), 47-73. https://doi.org/10.3366/jqs.2018.0337.
28. Nîsâbûrî, İbn Habîb. et-Tenzîl ve tertîbuhu. Şam: Zahiriyye Kütüphanesi, 26 (3763), 221a-231b.
29. Nîsâbûrî, İbn Habîb. et-Tenzîl ve tertîbuhu. İstanbul: Köprülü Kütüphanesi, Hacı Ahmed Paşa, 00015-002, 2b-8b.
30. Nîsâbûrî, İbn Habîb. et-Tıbbu’n-nebevî. İstanbul: Bursa İnebey Kütüphanesi, Orhan Gazi Cami, 3187/2, 101b-108a.
31. Nîsâbûrî, İbn Habîb. Tefsîru’l-Kur’ân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 00125M, 1b-329a.
32. Râdî, Muhammed Abdulkerîm Kâzım. “et-Tenbîh alâ fadli ulûmi’l-Kur’ân li-Ebi’l-Kāsım el-Hasen b. Muhammed b. el-Hasen b. Habîb el-müteveffâ senete (406 h.)”. Mecelletü’l-Mevrid 4 (1988), 305-322.
33. Râzî, Fahreddîn. et-Tefsîru’l-kebîr ev mefâtîhu’l-gayb. thk. Seyyid İmrân. 16 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2012.
34. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm. el-Keşf ve’l-beyân an tefsîri’l-Kurʾân. ed. Salâh Bâ Osmân vd. 33 Cilt. Mekke: Dâru’t-Tefsîr, 2015.
35. Saleh, Walid. The Formation of the Classical Tafsīr Tradition: The Qur’an Commentary of Al-Tha’labī (d. 427/1035). Leiden-Boston: Brill, 2004.
36. Sarı, Mehmet Ali. “İbn Habîb en-Nîsâbûrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 02 Şubat 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-habib-en-nisaburi
37. Sezgin, Fuad. Târîhu’t-türâsi’l-Arabî. çev. Mahmûd Fehmî Hicâzî. 9 Cilt. Riyad: Câmiatu’l-İmâm Muhammed b Suûd el-İslâmiyye, 1991.
38. Süyûtî, Celâlüddîn. el-İtkān fî ulûmi’l-Kurʾân. thk. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2011.
39. Süyûtî, Celâlüddîn. Tabakâtü’l-müfessirîn. Kahire: Mektebetu Vehbe, 1976.
40. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân an teʾvîli âyi’l-Kurʾân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Dâru Hecr, 2001.
41. Turgut, Ali. “Nizâmeddin en-Nîsâbûrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 02 Şubat 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/nizameddin-en-nisaburi
42. Uludağ, Süleyman. “Şathiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 02 Şubat 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/sathiye
43. Versân, Nûre bnt. Abdullâh. “et-Tenzîl ve tertîbuhu li-Ebi’l-Kāsım el-Hasen b. Muhammed b. Habîb en-Nîsâbûrî (406 h.)”. Mecelletü Câmiati’l-Melik Suûd 14/2 (2002), 607-674.
44. Yâsîn, Hikmet Beşîr. “İstidrâkât alâ kitâbi Târîhi’t-türâsi’l-Arabî fî kütübi’t-tefsîr”. Mecel-letü’l-Câmiati’l-İslâmiyye bi’l-Medîneti’l-Münevvere 32/69-70 (2002).
45. Yıldız, Muhammet. Medenî Sûrelerde Hicretten Öncesine Yönelik Atıflar. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
46. Zehebî, Şemseddîn Ebu Abdillah Muhammed b. Ahmed. Siyeru aʻlâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnâvût vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985.
47. Zerkeşî, Bedreddin Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah. el-Burhân fî ulûmi’l-Kurʾân. thk. Yûsuf Abdurrahman el-Merʿaşlî vd. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1990.
48. Zeylaî, Cemâlüddîn Ebû Muhammed Abdullāh b. Yûsuf. Tahrîcü’l-ehâdîs ve’l-âsâri’l-vâkıʿa fî tefsîri’l-Keşşâf li’z-Zemahşerî. thk. Sultân b. Fehd et-Tubeyşî. 4 Cilt. Riyad: Vezâretü’ş-Şüûni’l-İslâmiyye vel-Evkâf ve’d-Daʿve ve’l-İrşâd, 2003.
49. Ziriklî, Hayreddîn. el-A’lâm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’-İlm li’l-Melâyîn, 2002.
50. Zürkānî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-irfân fî ulûmi’l-Kurʾân. thk. İbrâhim Şemseddin. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
51. el-Fihrisü’ş-şâmil li’t-türâsi’l-Arabiyyi’l-İslâmiyyi’l-mahtût: Ulûmu’l-Kur’ân Mahtûtatu’t-Tefsîr ve Ulûmih. 2 Cilt. Amman: Müessesetü Âli’l-Beyt li’l-Fikri’l-İslâmî, 1989.