The Recitations Attributed to the Prophet’s (peace be upon him) Wives in Terms of Verbal Conformity to the Ten Recitations

Abstract

The first recipient of the Prophet Muhammad’s (peace be upon him) revelation and its dissemination was his wife, Khadija (may Allah be pleased with her). Throughout the revelation of the Holy Qur’an and thereafter, the Prophet’s family were among the foremost companions in the practice, transmission, and preservation of the revelation. The first custodians of the Qur’an, compiled as a mushaf, were the wives of the Prophet. This study focuses on the ummahat al-mu’minin (mothers of the believers) in terms of the conformity of their mushafs or the recitations they transmitted with the imam mushaf. Although the wievs of the Prophet are discussed from various perspectives in terms of the preservation of the mushaf or the application of revelation, the conformity of the recitations transmissed from them to the ten recitations is uncertain. The aim of this research is to examine the recitations of the mothers of the believers through the recitation narrations attributed to them, in terms of their consistency with the ten recitations in terms of wording and meaning. In this regard, the available recitations of Hafsa (d. 45/665), Aisha /d. 58/678), and Umm Salama (d. 62/681), who are attributed with the mushaf and recitations, are presented through data analysis. The similarities or differences between these recitations are compared and analyzed within the framework of sample verses. As a result, when evaluated in terms of their conformity with the ten recitations, it is understood that some of the recitations attributed to the mothers of believers do not contradict the authentic recitations in terms of wording and meaning. AAlthough these recitations, transmitted from the family of the Prophet, are not generally considered valid according to the specified criteris, this research once again emphasizes the necessity of preserving their value and status. The reasons and consequences of considering these recitations, which are consistent with authentic recitations in terms of wording and meaning and with the Companions who transmitted them, as merely interpretive are also among the other issues examined in reletion to these recitations.

Keywords

• Recitation
• Tafsir
• Tens Recitations
• The Prophet
• The Prophet's Wives
• Authentic Recitation
• Unorthodox Recitation

Kırâat-ı Aşereye Lafzi Uygunluk Bakımından Hz. Peygamber (s.a.s) Hanımlarına Nispet Edilen Kırâatler

Öz

Hz. Peygamber’in (sav) vahyi idrak ve tebliğine ilk muhatap, hanımı Hz. Hatice (ra) olmuştur. Kur’an-ı Kerim’in nüzulü boyunca ve sonrasında Hz. Peygamber ailesi, vahyin pratiği, aktarımı ve muhafazasında öncü sahabedendir. Mushaf olarak toplanan Kur’an-ı Kerim’in ilk muhafızı, Hz. Peygamber’in hanımlarındandır. Bu araştırmada imam mushafa uygunluk yönünden mushafları veya naklettikleri kırâatleri ile ümmehâtü’l-mü’minîn konu edilmektedir. Hz. Peygamber hanımları mushafın korunması veya vahyin uygulanması yönüyle çeşitli açılardan konu edilseler de kendilerinden nakledilen kırâatlerin kırâat-ı aşereye uygunluğu belirsizdir. Bu araştırmanın amacı, kendilerine nispet edilen kırâat rivayetleri üzerinden ümmehâtü’l-mü’minînin okuyuşlarını, kırâat-ı aşereye lafız ve mana uyumu bakımından incelemektir. Bu doğrultuda kendilerine mushaf ve kırâat nispet edilen Hz. Hafsa (ö. 45/665), Hz. Âişe (ö. 58/678) ve Hz. Ümmü Seleme’nin (ö. 62/681) ulaşılabilen kırâatleri veri analizi ile ortaya konulmaktadır. Bu okuyuşların birbirleriyle varsa uyumları veya farklılıkları mukayese edilerek, örnek ayetler çerçevesinde tahlil edilmektedir. Sonuç olarak kırâat-ı aşereye uygunluk bakımından değerlendirildiğinde ümmehâtü’l-mü’minîne nispet edilen kırâatlerden bir kısmının lafız ve mana olarak sahih kırâatlerle çelişmediği anlaşılmaktadır. Belirlenen kriterlere uygunluk bakımından çoğunlukla sahih kategorisinde sayılmamakla birlikte Hz. Peygamber ailesinden aktarılagelen bu okuyuşların, değer ve konumlarının saklı tutulması gerekliliği, bu araştırma ile bir kez daha vurgulanmaktadır. Lafız ve mana bakımından sahih kırâatlere ve bunları aktaran sahabeye mutabık okuyuşların yalnızca tefsir kabilinden sayılmasının nedenleri ve sonuçları da bu okuyuşlar özelinde araştırılan diğer hususlardır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Tefsir
• Kıraat-ı Aşere
• Hz. Peygamber
• Peygamber Hanımları
• Sahih Kıraat

القراءات المنسوبة إلى زوجات النبي (صلى الله عليه وسلم) من حيث مطابقتها النصية لقراءات العشرة

Öz

كانت أول من تلقى الوحي من النبي وأعلن عنه هي زوجته السيدة خديجة رضي الله عنها وطوال فترة نزول القرآن الكريم وما بعدها كانت أسرة النبي من أوائل الصحابة في ممارسة الوحي ونقله وحفظه كانت زوجات النبي أول حافظات القرآن الذي تم تجمعه في مصحف تبحث هذه الدراسة في المصاحف أو التلاوات التي نقلتها أمهات المؤمنين من حيث مطابقتها لمصحف الامام علي الرغم من أن زوجات النبي يتم مناقشتهن من وجهات نظر مختلفة من حيث حفظ المصحف أو تطبيق الوحي فان توافق التلاوات اللتي نقلتها مع القراءاتِ العشر غير مؤكد الهدف من هذا البحث هو دراسة تلاوات أمهات المؤمنين من خلال الروايات المنسوبة اليهن من حيث اتساقها مع القراءاتِ العشر من حيث الصياغة والمعنى و في هذا الصدد يتم عرض قراءات حفصة (ت 45هـ/665م) و عائشة (ت 85هـ/678م) و ام سلمة (ت 62هـ/681م) اللواتي ينسب اليهن المصحف والقراءات من خلال تحليل البيانات تمت مقارنة و تحليل أوجه التشابه والاختلاف بين هذه القراءات في اطار آيات عينة و نتيجة لذلك عند تقيمها من حيث توافقها مع القراءات العشر يتضح أن بعض القراءات المنسوبة الي أمهات المؤمنين لاتتعارض مع القرائات الاصلية من حيث الصياغة والمعنى على الرغم من أن هذه القراءات اللتي نقلتها عائلة النبي لا تعتبر صحيحة بشكل عام وفقا للمعايير المعمول بها الا ان هذا البحث يؤكد مرة أخرى على ضرورة الحفاظ على قيمتها ومكانها ومن بين القيضايا الاخرى اللتى تم بحثها فيما يتعلق بهذه القراءات أسباب ونتائج اعتبار هذه القراءات التى تتوافق مع القراءات الأصلية من حيث الصياغة والمعنى ومع الصحابة الذين نقلوها الصحابة تُعدّ من قبيل التفسير.

Anahtar Kelimeler

• القراءة
• التفسير
• العشرةقرائات
• النبي
• زوجات النبي
• القرائات الصحيحة
• القرائات غير الصحيحة

Kaynakça

1. Acar, Mehmet Maşuk. Kıraat İlminde Şâz Meselesi. ed. Kerim Özmen. Ankara: İlâhiyât, 2025.
2. Ateş, Avnullah Enes; Subaşı, Cihan; “Kur’ân Yorumuna Etkisi Bağlamında Hz. Ömer’in Kırâatleri”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 7/1 (Nisan/April 2023), 75-93. https://doi.org/10.31121/tader.1250680.
3. Balvâlî, Muhammed. el-İhtiyâr fi’l-Kırâât. el-Memleketü’l-Mağribiyye: Vezâretu’l-evkâf ve’ş-şuûni’l-İslâmiyye, 1997-1418.
4. Bıyıkoğlu, Yakup. “Taberî Rivayetleri Bağlamında Hz. Hafsa’nın Tefsir İlmindeki Yeri”. Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 19 (Aralık 2024), 69-88.
5. Birışık, Abdülhamit. “Kırâat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
6. Çetin, Abdurrahman. Kırâatlerin Tefsire Etkisi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2012.
7. Dağ, Mehmet. Geleneksel Kırâat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
8. Ebû Hafs Ömer b. Ali b. ‘Âdil ed-Dımeşkî. el-Lübâb fî ‘ulûmi’l-kitâb. thk. Ahmed Abdül-mevcûd, Ali Muhammed Muavviz. 20 Cilt. Beyrût/Lübnân: Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1419/1998.

9. Gülle, Sıtkı. “Kırâatlerde Tevatür Olgusu”, Tarihten Günümüze Kırâat İlmi. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2015.
10. el-Hüzelî, Ebu’l-Kâsım. Kitâbü’l-kâmil fi’l-kırââti’l-aşer ve’l-erbe‘îne’z-zâideti aleyhâ. thk. Cemâl b. es-Seyyid b. Rufâ‘î eş-Şâyib. y.y., Müessesetü Semâ li’t-tevzî‘ ve’n-neşr, 1428/2007.
11. ez-Zehebî, Şemsüddin Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Ma‘rifetu kurrâi’l-kibâr ale’t-tabakâti ve’l-âsâr. thk. Beşşâr Avvâd Marûf, Şuayb el-Arnaût, Sâlih Mehdî Abbâs. 2 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-risâle, 1408/1988.
12. İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osmân. el-Muhteseb fî tebyîni vucûhi şevâzzi’l-kırâât ve’l-îzâhi ‘anhâ. 2 Cilt. Beyrût/Lübnân: Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1419/1998.
13. İbn Ebî Dâvûd, Ebû Bekr Abdullâh b. Ebî Dâvûd Süleymân b. Eş‘as es-Sicistânî. Kitâbü’l-mesâhif. thk. Mühibbüddîn Abdüssübhân Vâiz. 5 cilt. Beyrût/Lübnân: Dâru’l-Beşârii’l-İslâmiyye, 1995/1415.
14. İbn Hâleveyh, Ebû Abdillâh el-Huseyn b. Ahmed. Muhtasar fî Şevâzzi’l-Kur’ân min Kitâbi’l-bedî‘. Kâhire: Mektebetü’l-mütenebbî, 1934.
15. Jeffery, Arthur. Materials for the History of the Qur’ân. Leiden: E. J. Brill, 1937.
16. Kalaç, Habip. Sahâbenin Kırâatı ve Kaynaklık Değeri. Şırnak: Şırnak Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, 2023.
17. Khan, Ruqayya Y. “Did a Woman Edit the Qur’ân? Hafsa and Her Famed Dodex”, Journal of the American Academy of Religion 82/1 (2014), 174-216.
18. Maşalı, Mehmet Emin. Kur’an’ın Metin Yapısı Mushaf Tarihi ve İmlâsı. Ankara: İlâhiyât, 2004.
19. Merkezü’d-dirâsâti ve’l-ma‘lûmâti’l-Kur’âniyye. Mevsûatü’tefsîri’l-me‘sûr. 24 Cilt. Beyrût: Dâru ibni Hazm, 1439/2017.
20. en-Nesefî, Necmüddîn Ömer b. Muhammed b. Ahmed el-Hanefî. et-Teysîr fi’t-Tefsîr. thk. Mâhir Edîb Habbûş. 15 Cilt. İstanbûl: Dâru’l-Lübâb, 1440/2019.
21. en-Nîsâbûrî, Ebu Bekr Muhammed b. İbrâhîm b. el-Münzir. Kitâbü Tefsîri’l-Kur’ân, thk. Sa‘d b. Muhammed es-Sa‘d. 2 Cilt. el-Medînetü’n-Nebeviyye: Dâru’l-meâsir, 1423/2002.
22. en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Hâkim. el-Müstedrek ale’s-sahîhayn. thk. Mustafa Abdülkâdir Atâ. 5 Cilt. Beyrût-Lübnân: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1422/2002.
23. el-Palûvî, Hâmid b. el-Hâc Abdülfettâh. Zübdetü’l-‘irfân fî vucûhi’l-Kur’ân. Konya: Hacıve-yiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2023.
24. es-Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. İbrâhîm. el-Keşf ve’l-beyân ‘an tefsîri’l-Kur’ân. 33 Cilt. el-Memleketü’l-‘Arabiyyetü’s-Su‘ûdiyye/Cidde: Dâru’l-kütüb, 1436/2015.
25. Saylan, Nesrişah. “Hz. Âişe’ye Nispet Edilen Kırâatlerin İncelenmesi”. F. Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/2 (2017), 135-151.
26. Saylan, Nesrişah. “Hz. Hafsa’ya Nispet Edilen Kırâat Vecihlerinin Mâtürîdî Tefsiri Bağla-mında İncelenmesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 20/1 (Mart 2020), 397-420. https://doi.org/10.33415/daad.662757.
27. eş-Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ. el-Mekâsidü’ş-şâfiye fî şerhi’l-hulâsatü’l-kâfiye. 10 Cilt. Mekketü’l-Mükerreme: Ma‘hedü’l-buhûsi’l-ilmiyye ve İhyâü’t-türâsi’l-İslâmî bi Câmi‘ati Ümmü’l-Kurâ, 1428/2007.
28. eş-Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Abdillâh el-Yemenî. Fethü’l-kadîr el-câmi‘u beyne fenneyi’r-rivâye ve’d-dirâye min ‘ilmi’t-tefsîr. thk. Abdurrahmân ‘Umeyre. 5 Cilt. y.y., 1994.
29. et-Tûnisî, Muhammed b. Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir. Keşfü’l-muğattâ fi’l-me‘ânî ve’l-elfâzi’l-vâkı‘a fi’l-Muvatta‘. Kâhire: Dâru’s-selâm, 2006.
30. el-‘Ukberî, Ebu’l-Bekâ Abdullâh b. el-Huseyn b. Abdillâh. İmlâu mâ menne bihi’r-rahmân ‘an vucûhi’l-‘irâb ve’l-kırâât fî cemî‘i’l-Kur’ân. 2 Cilt. Beyrût/Lübnân: Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, t.y.
31. Uzun, Yakup. “Sahih Kırâatlerin Tespit Kriterlerinde Gelişme ve Genişleme”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 54 (Haziran 2023), 261-282.
32. Ünal, Mehmet. “Müzakere”, Tarihten Günümüze Kırâat İlmi. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2015.