في شأن كفاءة الذكاء الاصطناعي في فهم نصوص التفسير ذات الطابع الروائي وإنتاج الترجمة التفسيرية (المعنى/المآل)
Öz
في التراث التفسيري الكلاسيكي أُلِّف عددٌ كبير من المصنّفات التي قامت على الشروح المعتمدة على الرواية. ففي هذه المؤلفات لا يقتصر الأمر على نقل المعاني اللغوية الحرفية للآيات، بل تُثْرَى التفسيرات بالاستناد إلى مرويات النبي، وأقوال الصحابة والتابعين، وروايات أسباب النزول. ويُعدّ الرجوع إلى هذا التراث التفسيري العريق، الذي يضمّ التفاسير ذات المنحى الروائي، خطوةً أساسية في عملية كتابة الترجمة التفسيرية (المعروفة بالـمآل) للقرآن الكريم، لما لذلك من أثر بالغ في فهم النص القرآني.غير أنّه يُلحظ في بعض الترجمات وجود تعارض مع المصادر التفسيرية الأصيلة، أو خروج عن الضوابط العلمي والمنهجية المتعارف عليها؛ إذ تبرز مشكلات تتمثل في إهمال العناصر الأساسية المساهمة في تحقيق الترجمة الدقيقة، كالرواية، والدلالة اللغوية، والسياق، أو في عدم القدرة على عكس المعنى الصحيح في الترجمة رغم الاستعانة بهذه العناصر.وتتناول هذه الدراسة بحث مدى إسهام الذكاء الاصطناعي في معالجة هذه الإشكالات. حيث ستُناقَش إمكانات إنتاج ترجمة رقمية للنص القرآني من خلال دمج التفسيرات المعتمدة على الرواية مع تقنيات الذكاء الاصطناعي. وفي إطار التطبيق العملي، ستُحمَّل الشروح التفسيرية الواردة في كتب التفسير على هيئة مجموعة بيانات إلى نموذج ChatGPT، ثم يُطلب منه تفسير الآيات المختارة. وبناءً على ذلك، سيُقوَّم مدى قدرة مخرجات الذكاء الاصطناعي على تمثّل المعاني اللغوية، والتفسيرية، والسياقية التي أبرزتها التفاسير الروائية. وقد اختير نموذج ChatGPT 5.2 ليكون محور الدراسة لكونه من الإصدارات الحديثة في هذا المجال. ويشمل نطاق البحث العناصر المؤثرة في استنباط المعنى في التفاسير الروائية، وهي: القرآن الكريم، والروايات، واللغة العربية، والسياق. واعتمدت الدراسة منهج تحليل الوثائق من خلال فحص مصادر التفسير والترجمة، إلى جانب المنهج المقارن لمقابلة هذه المحتويات بعضها ببعض. وقد خلصت النتائج إلى أنّ الذكاء الاصطناعي يقدّم إسهامًا محدودًا وسطحيًا في إنتاج ترجمة تستفيد من التفاسير القائمة على الرواية، كما يتبيّن عجزه عن عكس التنوع التفسيري والغنى الدلالي الموجود في التراث التفسيري الكلاسيكي
Anahtar Kelimeler
On the Competence of Artificial Intelligence in Understanding Narration-Based Tafsir Texts and Generating Qur’anic Translations
Abstract
In the classical tradition of tafsir, numerous works have been composed based on narration-centered explanations. In these works, while the literal meanings of the verses are conveyed, the explanations are enriched through reports transmitted from the Prophet, the Companions, and the Tābiʿūn, as well as through narrations concerning the occasions of revelation, known as asbāb al-nuzūl. In the practice of Qur’anic translation, which constitutes an important endeavor for understanding the Qur’an, recourse is made to the classical corpus of tafsir, including narration-based exegeses. However, it has been observed that some translations contradict these sources or fail to conform to established scholarly knowledge and methodological principles. In this regard, key elements that could contribute to accurate translation, such as narration, language, and context, are either entirely neglected or, even when included, not adequately reflected in the final translation. This study examines whether artificial intelligence can contribute to resolving these issues. Narration-based interpretations are addressed in conjunction with artificial intelligence, and the possibility of digitally generated Qur’anic translations is discussed. Within the framework of selected sample verses, explanatory passages from classical tafsir works are provided to ChatGPT as a dataset, and the model is then tasked with interpreting the verses. As a result, the study seeks to determine the extent to which the meanings of the verses, grounded not only in their literal sense but also in language, interpretation, and context as presented in narration-based tafsir, are reflected in AI-generated outputs. The analysis focuses specifically on ChatGPT 5.2, chosen for its status as a recent model. The study encompasses key elements that contribute to meaning determination in narration-based tafsir, including the Qur’an itself, transmitted reports, the Arabic language, and contextual factors. Methodologically, the study employs document analysis through the examination of tafsir and translation sources, along with comparative methods based on the cross-analysis of these materials. The findings reveal that artificial intelligence provides only a limited and superficial contribution to the production of Qur’anic translations informed by narration-based tafsir and remains insufficient in reflecting the diversity of interpretations found in classical exegesis.
Keywords
Yapay Zekânın Rivayet Ağırlıklı Tefsir Metinlerini Anlama ve Meal Oluşturma Yetkinliği Üzerine
Öz
Klasik tefsir geleneğinde rivayet merkezli açıklamalara dayanan çok sayıda eser telif edilmiştir. Bu eserlerde âyetlerin lafzî anlamları aktarılmakla birlikte Hz. Peygamber, sahâbe, tâbiûn nakilleri ile sebeb-i nüzûl rivayetleri kullanılarak açıklamaların zenginleştirildiği görülmektedir. Kur’ân’ın anlaşılması bakımından önemli bir ameliye olan meal yazıcılığında rivayet ağırlıklı tefsirlerin de içinde yer aldığı kadim tefsir külliyatına başvurulmaktadır. Ancak mealler arasında ilgili kaynaklarla çelişen veya ilmî birikim ve usûle uygun olmayan çevirilerin yapıldığı tespit edilmektedir. Bu hususta doğru çeviriye katkı sağlayacak rivayet, dil ve bağlam gibi temel unsurların tamamen ihmal edilmesi veya bu unsurlara yer verildiği halde doğru mananın meale tam olarak yansıtılamaması problemleri ön plana çıkmaktadır. Bu çalışma, yapay zekânın söz konusu sorunların çözümüne katkı sağlayıp sağlamayacağını konu edinmektedir. Rivayet esaslı yorumlar, yapay zekâ ile birlikte ele alınarak dijital meal üretiminin imkânı tartışılacaktır. Örnek âyetler çerçevesinde, tefsirlerdeki açıklamalar veri kümesi halinde ChatGPT’ye yüklenerek âyetlerin anlamlandırılması istenecektir. Bunun sonucunda rivayet ağırlıklı tefsirlerde âyetlerin lafzî anlamlarının yanında dile, yoruma ve bağlama dayalı anlamlarının, yapay zekâ çıktılarında ne ölçüde karşılık bulduğu tespit edilecektir. Çalışmada güncel bir sürüm olması sebebiyle yapay zekânın ChatGPT 5.2 modeli özelinde inceleme yapılmıştır. Rivayet ağırlıklı tefsirlerde anlam tespitine katkı sağlayan Kur’ân, rivayet, Arap dili ve bağlam unsurları çalışmanın kapsamına dahil edilmiştir. Çalışmada tefsir ve meal kaynaklarının incelenmesi suretiyle doküman analizi ve bu içeriklerin birbiriyle karşılaştırılması suretiyle mukayese yöntemleri ön plana çıkmaktadır. Çalışmanın ulaştığı sonuçlar, yapay zekânın rivayet esaslı tefsirlerden istifade eden meal üretimine sınırlı ve yüzeysel bir katkı sunabildiğini; klasik tefsirlerde yer alan yorum çeşitliliğini yansıtmada ise yetersiz kaldığını ortaya koymuştur.
Anahtar Kelimeler
Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.
