The Science of Tafsīr in al-Sunbāṭī’s Work Titled Fatḥ al-Ḥayy al-Qayyūm bi-Sharḥ Rawḍat al-Fuhūm

Öz

Works composed for educational purposes within the Islamic scholarly tradition have played a signi-ficant role in enabling students to grasp subjects in a comprehensive and systematic manner. This study focuses on the tafsīr section of Fath al-Ḥayy al-Qayyūm bi Sharḥ Rawḍat al-Fuhūm, authored by Shihāb al-Dīn Aḥmad b. Aḥmad b. ʿAbd al-Ḥaqq al-Sunbāṭī al-Miṣrī al-Shāfiʿī (d. 999/1590–1591). Al-Sunbāṭī versified al-Nuqāya, a work by Abū al-Faḍl Jalāl al-Dīn ʿAbd al-Raḥmān b. Abī Bakr b. Muḥammad al-Khuḍayrī al-Suyūṭī al-Shāfiʿī (d. 911/1505), under the title Rawḍat al-Fuhūm fī Naẓm Nuqāyat al-ʿUlūm li’l-Suyūṭī, and subsequently produced a commentary on it entitled Fath al-Ḥayy al-Qayyūm bi Sharḥ Rawḍat al-Fuhūm. Employing qualitative research methods, this study identifies and comparatively examines eight extant manuscript copies of the work. First, information regarding al-Sunbāṭī is presented, and several established inaccuracies in the scholarly literature concerning both his name (often rendered as al-Sinbāṭī) and his work are corrected on the basis of classical sources. Subsequently, the manuscript copies examined in the study are introduced. In the analysis of the tafsīr section, particular attention is paid to the author’s definition of tafsīr, his methodological approach, and the sources upon which he relied. Special emphasis is also given to the discipline of qirāʾāt (Qurʾānic recitations), which al-Sunbāṭī discusses independently within the tafsīr section. Throughout the study, the scholarly relationship between al-Sunbāṭī and al-Suyūṭī is highlighted. The findings demonstrate that al-Sunbāṭī adopted a balanced pedagogical approach aimed at facilitating students’ understanding of tafsīr. Moreover, he presented the subject matter in an integrated manner by relating it to disciplines such as ḥadīth methodology, uṣūl al-fiqh, Arabic grammar (naḥw), and qirāʾāt. By introducing a previously unexamined versified approach to tafsīr methodology, this study fills a significant gap in the existing literature and contributes to the broader field of Islamic studies.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Classification of Sciences
• Shihāb al-Dīn Ibn ʿAbd al-Ḥaqq al-Sünbātī
• Jalāl al-Dīn al-Suyūṭī
• Fathu’l-Ḥayyi’l-Qayyūm
• al-Nuqāya

Proje Numarası

1919B012464771

علم التفسير في "فتح الحي القيوم بشرح روضة الفهوم" للسنباطي

Öz

تؤدي المؤلفات التي ألِّفت لأغراض تعليمية في التراث العلمي الإسلامي دورًا مهمًّا في تمكين الطلاب من استيعاب الموضوعات استيعابًا شموليًّا ومتكاملًا. وقد أعِدَّت هذه الدراسة بالتركيز على قسم التفسير من كتاب "فتح الحي القيوم بشرح روضة الفهوم" لشهاب الدين أحمد بن أحمد بن عبد الحق السُنْبَاطِيّ المصري الشافعي (ت 999هـ/1590-1591م). وقد قام السنباطي بنظم متن "النقاية" لجلال الدين عبد الرحمن بن أبي بكر بن محمد الخضيري السيوطي الشافعي (ت 911هـ/1505م) تحت عنوان "روضة الفهوم في نظم نقاية العلوم للسيوطي"، ثم قام بشرحه في كتابه "فتح الحي القيوم بشرح روضة الفهوم". اعتمدت الدراسة المنهج النوعي، حيث تم حصر ثماني نسخ خطية من الكتاب ما زالت محفوظة إلى يومنا هذا، ثم جرت دراستها دراسةً مقارنة. وقد بدأت الدراسة بتقديم ترجمة للمؤلف السنباطي، مع تصحيح بعض الأخطاء الشائعة في الدراسات السابقة المتعلقة باسمه (إذ يرد أحيانًا بصيغة "السِنْبَاطِيّ") وبكتابه، وذلك بالرجوع إلى المصادر التراثية. ثم عُرِّفت النسخ الخطية المعتمدة في البحث. وفي تحليل قسم التفسير من الكتاب، تم الوقوف بالتفصيل على تعريف المؤلف لعلم التفسير، ومنهجه فيه، والمصادر التي اعتمد عليها. كما خُصِّص مبحث مستقل لعلم القراءات الذي تناوله السنباطي بصورة مستقلة ضمن قسم التفسير. وخلال ذلك كله، أُبرزت الصلة العلمية التي ربطت السنباطي بالسيوطي وتأثره به. وقد خلصت الدراسة إلى أن السنباطي اتبع منهجًا وسطيًّا في تعليم التفسير، هدفه تيسير الفهم على الطلاب وتحقيق الفائدة لهم. كما تبين أنه قدَّم موضوعات التفسير في إطار متكامل يربطها بعلوم أخرى، مثل أصول الحديث، وأصول الفقه، والنحو، والقراءات. وبهذا تسهم الدراسة في سد فراغ مهم في مجال الدراسات التفسيرية من خلال التعريف بمنهج تفسيري منظوم لم يحظَ بالدراسة من قبل.

Anahtar Kelimeler

• التفسير
• تصنيف العلوم
• شهاب الدين بن عبد الحق السنباطي
• جلال الدين السيوطي
• فتح الحي القيوم

Proje Numarası

1919B012464771

Sünbâtî’nin Fethu’l-Hayyi’l-Kayyûm bi Şerhi Ravzati’l-Fuhûm Adlı Eserinde Tefsir İlmi

Öz

İslam ilim geleneğinde eğitim amacıyla yazılan eserler, öğrencilerin konuları bütüncül olarak kavra-masında büyük rol oynar. Bu çalışma, Şehâbeddin Ahmed b. Ahmed b. Abdülhak es-Sünbâtî el-Mısrî eş-Şâfiî (öl. 999/1590-1591) ve onun Fethu’l-Hayyi’l-Kayyûm bi Şerhi Ravdati’l-Fuhûm adlı eserinin tefsir bölümü merkeze alınarak hazırlanmıştır. Sünbâtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî es-Süyûtî eş-Şâfiî'nin (öl. 911/1505) en-Nukâye adlı metnini Ravdatü’l-Fuhûm fî Nazmi Nukâyeti’l-ʿUlûm li’s-Süyûtî adıyla nazma çevirmiş ve bunu Fethu’l-Hayyi’l-Kayyûm bi Şerhi Ravdati’l-Fuhûm adlı eseriyle şerh etmiştir. Nitel araştırma yöntemleriyle yürütülen bu çalışmada eserin günümüze ulaşan 8 farklı yazma nüshası tespit edilmiş ve karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Çalışmada öncelikle Sünbâtî hakkında bilgi verilmiş, literatürde yazarın ismine (es-Sinbâtî) ve eserine dair yerleşik hatalar klasik kaynaklar ışığında düzeltilmiştir. Ardından ele alınan yazma nüshalar tanıtılmıştır. Eserin tefsir bölümünün analizinde; yazarın tefsir tanımına, izlediği yöntemlere ve kullandığı kaynaklara ayrıntılı yer verilmiştir. Özellikle tefsir bölümünde müstakil bir şekilde ele aldığı kıraat ilmine ayrı bir başlık açılmıştır. Tüm bu süreç boyunca Sünbâtî’nin özellikle Süyûtî ile kurduğu ilmî bağ ortaya konulmuştur. İnceleme sonucunda Sünbâtî’nin tefsir eğitiminde öğrencilerin ihtiyaçlarını gözeten bir şerh yöntemi benimsediği tespit edilmiştir. Sünbâtî, tefsir konularını hadis usulü, fıkıh usulü, nahiv ve kıraat gibi ilimlerle ilişkilendirerek bütüncül bir yaklaşımla ele almıştır. Bu durum müellifin Suyûtî'nin ilmî mirasını eğitim odaklı bir anlayışla ele aldığını ve Fethu'l-Hayyi'l-Kayyûm'un yalnızca bir şerh değil, aynı zamanda dönemin eğitim anlayışını yansıtan önemli bir kaynak niteliği taşıdığını göstermektedir. Neticede bu çalışma daha önce müstakil olarak incelenmemiş olan Fethu'l-Hayyi'l-Kayyûm'un tefsir bölümünü yazma nüshalar üzerinden inceleyerek Sünbâtî'nin tefsir anlayışını ortaya koymaktadır. Ayrıca müellif ve eserine ilişkin literatürde yer alan bazı hataları tashih ederek Sünbâtî üzerine yapılacak araştırmalara katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• İlimler tasnifi
• Şehâbeddin İbn Abdülhak es-Sünbâtî
• Celâleddin es-Süyûtî
• Fethu’l-Hayyi’l-Kayyûm

Destekleyen Kurum

TUBİTAK 2209-A

Proje Numarası

1919B012464771

Etik Beyan

Etik beyana ihtiyaç buunmamaktadır.

Kaynakça

1. Arıcı, Mustakim. “Temel Problemler Ekseninde Tasnîfü’l-ulûm ve Enmûzecü’l-ulûm Litera-türleri”. İlimleri Sınıflamak İslam Düşüncesinde İlim Tasnifleri. ed. Mustakim Arıcı. 321-336. Klasik Yayınları, 2020.
2. Bağdâdî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkût b. Abdillâh el-Hamevî el-. Muʿcemü’l-Büldân. 5 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1977.
3. Bağdâdî, İsmâîl Paşa el-. Hediyyetü’l-ʿÂrifîn Esmâʾü’l-Müʾellifîn ve Âsârü’l-Musannifîn. Beyrut- Lübnan: Dâru İhyâi't-Türâsi'l-Arabî, ts.
4. Büyük, Enes. Tefsir İlminin Mahiyeti Sorunu. Ensar Neşriyat, 2019.
5. Çiçek, Mehmet. “Akademik Bir Disiplin Olarak Tefsir ve Usûlü”. Tefsir Usulü. ed. Ali Riza Gül- Ali Karataş. İstanbul: Lisans Yayıncılık, 2. Basım, 2020.
6. Çubukçu, İbrahim Agah. “İslam Müelliflerine Göre İlimlerin Taksimi ve Bunlar Arasında Gazzali’nin Yeri” 7/1-4 (01 Ocak 1959).
7. Demir, Halis. “İlimler Tasnifi Literatürü Denemesi”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 5/1 (27 Haziran 2019), 48-89. https://dergipark.org.tr/tr/pub/baid/article/691523
8. Endelüsî, Ebû Hayyân el-. el-Bahrü’l-Muhît. 8 Cilt. Mısır: Matbaatü’s-Saʿâde, 1. Basım, 1910.

9. Gazzî, Necmeddin el-. el-Kevâkibü’s-Sâʾire bi-Aʿyâni’l-Miʾeti’l-ʿÂşire. thk. Halil el-Mansur. 3 Cilt. Beyrut- Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
10. Gökdemir, Ahmet. “Kıraat Eğitiminde Ali b. Süleyman el-Mansûrî Öncesi Mısır Tarikinin Arka Planı: Biyografik Bir İnceleme”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 18/1 (2018), 177-192.
11. Görgün, Hilal. “Şa‘râvî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 22 Şubat 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/saravi?ysclid=mlwwp4jfgj922216983
12. İbnü’l-Cezerî. Müncidü’l-Mukriʾîn ve Mürşidü’t-Tâlibîn. ed. Ali b. Muhammed el-İmran. Dâru Âlimi’l-Fevâid, ts.
13. İbnü’l-İmâd, Ebü’l-Felah Abdülhay b. Ahmed b. Muhammed, 1089/1679. Şezerâtü’z-Zeheb fî Ahbâri men Zeheb. thk. Mahmûd Arnaut-Abdülkadir Arnaut. Beyrut: Dâru İbn Kesir, 1986.
14. İmamoğlu, Abdullah Taha. “İlimler Tasnifi Açısından Süyûtî’nin en-Nukâye’si”. İlimleri Sınıflamak İslam Düşüncesinde İlim Tasnifleri. ed. Mustakim Arıcı. 321-336. Klasik Yayınları, 2020.
15. İslâmbûlî, Mustafa bin el-Hasan bin Yakub el-. Mürşidü’t-Talebe ilâ Maʿrifeti Turuki’t-Tayyibe. 76 vr.
16. Kehhâle, Ömer Rızâ. Muʿcemü’l-Müʾellifîn: Terâcimü Musannifi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
17. Mersafî, Abdülfettâh el-. Hidâyetü’l-Kârî ilâ Tecvîdi Kelâmi’l-Bârî. 7 Cilt. Medine: Mekte-betü Tayyibe, 2. Basım, ts.
18. Miknasî, İbnü’l-Kadi Ahmed. Dürretü’l-Hicâl fî Esmâʾi’r-Ricâl: Zeylü Vefeyâti’l-Aʿyân. thk. Muhammed el-Ahmedi Ebü’n-Nur. Kahire: Dârü’t-Türâs, 1970.
19. Muhibbi, Muhammed Emin b. Fazlullah b. Muhibbillah ed-Dımaşki. Hulâsatü’l-Eser fî Aʿyâni’l-Karni’l-Hâdî ʿAşer. 4 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
20. Muhyiddin, el-Ayderûs. en-Nûru’s-Sâfir ʿan Ahbâri’l-Karni’l-Âşır. ed. Dr. Ahmed Hâlû vd. Beyrut: Dâru Sâdır, 2001.
21. Özkan, Halit. “Süyûtî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 01 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/suyuti?ysclid=mimyrssbag872867699
22. Sübkî, Tâceddin es-. Cemʿu’l-Cevâmiʿ. ed. Murtazâ Ali ed-Dağıstânî. 2 Cilt. Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 1. Basım, ts.
23. Sünbâtî, Şehâbeddîn es-. Fethu’l-Hayyi’l-Kayyûm bi Şerhi Ravzati’l-Fuhûm. Süleymaniye Kütüphanesi, Hamidiye, 431, 274.
24. Sünbâtî, Şehâbeddîn es-. Fethu’l-Hayyi’l-Kayyûm bi Şerhi Ravzati’l-Fuhûm. Devlet, Veliyüddin Efendi, 2956, 319.
25. Süyûtî, Celâlüddîn es-. el-İtkân fî ʿUlûmi’l-Kurʾân. ed. Muhammed Sadık Derviş. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesir, 2023.
26. Süyûtî, Celâlüddîn es-. İtmâmü’d-Dirâye li-Kurrâi’n-Nukâye. 1 Cilt. Mısır: Keşide li’n-Neşr ve’t-Tevzi’, 2. Basım, 2019.
27. Süyûtî, Celâlüddîn es-. Lübbü’l-Lübâb fî Tahrîri’l-Ensâb. ed. Muhammed Ahmed Abdü’l-Aziz- Eşref Ahmed Abdü’l-Aziz. Beyrut- Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1991.
28. Şâtıbî, Kâsım b. Firrûh eş-. Hırzü’l-Emânî ve Vechü’t-Tehânî. ed. Ali b. Saʿd el-Ğâmidî el-Mekkî, ts.
29. Şayi‘, Muhammed b. Abdülaziz eş-, Ârâu İbn Hacer el-Heytemî el-İtikâdiyye Arz ve Takvim fi Davi Akidetis-Selef. Riyad: Dâru’l-Minhâc, 1427.
30. Turgut, Ali Kürşat. İslâm Düşüncesinde İlimler Tasnifi Geleneği. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2022.
31. Zemzemî, Yahya bin Muhammed Hasan bin Ahmed. Şerhu Allâme İbn Abdülhak es-Sünbâtî alâ Hırzi’l-Emânî li’ş-Şâtıbî (Dirâse ve Tahkik). Mekke: Câmiatu Ümmi'l-Kurâ, Külliyyetü'l-Da've ve Usuli'd-Dîn, Doktora Tezi, 1418.
32. Ziriklî, Hayreddin ez-. el-Aʿlâm: Kâmûsu Terâcimi li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ mine’l-ʿArab ve’l-müstaʿribîn ve’l-müsteşrikîn. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melayin, 15. Basım, 2002.
33. Zübeyrî, Velîd b. Ahmed el-Hüseyn ez- vd. (ed.). el-Mevsûʿatü’l-Müyessera fî Terâcimi Eimmeti’t-Tefsîr ve’l-İkrâ ve’n-Nahv ve’l-Luga. 3 Cilt. Manchester, Birleşik Krallık: el-Hikme Dergisi, 1. Basım, 2003.