The Importance of Identifying the Addressee of the Verses in Understanding the Qur’an and Its Effect on Meaning

Abstract

This study addresses the importance of identifying the addressee of Qur’anic discourse and its im-pact on meaning in research aimed at determining the original meaning of Qur’anic verses. In the tafsir literature, explanations in which more than one addressee is assumed within the same verse context—and where the meanings of the verses vary according to the designated addressee—have been instrumental in the emergence of this study. Since the addressee directly affects the meaning of the verses, the study emphasizes the necessity of correctly identifying the addressee in order to reach the original meanings of the verses. Through various examples, it examines how verses may be transformed in meaning—or even distorted—when the addressee is identified incorrectly or in-completely. Numerous instances in which verses are not accurately associated with their proper add-ressees, or are interpreted through incomplete or erroneous attributions of addressees, constitute the problematic dimension and scope of this study. Particular emphasis is placed on the idea that whe-never the speaker’s intended purpose in the discourse cannot be directly ascertained, the natural context of the utterance serves to preserve meaning; therefore, any mode of interpretation that neg-lects this natural context is bound to be misleading. It is especially underlined that in a live dialogi-cal setting, meaning is shaped by elements belonging to the natural context, and thus it is not pos-sible to read and understand an oral discourse by isolating it from these external contextual ele-ments. At this point, the addressee—being one of the external contextual elements of discourse—is established, through linguistic explanations, as a fundamental parameter that cannot be ignored in understanding the verses. In order to overcome the aforementioned problem, the study explains from various perspectives the necessity of returning first to the natural context in which the speech origi-nally occurred when seeking to uncover the original meanings of the verses, and it discusses the oral-cultural nature of the Qur’an as distinct from written literature. By approaching the extraction of meaning directly from the perspective of the addressee, and by analyzing examples that have not previously been the subject of a similar study, this work establishes its originality. It aims to contri-bute to the field by concretizing its objective through the theoretical explanations of linguistics and the analysis of selected verses. To achieve this aim, the subject will be examined through analytical and inductive methods, ultimately leading to the formulation of a general conclusion.

Keywords

• Tafsir (Qur’anic Exegesis)
• Qur’an
• Verse
• Context
• Addressee
• Understanding.

أهمية تحديد المخاطَب في الآيات في فهم القرآن وأثره في المعنى

Öz

تتناول هذه الدراسة أهمية تحديد المُخاطَب وأثره في المعنى في البحوث الهادفة إلى الكشف عن المعنى الأصيل لآيات القرآن الكريم. وقد كان من الدوافع الرئيسة لظهور هذه الدراسة ما ورد في أدبيات التفسير من شروحٍ تُقدَّر فيها تعدديةُ المخاطَب في سياق الآية الواحدة، بحيث يختلف معنى الآية تبعًا لاختلاف الجهة المخاطَبة. ولما كان المخاطَب يؤثر تأثيرًا مباشرًا في معنى الآيات، أكدت الدراسة ضرورةَ تحديده تحديدًا دقيقًا للوصول إلى المعاني الأصيلة للنص القرآني، ودرست –من خلال أمثلة متعددة– كيف يمكن أن تتحول دلالات الآيات، بل وكيف قد تتعرض للتحريف، إذا ما أُسيء تحديد المخاطَب أو أُغفل بعضُ أبعاده. وتمثل النماذجُ التي لم تُقرَن فيها الآيات بمخاطَبيها على نحوٍ سليم، أو فُسرت بإسنادها إلى مخاطَبين ناقصين أو غير صحيحين، البعدَ الإشكاليَّ ومجالَ هذه الدراسة. وقد جرى التأكيد خصوصًا على أن مقصود المتكلم في خطابه، إذا تعذر سؤاله عنه مباشرة، فإن السياق الطبيعي للكلام هو الكفيل بحفظ المعنى، ومن ثَمَّ فإن كلَّ قراءةٍ تُهمِل هذا السياق الطبيعي تكون عُرضةً للوقوع في الخطأ. كما شددت الدراسة على أن المعنى في بيئة الحوار الحي يتحدد بعناصر السياق الطبيعي، وأنه لا يمكن فهم الخطاب الشفهي أو قراءته قراءةً صحيحةً بعزله عن هذه العناصر السياقية الخارجية. ومن هنا بُيِّن –استنادًا إلى التحليلات اللسانية– أن المخاطَب، بوصفه أحد عناصر السياق الخارجي للخطاب، يُعدُّ معطًى أساسًا لا يمكن إغفاله في فهم الآيات. ولتجاوز هذه الإشكالية، أوضحت الدراسة ضرورةَ الرجوع أولًا إلى السياق الطبيعي الذي وُلد فيه الكلام عند السعي إلى استخراج المعاني الأصيلة للآيات، كما بيّنت –من زوايا متعددة– الطبيعةَ الشفوية للقرآن الكريم وتميُّزها عن بنية الأدب المكتوب. وتستمد هذه الدراسة أصالتها من تناولها عمليةَ استنباط المعنى من زاوية المخاطَب مباشرة، ومن تحليلها نماذجَ لم تكن قد خضعت –فيما سبق– لدراسةٍ مماثلة. وهي تهدف إلى الإسهام في هذا الحقل العلمي من خلال تجسيد مقاصدها عبر الأطر النظرية اللسانية وتحليل النماذج المختارة من الآيات. وسيُعالَج الموضوع بمنهجي التحليل والاستقراء، وصولًا إلى صياغة حكمٍ عام في خاتمة البحث.

Anahtar Kelimeler

• : التفسير
• ، القرآن
• الآية
• ، السياق
• المخاطَب
• الفهم.

Kur'ân’ın Anlaşılmasında Ayetlerin Muhatabını Tespit Etmenin Önemi ve Manaya Etkisi

Öz

Bu çalışma, Kur’ân ayetlerinin aslî anlamını tespit amacıyla yapılan araştırmalarda, söylemin muha-tabını tespitin önemi ve anlama olan etkisini konu edinmektedir. Tefsir literatüründe aynı ayet bağ-lamında birden çok muhatabın takdir edildiği izahlarda, ayetlerin muhataplarına göre manalarının farklılık arz ediyor olması, bu çalışmanın vücuda gelmesinde etkili olmuştur. Muhatabın, ayetlerin anlamına doğrudan etki etmesi nedeniyle çalışmada ayetlerin aslî anlamlarına ulaşmak için, hitabın muhatabını doğru bir şekilde tespit etmenin önemine işaret edilmiş, hatalı veya eksik tespit edilmesi halinde ayetlerin mana yönünden nasıl dönüştürüldüğü, hatta tahrif edildiği örnekler üzerinden in-celenmiştir. Ayetlerin muhataplarıyla isabetli bir şekilde buluşturulmadığı veya eksik ve hatalı mu-hataplarla ilişkilendirilerek izahının yapıldığı birçok örnek, bu çalışmanın ele aldığı konunun prob-lematik yönü ve kapsamını oluşturaktadır. Özellikle hatibin hitabındaki maksadının ne olduğu ken-disine sorulamadığı her durumda, sözün tabi bağlamının anlamı kurtaracağı, dolayısıyla tabi bağla-mın ihmal edildiği her anlama biçiminin yanıltıcı olacağı üzerinde durulmuştur. Canlı bir diyalog ortamında mananın, tabi bağlama ait unsurlar tarafından belirlendiği, bu sebeple şifahî bir söylemin anlamını bu dış bağlamsal unsurlardan soyutlayarak okuma ve anlamanın mümkün olmadığı hassa-ten vurgulanmıştır. Tam da bu noktada hitabın dış bağlam unsurlarından olan muhatabın, ayetlerin anlaşılmasında görmezden gelinemeyecek temel bir parametre olduğu dilbilimin izahlarıyla temel-lendirilmiştir. Söz konusu problemin aşılabilmesi maksadıyla ayetlerin aslî anlamlarının ortaya çıka-rılması sürecinde öncelikle kelamın vücut bulduğu tabi bağlamına gitmenin zarureti ve Kur'ân’ın yazılı edebiyattan farklı olarak sözlü kültür yapısı çeşitli açılardan izah edilmiştir. Mananın istihracı-nı doğrudan muhatap zaviyesinden ele almak ve tahlil ettiği örneklerin daha önce benzer herhangi bir çalışmaya konu olmaması açısından özgünlüğünü elde eden bu çalışma, amacını dilbilimin teorik izahları ve tahlil edilen ayet örnekleri üzerinden somutlaştırarak alana katkı sunmayı amaçlamakta-dır. Bu amacın gerçekleşmesinde konu tahlil ve tümevarım yoluyla incelenecek ve sonuçta genel bir yargının tesisine ulaşılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur'ân
• Ayet
• Bağlam
• Muhatap
• Anlamak.

Kaynakça

1. Ahfeş, Ebu’l-Hasan. Me’âni’l-Kur’ân. Kâhire: Mektebetu’l-Hâncî, 1990.
2. Ateş, Süleyman. Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsîri. 12 Cilt. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1997.
3. Begavî, Ebû Muhammed Huseyin b. Mes’ûd. Me‘âlimu’t-tenzîl. thk. Abdurrezzâk Mehdî. 5 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-’Arabî, 1420.
4. Curcânî, Ebû Bekr ’Abdulkâhir b. ’Abdurrahmân. Dercu’d-durer fî tefsîri’l-ây ve’s-suver. thk. Velîd b. Ahmet - İyâd Abdullatîf Kaysî. 4 Cilt. Birîtanyâ: Mecelletu’l-Hikme, 2008.
5. Cündioğlu, Dücane. Anlamın Buharlaşması ve Kur’ân. İstanbul: Tibyan Yayınları, 1995.
6. Cündioğlu, Dücane. Sözlü Kültür’den Yazılı Kültür’e Anlam’ın Tarihi. İstanbul: Tibyan Yayınları, 1997.
7. Demirci, Muhsin. Kur’an Tefsirinde Farklı Yorumlar. 3 Cilt. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2017.
8. Dimaşkî, Ebû Hafs Ömer b. Ali b. Âdil. el-Lubâb fî ulûmi’l-Kitâb. thk. Ahmed Abdulmevcûd - Ali Muhammed Muavviz. 20 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 1998.

9. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf Endelusî. el-Bahru’l-muhîd fi’t-tefsîr. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
10. Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. İlahi Hitabın Tabiatı. Ankara: Kitâbiyât, 1. Basım, 2001.
11. Ebu’l-Leys, Nasr b. Muhammed Semerkandî. Bahru’l-’Ulûm. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 1993.
12. Gadamer, Hans Georg. “Metin ve Yorum”. çev. Hüsamettin Arslan. Hermeneutik ve Hümaniter Disiplinler. İstanbul: Paradigma Yayınları, 2002.
13. Gezer, Süleyman. Sözlü Kültür’den Yazılı Kültüre Kur’an. Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2015.
14. Göka, Erol vd. Önce Söz Vardı Yorumsamacılık Üzerine Bir Deneme. Konya: Vadi Yayınları, 1996.
15. Gökkır, Necmettin. Kur’an Dilinin Sosyo-Kültürel Bağlamı. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2014.
16. Hererî, Muhammed Emîn b. Abdullâh. Hadâiku’r-rûh ve’r-reyhân fî revâbî ’ulûmi’l-Kur’ân. 32 Cilt. Beyrût: Dâru Tavki’n-Necât, 2001.
17. İbn Atiyye, Ebu Muhammed ’Abdulhak b. Gâlib. el-Muharraru’l-vecîz fî tefsîril’l-Kitâbi’l-’Azîz. thk. ’Abdusselâm Abduşşâfî Muhammed. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 2001.
18. İbn Ebî Hâtim, ’Abdurrahman b. Muhammed b. İdrîs. Tefsîru’l-Kur’âni’l-’Azîm. thk. Es’ad Mu-hammed et-Tayyib. 10 Cilt. Riyâd: Mektebetu Nezzâr Mustafa el-Bâz, 3. Basım, 1997.
19. İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmail. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. 8 Cilt. Riyâd: Dâru Tayyibe, 2. Basım, 1999.
20. İbnü’l-Cevzî, Cemaluddîn Ebu’l-Ferec. Zâdu’l-mesîr fî ‘ilmi’t-tefsîr. thk. Abdurrezzâk Mehdî. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-’Arabî, 1422.
21. İsfehânî, Râgıb. Tefsîru’r-Râgıb İsfehânî. thk. Muhammed Abdülaziz Besyûnî. 2 Cilt. Riyâd: Dâru’l-Vatan, 2003.
22. Kayravânî, Yahyâ b. Sellâm. Tefsîru Yahyâ b. Sellâm. thk. Hind Şelbî. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-’İlmiyye, 2004.
23. Kaysî, Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib. en-Nihâye ilâ bulûgi’n-nihâye. thk. Şâhid Bûşeyhî. 13 Cilt. Câmi’atu’ş-Şârika, 2008.
24. Kınnevcî, Sıddîk b. Hasan b. Ali. Fethu’l-beyân fî mekâsidi’l-Kur’ân. 15 Cilt. Beyrût: el-Mektebetu’l-’Asriyye, 1992. Mâturîdî, Ebu Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtu ehli’s-sunne. thk. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-Vataniyye, 2005. Mâverdî, Ebu’l-Hasan Ali b Muhammed b Habîb. en-Nuked ve’l-’uyûn tefsîru’l-Mâverdî. thk. Seyyit İbn ’Abdulmaksûd. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
25. Mekkî b. Ebî Ṭâlib, Ebû Muḥammed Mekkî b. Ebî Ṭâlib el-Ḳaysî. el-Hidâye ilâ bulûġi’n-nihâye fî ʿilmi meʿâni’l-Ḳurʾân ve tefsîrihî ve aḥkâmihî ve cümelin min fünûni ʿulûmih. thk. eş-Şâhid el-Bûşîḫî. 13 Cilt. Şârika: Mecmuʿatu Buḥûs̱i’l-Kitâb ve’s-Sunne, 1429/2008.
26. Mukâtil b. Suleymân. Tefsîru Mukâtil b. Suleymân. thk. Abdullah Mahmud Şahhâte. 5 Cilt. Bey-rut: Dâru ihyâ’i’t-turâs, 1423.
27. Nesefî, Necmuddîn Ömer b. Muhammed. et-Teysîr fi’t-tefsîr. thk. Mâhir Edîb Habûş. 15 Cilt. İstanbul: Dâru’l-Lubâb li’d-Dirâse ve Tahkîku’t-Turâs, 2019.
28. Ong, Walter J. Sözlü ve Yazılı Kültür Sözün Teknolojileşmesi. İstanbul: Metis Yayınları, 5. Basım, 2014.
29. Özsoy, Ömer. Kur’ân ve Tarihsellik Yazıları. Ankara: Kitâbiyât, 2004.
30. Öztürk, Mustafa. Kur’ân ve Tefsir Kültürümüz. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2010.
31. Râzî, Ebu Abdillah Muhammed b. Ömer Fahruddin er-. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-’Arabî, 3. Basım, 1420.
32. Rıza, Reşid. Tefsîru’l-Menâr. 12 Cilt. Kahire: el-Hey’etu’l-Misriyyeti’l-Âmmeti, 1990.
33. Ricoeur, Paul. “Anlamlı Eylemi Bir Metin Gibi Görmek”. çev. Taha Parla. Toplum Bilimlerinde Yorumcu Yaklaşım. İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları, 1990.
34. Sa’lebî, Ebû İshâk Ahmed. el-Keşf ve’l-beyân ’an tefsîri’l-Kur’ân. thk. Ebû Muhammed İbn Âşûr. 10 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-’Arabî, 2002.
35. Seâlebî, Abdurrahmân b. Muhammed b. Mahlûf es-. el-Cevâhiru’l-hisân fi tefsîri’l-Kur’ân. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-’Arabî, 1997.
36. Sem’ânî, Ebu’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed. Tefsîru’s-Sem’ânî. thk. Yâsir b. İbrâhîm - Ganîm b. Abbâs. Riyâd: Dâru’l-Vatan, 1997.
37. Şevkânî, Muhammed b. Ali eş-. Fethu’l-kadîr. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1414.
38. Taberî, Ebû Cafer Muhammed İbn Cerîr. Câmiu’l-beyân an te’vîli’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abulmuhsin Turkî. 26 Cilt. Kâhire: Dâru hicr, 2001.
39. Uzun, Nihat. “Âyetlerin Esas Anlamının Tespitiyle İlgili Önemli Bir Konu: Kur’ân’ın Nüzul Dö-nemi Muhatapları”. Tefsir Araştırmaları Dergisi IV/2 (2020), 187-224.
40. Vâhidî, Ebu’l-Hasan Ali b. Ahmed. et-Tefsîru’l-basîd. thk. Muhammed b. Mansûr el-Fâyiz. 25 Cilt. Riyâd: Câmi’atu’l-İmâm Muhammed b. Su’ûd el-İslâmiyye, 1430.
41. Yüksel, Muhammed Bahaeddin. Kur’an’ı Farklı Anlama ve Nedenleri. Ankara Okulu Yayınları, 2017.
42. Yüksel, Muhammed Bahaeddin. “Kur’ân’ın Anlaşılmasına Etkisi Bağlamında Nüzul Dönemi Sosyo-Kültürel Doku: Taberî Örneği”. Hicri Dördüncü Asırda İslâmî İlimler. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024.
43. Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakâiki gavâmidi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vucûhi’t-te’vîl. thk. Mustafâ Huseyn Ahmed. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-Arabî, 3. Basım, 1987.