Ahmed el-Karamânî'nin Tefsirinde Dilsel ve Belâgî Yönleri Açıklama Yaklaşımı: Âl-i İmrân Sûresi Örneği

Öz

Bu çalışma, Kur’ân-ı Kerîm tefsirinde dilsel ve belâgî boyutların ele alınışında Ahmed b. Mahmûd el-Karamânî’nin benimsediği yöntemi ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, Âl-i İmrân sûresinden seçilmiş ayetler üzerinde gerçekleştirilen uygulamalı bir incelemeye dayanmaktadır. Osmanlı Devleti döneminde, Kanûnî Sultan Süleyman devrinde yaşamış seçkin müfessirlerden biri olan Ahmed b. Mahmûd el-Karamânî (ö. 971 /1564), on iki ciltten oluşan ve “Tefsîrü’l-Karamânî” adıyla bilinen kıymetli bir tefsir telif etmiştir. Karamânî, Kur’ân’ı tefsir ederken ayrıntılı bir üslup benimsemiş, ayetleri farklı açılardan ele alma hususunda büyük bir titizlik göstermiştir. Bununla birlikte, bu araştırma onun tefsir metodunun bütün yönlerini kapsamak yerine, özellikle dilsel ve belâgî boyutlara ilişkin yaklaşımını incelemeye odaklanmaktadır. Karamânî, dilbilgisel ve belâgî çözümlemeye belirgin bir önem atfeden müfessirler arasında yer almakta olup, anlamın tayininde nahiv meselelerini yönlendirici bir unsur olarak kullanmış ve Kur’ân bağlamındaki belâgî incelikleri açığa çıkarmaya çalışmıştır. Bu çalışma, söz konusu yaklaşımın temel özelliklerini belirlemeyi, ayrıca bu yöntemin Kur’ânî anlamın açıklığa kavuşturulmasına ve murad edilen mananın doğru biçimde anlaşılmasına olan katkısını ortaya koymayı hedeflemektedir. Nahivle ilgili inceleme, anlamın yönlendirilmesiyle doğrudan ilişkili bazı meselelerle sınırlandırılmış olup zamirlerin mercii ve harflerin cümle içindeki işlevi gibi hususlara odaklanmaktadır. Çalışma, bütün nahiv problemlerini kuşatmayı amaçlamamaktadır. Belâgat alanında ise Karamânî’nin başvurduğu bazı üslup ve beyan incelikleri ele alınmakta, takdim ve tehir, marife ve nekre kullanımı, izhar ve idmar, iltifat ve tecrid gibi sanatlar incelenerek bunların Kur’ânî anlamın yönlendirilmesindeki etkisi değerlendirilmektedir. Araştırma, analitik ve uygulamalı bir yöntem esas alınarak yürütülmüş, seçilen Kur’ân ayetleri Karamânî’nin tefsiri çerçevesinde tahlil edilmiştir. Bu yaklaşım, tefsirde dilsel ve belâgî çözümlemenin ilmî değerini ortaya koymayı ve Kur’ân metninin anlam katmanlarının açığa çıkarılmasındaki belirleyici rolünü vurgulamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Karamânî
• Kur’ân
• yöntem
• dil
• belâgat
• Âl-i İmrân Sûresi

Ahmed Al-Qarmani's Approach to Explaining Linguistic and Rhetorical Aspects in His İnterpre-tation: Sūrat Āl ʿImrān as a Model

Abstract

This study examines the approach of the Ottoman exegete Aḥmad ibn Maḥmūd al-Qaramānī (d. 971/1564) to the use of linguistic and rhetorical tools in the exegesis of the Holy Qur’an, through an applied study of selected verses from Sūrat Āl ʿImrān. The research question lies in tracing how the exegete dealt with complex grammatical structures and subtle rhetorical techniques in the Qur’anic text, the extent to which this linguistic analysis influenced the preference of one interpretive mea-ning over another, and the degree of his methodological independence from the sources upon which he drew. Al-Qaramānī is a prominent exegete of the Ottoman era, specifically from the period of Sultan Suleiman the Magnificent. He authored a twelve-volume commentary titled Tafsīr al-Qaramānī, in which he adopted a comprehensive approach, explaining the Qur’anic verses from multifaceted perspectives. However, this study specifically highlights al-Qaramānī’s methodology regarding linguistic and rhetorical aspects. The research employs a descriptive-analytical approach supported by an inductive-deductive methodology, analyzing al-Qaramānī’s exegetical texts on Sūrat Āl ʿImrān to reveal the features of his linguistic approach and its role in uncovering the mea-nings of the text. Al-Qaramānī is an exegete who paid meticulous attention to linguistic analysis, relying on grammatical clarification and the revelation of rhetorical subtleties within the Qur’anic context. Regarding grammar, the study focuses on issues related to the direction of meaning, such as the reference of pronouns and the function of prepositions. In terms of rhetoric, the study addresses devices employed by al-Qaramānī—such as anticipation and delay (al-taqdīm wa-al-taʾkhīr), the definite and indefinite, explicit and implicit expression, shift of focus (iltifāt), and abstraction—explaining their impact on the interpretive direction. A key finding is that al-Qaramānī was not a mere transmitter; rather, he used the views of al-Zamakhsharī and al-Bayḍāwī as a starting point for analysis, comparison, and occasional disagreement, adding his own linguistic insights and sound methodological observations.

Keywords

• Interpretation
• Al-Qarmani
• Qur'an
• Methodology
• Language
• Rhetoric
• Surah Al- Imran.

نهج أحمد القرماني (ت. 971/1564) في بيان الجوانب اللغوية والبلاغية في تفسيره: سورة آل عمران أنموذجًا

Öz

تهدف هذه الدراسة إلى بيان منهج القرماني في تناول الجوانب اللغوية والبلاغية في تفسير القرآن الكريم، من خلال دراسة تطبيقية على نماذج مختارة من آيات سورة آل عمران. العالم الفاضل هو عالم من علماء التفسير في زمن الدولة العثمانية، من عصر السلطان سليمان القانوني، هو أحمد بن محمود القرماني (ت: 971 /1564). له كتاب في التفسير باسم: "تفسير القرماني"، هو تفسير قيم يحتوي على اثني عشر مجلدًا. اعتمد شيخنا على الأسلوب التفصيلي أثناء تفسيره القرآن الكريم، فلم يدخر جهدًا في بيان الآيات القرآنية من جميع جوانبها، إلا أن هذه الدراسة تبين أحد الجوانب من منهج القرماني في تفسيره القرآن الكريم، وهو منهجه في بيان الجوانب اللغوية والبلاغية. يُعدّ القرماني من المفسرين الذين أولوا اهتمامًا واضحًا بالتحليل اللغوي والبلاغي، حيث اعتمد على بيان المعاني من خلال توجيه القضايا النحوية والكشف عن الأسرار البلاغية في السياق القرآني. وتسعى هذه الدراسة إلى إبراز ملامح هذه المقاربة، وبيان أثرها في توضيح الدلالة القرآنية وفهم المعنى المراد. وتقتصر الدراسة في الجانب النحوي على بعض القضايا ذات الصلة بتوجيه المعنى، كعود الضمائر ووظيفة الحرف في الجملة القرآنية، دون استيعاب جميع المسائل النحوية. أما في الجانب البلاغي، فتتناول الدراسة عددًا من الأساليب والأسرار البيانية التي اعتمدها القرماني، مثل: التقديم والتأخير، والتعريف والتنكير، والإظهار والإضمار، والالتفات، والتجريد، مع بيان أثرها في توجيه المعنى القرآني. وتعتمد الدراسة المنهج التحليلي التطبيقي، من خلال عرض النماذج القرآنية وتحليلها في ضوء تفسير القرماني، بما يسهم في إبراز القيمة العلمية للمقاربة اللغوية والبلاغية في التفسير، ويؤكد دورها في الكشف عن دلالات النص القرآني

Anahtar Kelimeler

• تفسير
• القرماني
• قرآن
• منهج
• سورة آل عمران
• اللغة
• البلاغة

Kaynakça

1. Ahfeş, Ebü’l-Hasen Saîd b. Mes‘ade. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Hudâ Mahmûd Kurâ‘a. 2 Cilt. Kahi-re: Mektebetü’l-Hancî, 1411/1990.
2. Asmaʿî, Ebû Saîd Abdülmelik b. Kureyb b. Ali . el-Asmaʿiyyât. thk. Ahmed Muhammed Şâkir – Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Dâru’l-Meʿârif, 7. Basım, 1993.
3. Bağdâdî, Abdülkâdir b. Ömer. Şerhu ebyâti Muğni’l-lebîb. thk. Abdülazîz Rabbâh – Ahmed Yûsuf Dekkāk. Beyrut: Dâru’l-Meʾmûn li’t-Türâs, 1414/ 1993.
4. Beyzâvî, Nâsıruddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Envâru’t-Tenzîl ve Esrâru’t-Te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Mer’aşlî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1418.
5. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd el-Fârâbî. es-Sıhâh Tâcü’l-Luga ve Sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 4. Basım, 1407/1987.
6. Demir, Ziya. Osmanlı Müfessirleri ve Tefsir Çalışmaları. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2006.
7. Ebû Temmâm, Habîb b. Evs b. el- Hâris et-Tâî. Dîvânü’l-hamâse. y.y. ts.
8. Efgānî, Saîd b. Muhammed b. Ahmed. el-Mûcez fî kavâʿidi’l-lugati’l-ʿarabiyye. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1424/ 2003. Es‘ad Efendi. Hadâiku’l-Hakâik fî Tekmileti’ş-Şekâik. Süleymaniye Kütüphanesi, nr. 2309.

9. Hâşimî, Ahmed b. İbrâhîm b. Mustafa. Cevâhirü’l-belâga fi’l-meʿânî ve’l-beyân ve’l- bedîʿ. thk. Yûsuf es-Sumeylî. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, ts.
10. İbn Ebî’l-Hadîd, Ebû Hâmid İzzeddîn b. Hibetullah b. Muhammed. Şerhu Nehcü’l-belâga. thk. Muhammed Abdülkerîm en-Nümeyrî. 20 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1998.
11. İbn Hicce el-Hamevî, Takıyyüddîn Ebû Bekir b. Ali b. Abdullah. Hizânetü’l-edeb ve gāyetü’l-ereb. thk. İsâm Şakîyû. 2 cilt. Beyrut:Mektebetü’l-Hilâl, Dâru’l-Bihâr, 2004.
12. İbn Kemâl Paşa, Şemsuddîn Ahmed b. Süleyman. Tefsîru İbn Kemâl Paşa. thk. Mâhir Edîb Habbûş. İstanbul: İrşad Kütüphanesi, 1439/2018.
13. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbâs et-Temîmî. es-Seb‘a fi’l-Kırâât. thk. Şevki Dayf. 1 Cilt. Kahire: Dâru’l-Maârif, 2. Basım, 1400.
14. İbnü’l-Esîr, Nasrullah b. Muhammed b. Muhammed b. Abdülkerîm eş-Şeybânî. el-Câmi‘u’l-kebîr fî sınâ‘ati’l-manzûm mine’l-kelâm ve’l-mensûr. thk. Mustafa Cevâd. Bağdat: Matbaatü’l-Mecmali’l-İlmî, 1375/1956.
15. Karamânî, Ahmed b. Mahmûd. Tefsîrü’l-Karamânî. Beyazıt Kütüphanesi. (480).
16. Kaya, Mesut. “Osmanlı İlim Geleneğinde Şerh ve Hâşiye Yazıcılığı -Ahmed el-Karamânî’nin Tefsiri/Zemahşerî Şerhi Örneği”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 15/1 (30 Haziran 2015), 9-32.
17. Kazvînî, Muhammed b. Abdurrahman b. Ömer, Ebü’l-Meʿâlî Celâleddîn. el-Îzâh fî ʿulûmi’l-belâga. 1 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâʾi’l-ʿUlûm, 4. Basım, 1998.
18. Kefevî, Ebü’l-Bekâ Eyyûb b. Mûsâ el-Hüseynî el-Kırımî. el-Külliyyât: Muʿcem fî’l-muṣṭalaḥât ve’l-furûḳi’l-luġaviyye. thk. Adnân Dervîş – Muhammed el-Mısrî. Beyrut: Müessese-tü’r-Risâle,1998.
19. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. el-Hidâye ilâ Bulûgi’n-Nihâye fî İlmi Meâni’l-Kur’ân ve Tefsîrih. thk. Şârika Üniversitesi Lisansüstü Eğitim ve Bilimsel Araştırma Fakültesi. Şâhid el-Bûşîhî gözetiminde. 3 Cilt. Şârika: Şârika Üniver-sitesi İlahiyat Fakültesi, 1429/2008.
20. Merâğî, Ahmed b. Mustafa. ʿUlûmü’l-belâga (el-beyân, el-meʿânî, el-bedîʿ). y.y. ts.
21. Murâdî, Ebû Muhammed Bedreddîn Hasan b. Kāsım b. Abdullah b. Ali. el-Cenâ’d-dânî fî hurûfi’l-meʿânî. thk. Fahreddîn Kubâve - Muhammed Nedîm Fâdıl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413/ 1992.
22. Müʾeyyed Billâh, Yahyâ b. Hamza b. Ali b. İbrâhîm el-Hüseynî el-Alevî et-Tâlibî. et-Tırâz li-esrâri’l-belâga ve ʿulûmi hakāʾiki’l-iʿcâz. 3 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Unsûriyye, 1423.
23. Nîsâbûrî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b. Mihrân. el-Mebsût fi’l-Kırââti’l-Aşr. thk. Sübey‘ Hamza Hâkimî. Şam: Mecmau’l-Lugati’l-Arabiyye, 1981.
24. Ravaşdeh, Ziyad. “Şeyhülislâm ‘Alâeddin el-‘Arabî’nin ‘Asr Sûresi Tefsiri ve Metodu”. Mütefek-kir 10/20 (15 Aralık 2023), 417-440. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1405297
25. Sâmerrâî, Fâzıl Sâlih. Meʿânî’n-nahv. Ürdün: Dâru’l-Fikr li’t-Tıbâʿa ve’n-Neşr, 2000.
26. Sibeveyh, Ebû Bişr Amr b. Osmân b. Kanber. el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 3. Basım, 1408/1988.
27. Şeyhzâde, Muhammed b. Muslihuddîn el-Kocavî. Hâşiyetü Muhyiddîn Şeyhzâde alâ Tefsîri’l-Kādî el-Beyzâvî. thk. Muhammed Abdülkādir Şâhin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1971.
28. Tala, Murat. “Kur’an Yorumunda Dil ve Üslup Merkezli Yaklaşım: Bakara Süresi Bağlamında Karamânî Tefsiri’ne Bir Bakış”. Osmanlı Döneminde Tefsir. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.
29. Vargeloğlu, Abdullah. “Ahmed b. Mahmud el-Asamm el-Karamânî ve Tefsîru’l- Karamânî Adlı Eseri”. Darulhadis İslami Araştırmalar Dergisi 4 (30 Haziran 2023), 1-22.
30. Zeccâc, Ebû İshak İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl. Meâni’l-Kur’ân ve İ‘râbuh. thk. Abdülcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1408/1988.
31. Zemahşerî, Cârullah Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf an Hakāikı Gavâmidi’t-Tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 3. Basım, 1407.
32. Zerkeşî, Bedreddîn Muhammed b. Abdullah b. Bahâdır. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kurʾân. thk. Mu-hammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. 4 cilt. Kahire: Dâru İhyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye, 1376/1957.
33. Zübeydî, Amr b. Maʿdîkerib. Şiʿru Amr b. Maʿdîkerib ez-Zübeydî. thk: Mutâʿ et-Tarâbîşî, 2. Basım, 1405/1985.