في شأن كفاءة الذكاء الاصطناعي في فهم نصوص التفسير ذات الطابع الروائي وإنتاج الترجمة التفسيرية (المعنى/المآل)

Öz

في التراث التفسيري الكلاسيكي أُلِّف عددٌ كبير من المصنّفات التي قامت على الشروح المعتمدة على الرواية. ففي هذه المؤلفات لا يقتصر الأمر على نقل المعاني اللغوية الحرفية للآيات، بل تُثْرَى التفسيرات بالاستناد إلى مرويات النبي، وأقوال الصحابة والتابعين، وروايات أسباب النزول. ويُعدّ الرجوع إلى هذا التراث التفسيري العريق، الذي يضمّ التفاسير ذات المنحى الروائي، خطوةً أساسية في عملية كتابة الترجمة التفسيرية (المعروفة بالـمآل) للقرآن الكريم، لما لذلك من أثر بالغ في فهم النص القرآني.غير أنّه يُلحظ في بعض الترجمات وجود تعارض مع المصادر التفسيرية الأصيلة، أو خروج عن الضوابط العلمي والمنهجية المتعارف عليها؛ إذ تبرز مشكلات تتمثل في إهمال العناصر الأساسية المساهمة في تحقيق الترجمة الدقيقة، كالرواية، والدلالة اللغوية، والسياق، أو في عدم القدرة على عكس المعنى الصحيح في الترجمة رغم الاستعانة بهذه العناصر.وتتناول هذه الدراسة بحث مدى إسهام الذكاء الاصطناعي في معالجة هذه الإشكالات. حيث ستُناقَش إمكانات إنتاج ترجمة رقمية للنص القرآني من خلال دمج التفسيرات المعتمدة على الرواية مع تقنيات الذكاء الاصطناعي. وفي إطار التطبيق العملي، ستُحمَّل الشروح التفسيرية الواردة في كتب التفسير على هيئة مجموعة بيانات إلى نموذج ChatGPT، ثم يُطلب منه تفسير الآيات المختارة. وبناءً على ذلك، سيُقوَّم مدى قدرة مخرجات الذكاء الاصطناعي على تمثّل المعاني اللغوية، والتفسيرية، والسياقية التي أبرزتها التفاسير الروائية. وقد اختير نموذج ChatGPT 5.2 ليكون محور الدراسة لكونه من الإصدارات الحديثة في هذا المجال. ويشمل نطاق البحث العناصر المؤثرة في استنباط المعنى في التفاسير الروائية، وهي: القرآن الكريم، والروايات، واللغة العربية، والسياق. واعتمدت الدراسة منهج تحليل الوثائق من خلال فحص مصادر التفسير والترجمة، إلى جانب المنهج المقارن لمقابلة هذه المحتويات بعضها ببعض. وقد خلصت النتائج إلى أنّ الذكاء الاصطناعي يقدّم إسهامًا محدودًا وسطحيًا في إنتاج ترجمة تستفيد من التفاسير القائمة على الرواية، كما يتبيّن عجزه عن عكس التنوع التفسيري والغنى الدلالي الموجود في التراث التفسيري الكلاسيكي.

Anahtar Kelimeler

• الترجمة التفسيرية (المآل)
• التفسير الرواية
• ChatGPT
• الذكاء الاصطناعي
• التفسير

Etik Beyan

يُصرَّح بأنّه قد تمّ الالتزام بالمبادئ العلميّة والأخلاقيّة في إعداد هذا البحث، وأنّ جميع الدراسات التي تمّ الاستفادة منها قد ذُكرت في قائمة المراجع

Yapay Zekânın Rivayet Ağırlıklı Tefsir Metinlerini Anlama ve Meal Oluşturma Yetkinliği Üzerine

Öz

Klasik tefsir geleneğinde rivayet merkezli açıklamalara dayanan çok sayıda eser telif edilmiştir. Bu eserlerde âyetlerin lafzî anlamları aktarılmakla birlikte Hz. Peygamber, sahâbe, tâbiûn nakilleri ile sebeb-i nüzûl rivayetleri kullanılarak açıklamaların zenginleştirildiği görülmektedir. Kur’ân’ın anlaşılması bakımından önemli bir ameliye olan meal yazıcılığında rivayet ağırlıklı tefsirlerin de içinde yer aldığı kadim tefsir külliyatına başvurulmaktadır. Ancak mealler arasında ilgili kaynaklarla çelişen veya ilmî birikim ve usûle uygun olmayan çevirilerin yapıldığı tespit edilmektedir. Bu hususta doğru çeviriye katkı sağlayacak rivayet, dil ve bağlam gibi temel unsurların tamamen ihmal edilmesi veya bu unsurlara yer verildiği halde doğru mananın meale tam olarak yansıtılamaması problemleri ön plana çıkmaktadır. Bu çalışma, yapay zekânın söz konusu sorunların çözümüne katkı sağlayıp sağlamayacağını konu edinmektedir. Rivayet esaslı yorumlar, yapay zekâ ile birlikte ele alınarak dijital meal üretiminin imkânı tartışılacaktır. Örnek âyetler çerçevesinde, tefsirlerdeki açıklamalar veri kümesi halinde ChatGPT’ye yüklenerek âyetlerin anlamlandırılması istenecektir. Bunun sonucunda rivayet ağırlıklı tefsirlerde âyetlerin lafzî anlamlarının yanında dile, yoruma ve bağlama dayalı anlamlarının, yapay zekâ çıktılarında ne ölçüde karşılık bulduğu tespit edilecektir. Çalışmada güncel bir sürüm olması sebebiyle yapay zekânın ChatGPT 5.2 modeli özelinde inceleme yapılmıştır. Rivayet ağırlıklı tefsirlerde anlam tespitine katkı sağlayan Kur’ân, rivayet, Arap dili ve bağlam unsurları çalışmanın kapsamına dahil edilmiştir. Çalışmada tefsir ve meal kaynaklarının incelenmesi suretiyle doküman analizi ve bu içeriklerin birbiriyle karşılaştırılması suretiyle mukayese yöntemleri ön plana çıkmaktadır. Çalışmanın ulaştığı sonuçlar, yapay zekânın rivayet esaslı tefsirlerden istifade eden meal üretimine sınırlı ve yüzeysel bir katkı sunabildiğini; klasik tefsirlerde yer alan yorum çeşitliliğini yansıtmada ise yetersiz kaldığını ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Yapay Zekâ
• ChatGPT
• Rivayet Tefsiri
• Meal

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

On the Competence of Artificial Intelligence in Understanding Narration-Based Tafsir Texts and Generating Qur’anic Translations

Öz

In the classical tradition of Qur’anic exegesis, numerous works have been produced that rely primarily on narration-based interpretations. These works present the literal meanings of Qur’anic verses while enriching interpretation through reports transmitted from the Prophet Muhammad, his Companions, and the Successors, as well as narrations concerning the occasions of revelation. In the field of Qur’anic translation, which plays a crucial role in conveying the meaning of the Qur’an, scholars frequently consult this classical exegetical corpus, including narration-centered tafsīr works. However, it has been observed that some translations contradict these foundational sources or fail to conform to established scholarly principles and methodological standards. Problems such as neglecting transmitted reports, linguistic analysis, and contextual considerations, or failing to reflect intended meanings despite reference to them, have therefore become evident. This study investigates whether artificial intelligence can contribute to addressing these challenges. By examining narration-based interpretations together with artificial intelligence technologies, the feasibility of digital Qur’anic translation production is explored. Focusing on selected verses, exegetical explanations derived from classical tafsīr sources are compiled as a structured dataset and uploaded to ChatGPT, which is tasked with generating translations. The study then evaluates the extent to which linguistic, interpretive, and contextual dimensions beyond the literal meaning emphasized in narration-based exegesis are reflected in artificial intelligence outputs. Concentrating on the ChatGPT-5.2 model, the research employs document analysis and a comparative methodology. The findings indicate that artificial intelligence provides a limited and largely superficial contribution to narration-informed translation practices within discussions of digital Qur’anic translation studies.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Artificial Intelligence
• ChatGPT
• Narration-Based Tafsīr
• Qur’anic Translation

Etik Beyan

It is hereby declared that scientific and ethical principles were adhered to in the preparation of this study, and that all works consulted have been duly cited in the bibliography

Kaynakça

1. Abdalhussein, Hussein Fahim. “Comparative Analysis of Al and Human Translations of Qur’anic Legal Verses in Surah al-Ma’idah”. IJAZ ARABI: Journal of Arabic Lear-ning 8/1 (Şubat 2025), 262-277. https://doi.org/10.18860 /ijazarabi. V8i1.28804
2. Alrumayh, Safa. “AI and Qur’anic Interpretation: Exploring the Ethical and Epistemological Boundaries of Artificial Intelligence in Understanding the Qur’an”. Al Furqan: Jurnal Ilmu Al Quran Dan Tafsir 8/2 (Aralık 2025), 223-239. https://doi.org/10.58518/alfurqan.v8i2.4243
3. Kur’ân’ı Kerim Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlı-ğı Yayınları, 12. Basım, 2011.
4. Andrean, Muhammad - Harahap, Mardian Idris. “Artificial Intelligence and Qur’anic Interpretation: A Critical Comparative Study of ChatGPT and Classical Tafsir”. Al-Fahmu Jurnal Ilmu Al-Qur an dan Tafsir 4/2 (Eylül 2025), 658-670. https://doi.org/10.58363/alfahmu.v4i2.641
5. Armita, Pipin. “Mapping the Contextual Meanings of the Qur’an Using Artificial Intelligence: A Data-Driven Tafsir Approach”. Al-Mashadir: Journal of Quranic Sciences and Tafsir 1/1 (Temmuz 2025), 11-23.
6. Begavî, Ebû Muhammed el-Ferrâ. Meʿâlimü’t-tenzîl fî tefsîri’l-Kur’ân. nşr. Muhammed Ab-dullah en-Nemr, Osman Cuma Damiriyye. 8 Cilt. Dârü Tîbe li’n-Neşr ve’t-Tevzî’, 4. Basım, 1417/1997.
7. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ. Şerhu’s-sünne. thk. Şuayb el-Arnaût, Muhammed Züheyr eş-Şaviş. 15 Cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 2. Basım, 1403/1983.
8. Beyhakî, Ahmed b. Hüseyin. el-Baʿs ve’n-nüşûr. nşr. Âmir Ahmed Haydar. Beyrut: Merke-zü’l-Hıdamât ve’l-Ebhâsü’l-Sekâfiyye, 1406/1986.

9. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail b. İbrahim. Sahîhü’l-Buhârî. nşr. Mustafa Dib el-Buga. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 5. Basım, 1414/1993.
10. Cebecioğlu, Havva. Hadîd Sûresinin 25. Âyeti Bağlamında Tefsirde Yapay Zekâ Kullanımının İmkânı. İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.https://acikerisim.fsm.edu.tr/items/bf704f41-aa8f-4814-bf25-3c22bb05370f
11. Chatgpt. “Chat GPT 5.2”. Erişim 13 Ocak 2026. https://chatgpt.com/
12. Chatgpt. “Chat GPT 5.2”. Erişim 09 Nisan 2026. https://chatgpt.com/
13. Demirkol, Nihat - Akgün, İbrahim. “Yapay Zekâ (YZ) ile Objektif Bir Tefsir Çeşidi Mümkün Mü?” Usul İslam Araştırmaları Dergisi 44 (Aralık 2025), 65-96. https://doi.org/10.56361/usul.1749146
14. Doğru, Abdullatif - Hacımüftüoğlu, Esra. “Tefsirde Yapay Zeka Uygulamaları: Alan Araştır-ması ve Chatgpt-4o, Google Gemini Advanced 1.5 Pro İle Microsoft Copilot’un Kar-şılaştırması”. Turkish Studies - Religion 20/4 (Aralık 2025), 1867-1891. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.87246
15. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as b. İshak es-Sicistânî. Sünen-i Ebî Dâvûd. nşr. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, ts.
16. Elmalılı, M. Hamdi Yazır. Hak Dîni Kur’ân Dili. 10 Cilt. İstanbul: Merve Yayınevi, 2012.
17. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luga. nşr. Muhammed Avvad. 15 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2001.
18. Gaanoun, Kamel - Alsuhaibani, Mohammed. “Sentiment preservation in Quran translation with artificial intelligence approach: study in reputable English translation of the Quran”. Humanities and Social Sciences Communications 12 (Article number: 222). https://doi.org/10.1057/s41599-024-04181-0
19. Gelgeç, Sevim. “Yapay Zekâ Modellerinin Tefsir Tarihi Özelinde İncelenmesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (Aralık 2024), 493-519. https://doi.org/10.33415/daad.1583578
20. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnusiyye li’n-Neşr, 1984.
21. İbn Atıyye el-Endelüsî, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422.
22. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddin İsmail b. Şihâbiddin Ömer. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-azîm. nşr. Muhammed Hüseyin Şemsüddin. 9 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1998.
23. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddin Abdurrahman. Zâdü’l-mesîr fî ilmi’t-tefsir. nşr. Abdürrezzâk el-Mehdî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1422.
24. Nüzûl Sırasına Göre Hayat Kitabı Kur’ân: Gerekçeli Meal-Tefsir. çev. Mustafa İslamoğlu İstanbul: Düşün Yayıncılık, 7. Basım, 2015.
25. Janabi, Mahdi Kais Abdulkarim. “Artificial Intelligence in Quranic Exegesis: A Critical Analytical Study of ChatGPT Technology”. QURANICA: International Journal of Quranic Research 16/2 (Aralık 2024), 112-144. Âyet ve Hadislerle Açıklamalı Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Mehmet Yaşar Kandemir vd. 2 Cilt. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2011.
26. Kara, İrfan. Kur’ân Araştırmalarında Yapay Zekâ. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
27. Karaalp, Cahit vd. (ed.). Kur’ân Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri-III -Usûl ve Üslûp Açı-sından Meâller -. 2 Cilt. İstanbul: Kitap Dünyası, 2025.
28. Kur’ân Yolu Meali. çev. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Basım, 2020.
29. Kâsımî, Muhammed Cemâlüddin b. Muhammed. Mehâsinü’t-teʾvîl. nşr. Muhammed Bâsil. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418.
30. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed. Tefsîrü’l-Mâverdî/en-Nüket ve’l-’uyûn. nşr. İbn Abdilmaksud. 6 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
31. Mohd Azhar, Muhammad Hazim vd. “Ethics and Limits of Artificial Intelligence (AI) in Quranic Exegesis According to the Epistemological Framework of Islamic Knowled-ge”. QURANICA - International Journal of Quranic Research 17/2 (Eylül 2025), 97-124. https://doi.org/10.22452/quranica.vol17no2.5
32. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Sahîh-i Müslim. nşr. Muhammed Fuâd Abdül-bâkî. 5 Cilt. Kahire: Matbaatu Îsâ’l-Bâbi’l-Hâlebî ve Şürekâhu, 1374/1955.
33. Kurân-ı Kerim ve Türkçe Açıklamalı Meali. çev. Ali Özek vd. Medine: Kral Fehd Mushaf Basım Kurulu, ts.
34. Kur’ân-ı Kerim Meali Anlam ve Yorum Merkezli Çeviri. çev. Mustafa Öztürk. Ankara: Anka-ra Okulu Yayınları, 2014.
35. Râzî, Ebû Abdillah Fahrüddin Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 3. Basım, 1420.
36. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed. el-Keşf ve’l-beyân an tefsîri’l-Kurʾân. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l- Arabî, 1422/2002.
37. Serdar, Murat vd. (ed.). Kur’ân Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri. 3 Cilt. İstanbul: Kitap Dünyası, 2023.
38. Serdar, Murat vd. (ed.). Kur’ân Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri-II -Meâllerde Metodolojik Sorunlar-. 2 Cilt. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024.
39. Supriyadi, Tedi vd. “DEEP-AI Pedagogical Model for Strengthening Al-Qur’an Interpretation Literacy in Islamic Religious Education”. Jurnal Pendidikan Agama Islam 22/1 (Haziran 2025), 275-294. https://doi.org/10.14421/jpai.v22i1.11053
40. Süyûtî, Celâlüddin Abdurrahman b. Ebî Bekr. ed-Dürrü’l-mensûr fi’t-tefsîr bi’l-meʾsûr. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
41. Taberânî, Ebü’l-Kasım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. el-Muʿcemü’l-evsat. thk. Târık b. İvazullah, Abdülmuhsin b. İbrâhim el-Hüseynî. 10 Cilt. Kahire: Dârü’l-Haremeyn, 1415/1995.
42. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân. nşr. Mahmud Muhammed Şakir. 24 Cilt. Mekke: Dârü’t-Terbiye ve’t-Türâs, ts.
43. Ünal Şahin, Ayşenur Elif. “Dijital Beşeri Bilimlerin Kur’ân El Yazmalarına Uygulanabilirliği: Yöntemler, Uygulamalar ve Karşılaşılan Sorunlar”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 9/1 (Nisan 2025), 214-231. https://doi.org/10.31121/tader.1643718
44. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed. et-Tefsîrü’l-Basît. 25 Cilt. Riyad: İmam Muhammed b. Suûd İslâm Üniversitesi, Araştırma ve Yayın Dairesi, 1430.