İsm-i Mensûb’un Kur’ân’daki Anlamsal Katkıları Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Kur’ân-ı Kerîm’de anlatım ve içerik yönünden önemli bir rol oynayan ism-i mensûb yapıların anlam alanları ile bağlamsal kullanımlarını araştırmayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede çalışmanın temel fikri, ism-i mensûb yapılarını tanıtmak; bu yapılarla ilgili âlimlerin ortaya koy-duğu genel kurallarını belirlemek; ardından bu kuralları Kur’ân-ı Kerîm üzerinden uygulamalı olarak ele almak ve söz konusu yapıların ilâhî kelamdaki kullanımlarında üstlendikleri anlamsal işlevi ortaya koymaktır. Ayrıca söz konusu yapıların sadece nicelik bildiren yapılar olmadığını, aksine onların Kur’ân-ı Kerîm’in edebi gücünü perçinleyen, anlamsal derinliğini çoğaltan ve ilâhî mesajın rehberlik yönünü kuvvetlendiren çok boyutlu dil birimleri olduğunu göz önüne sermek-tir. Çalışmamızın hareket noktasını; Kur’ân-ı Kerîm’de yer alan ism-i mensûb yapıların nüansla-rının göz ardı edilmesi ve bu kelimelerin bağlamsal kullanımlarının ardındaki semantik zenginli-ğin incelenmeden bırakılması sorunu oluşturmaktadır. Çalışmamızın asıl problemini ise söz ko-nusu yapıların bulunduğu yerlerde tercih edilme sebebinin yeterince dikkate alınmamasıdır. Oysa Kur’ân-ı Kerîm’in dil yapısı incelendiğinde, sözcüklerin seçiminde çok titiz bir düzenin bulundu-ğu ve her bir sözcüğün yer aldığı siyak-sibak ilişkisi içinde belirli bir anlamsal işleve sahip oldu-ğu görülmektedir. Çalışmamızda kavramsal tahlil, içerik analizi ve bağlam incelemesi, Arap dili ile tefsirin temel kaynakları metodik bir incelemeden geçirilerek betimleyici-analitik bir araştırma yöntemi izlenmektedir. Böylece ism-i mensûb yapıların ilk önce sözlük anlamı ve Arap dilindeki kullanımları dikkate alınarak bu yapıların semantik zenginlikleri göz önüne serilmektedir. Aka-binde bu yapıların Kur’ân-ı Kerîm’deki kullanımları, anlamsal saha içindeki yerleri ve metinsel bağlama göre edindikleri has görevleri, Arap dili ile tefsirin temel kaynaklarının sunduğu veriler ekseninde ele alınmaktadır. Çalışmamızın sonunda da ilgili yapıların kelimelere mübalağa ve kuvvet kazandırdığı; bir kısmının da sıfatları pekiştirdiği ve muhatabın zihninde anlamı netleştir-diği görülmektedir. Ayrıca ism-i mensûb yapıların diğer bir kısmının soyut olanı somutlaştırma, bağlama bağlı olarak bilimsel ve tasviri incelikler sunduğu tespit edilmektedir. Bununla birlikte Kur’ân metninde bu tür nisbet yapıların yalnızca tanımlayıcı bir görev üstlenmediği; aidiyet, kim-lik inşası, değer atfı, övgü veya yergi gibi güçlü anlamsal boyutlar da kazandırdığı müşahede edilmektedir. Aynı zamanda çalışmamız, ism-i mensûb yapıların hem rastlantısal değil, bağlamsal ve anlamsal hakikatlerle tercih edildiğini gözler önüne sermekte hem de bu yapıların her birinin Kur’ân-ı Kerîm’in gayesini kuvvetlendiren müstesna bir görev ifa ettiğini kanıtlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Arap Dili ve Belagati
• Kur’ân
• Nisbet
• İsm-i mensûb

A Study on the Semantic Contributions of Nouns of Attribution in the Quran

Öz

This study aims to investigate the semantic fields and contextual uses of nouns of attribution, which play a critical role in terms of expression and content in the Holy Quran. Within this fra-mework, the main idea of the study is to introduce nouns of attribution; to determine the general rules put forth by scholars regarding these structures; then to examine these rules practically through the Holy Quran; and to reveal the semantic function that these structures undertake in their use in divine revelation. Furthermore, it aims to demonstrate that these structures are not merely quantitative structures, but rather multi-dimensional linguistic units that reinforce the lite-rary power of the Holy Quran, increase its semantic depth, and strengthen the guiding aspect of the divine message. The starting point of our study is; The problem lies in neglecting the nuances of the nouns of attribution (ism-i mensûb) found in the Quran and failing to examine the seman-tic richness behind their contextual uses. The main problem of our study is the insufficient con-sideration given to the reasons for the preference of these structures in their respective contexts. However, an examination of the Quran's linguistic structure reveals a meticulous order in the selection of words, assigning each word a semantic role appropriate to its context. Our study employs a descriptive-analytical research method, employing conceptual analysis, content analy-sis, and contextual examination, and meticulously reviewing the fundamental sources of the Ara-bic language and Quranic exegesis. Thus, the semantic richness of these nouns of attribution is first revealed by considering their dictionary meanings and their usage in the Arabic language. Subsequently, the uses of these structures in the Quran, their place within the semantic field, and the specific functions they acquire according to the textual context are examined based on the data provided by the fundamental sources of the Arabic language and exegesis. At the end of our study, it is seen that these structures add exaggeration and strength to words; some reinforce adjectives and clarify meaning in the mind of the addressee. It is also determined that some of the attributive nouns concretize the abstract, offering scientific and descriptive subtleties depen-ding on the context. Furthermore, it is observed that these types of attributive structures in the Quranic text do not only undertake a descriptive role; they also add strong semantic dimensions such as belonging, identity construction, value attribution, praise, or blame. At the same time, our study demonstrates that attributive nouns are chosen not coincidentally, but based on contextual and semantic truths, and proves that each of these structures fulfills an exceptional role in strengthening the purpose of the Quran.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Arabic Language and Rhetoric
• Qur'an
• Attribution
• Attributed Noun

دراسة حول الدلالات التي يضيفها الاسم المنسوب في القرآن

Öz

تهدف هذه الدراسة إلى استقصاء المجالات الدلالية والاستعمالات السياقية لصيغ الاسم المنسوب، وهي صيغ تؤدي دوراً جوهرياً في صياغة التعبير ومضمون النص القرآني الكريم. وفي هذا الإطار، تسعى الدراسة إلى التعريف بصيغ الاسم المنسوب، وتبيان القواعد العامة التي أقرها العلماء بشأنها، وتطبيق هذه القواعد على نماذج مختارة من القرآن الكريم، فضلاً عن توضيح الوظائف الدلالية التي تؤديها هذه الصيغ في سياق الكلام الإلهي. كما تهدف الدراسة إلى إبراز أن هذه الصيغ ليست مجرد أدوات للنسبة فحسب، بل هي وحدات لغوية متعددة الأبعاد تعزز البلاغة القرآنية، وتثري العمق الدلالي للنص، وتدعم الطابع الإرشادي والتوجيهي للرسالة الإلهية. وتنطلق الدراسة من دافع معالجة ما يحيط بصيغ الاسم المنسوب في القرآن من إغفال لدقائقها الدلالية، وما يكتنف استعمالاتها السياقية من ثراءٍ لم ينل حقه الكافي من البحث والتحليل تتناول هذه الدراسة مسألةً جوهريةً تتمثل في قلة الاهتمام بالأسباب الكامنة وراء اختيار تراكيب لغوية محددة في سياقاتها الخاصة. إذ يكشف فحص البنية اللغوية للقرآن الكريم عن دقة متناهية في اختيار الكلمات، حيث تؤدي كل كلمة وظيفةً دلاليةً محددةً ضمن سياقها المباشر والأوسع. وتعتمد الدراسة منهجاً بحثياً وصفياً تحليلياً، يجمع بين التحليل المفاهيمي وتحليل المحتوى والدراسة السياقية، مستنداً إلى المصادر الأساسية للغة العربية وعلوم التفسير. وفي هذا الإطار، يتم تسليط الضوء على الثراء الدلالي لتراكيب اسم المنسوب من خلال النظر أولاً في معانيها المعجمية واستخداماتها في اللغة العربية. ثم يجري تحليل استخداماتها في القرآن الكريم، ومواقعها ضمن الحقول الدلالية، والوظائف المحددة التي تكتسبها بناءً على السياق النصي، وذلك بالاستناد إلى بيانات من المصادر اللغوية والتفسيرية العربية الأصيلة. وتخلص الدراسة إلى أن هذه التراكيب تضفي على الكلمات طابعاً من التأكيد والقوة؛ إذ يعمل بعضها على تعزيز الصفات وتوضيح المعنى للمتلقي. وعلاوة على ذلك، يُلاحظ أن بعض تراكيب اسم المنسوب تُحوّل المفاهيم المجردة إلى مفاهيم ملموسة، وتُضفي دلالات علمية أو وصفية تتوقف على طبيعة السياق. وفي الختام، يتضح أن هذه التراكيب النسبية في النص القرآني لا تؤدي غرضاً وصفياً فحسب، بل تنقل أبعاداً دلاليةً عميقةً -مثل الانتماء، وبناء الهوية، وإسناد القيمة، والمدح أو الذم. وفي الوقت نفسه، تُبرهن الدراسة على أن اختيار تراكيب اسم المنسوب يتم بناءً على مقتضيات سياقية ودلالية وليس وليد الصدفة، كما تثبت أن كل تركيب منها يؤدي وظيفةً فريدةً تعزز الغاية الكبرى للقرآن الكريم.

Anahtar Kelimeler

• التفسير
• اللغة العربية والبلاغة
• ، القرآن
• النسبة
• اسم المنسوب

Kaynakça

1. Abdulbâkî, Muhammed Fuâd. el-Muʻcemü’l-müfehres li alfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, ts.
2. Akdağ, Hasan. Arap Dili Dil Bilgisi. Konya: Tekin Kitapevi Yayınları, 1989.
3. Ateş, Süleyman. Kur’ân Ansiklopedisi. 30 Cilt. İstanbul: Kur’ân Bilimleri Araştırma Vakfı, ts.
4. Begâvî, Ebû Muhammed Hüseyin b. Mesûd. Meâlimü’t-tenzîl. 4 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 1997.
5. Beydâvî, Nâsırüddîn Ebû Saʻîd ʻAbdullâh b. Ömer b. Muhammed. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, 1418.
6. Balkhair, Ahmed Abdullrahman. Hasâisu yâi’n-neseb es-savtiyye ve’d-delâliyye ve’t-terkîbiyye dirâsetün vasfiyyetun tahlîliyye. Mecelletü’l-Âdâb, 139 (2021). 1-28. DOI: 10.31973/aj.v1i139.1221
7. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed Seyyid Şerîf. et-Taʻrifât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 2013.
8. Çarpurdî, Ahmed b. Hasan. el-Muğnî. İstanbul: Haşim Yayınevi, 2013.

9. Çörtü, Mustafa Meral. Arapça Dilbilgisi Sarf. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 8. Basım, 2009.
10. Derviş, Muhyeddîn. İʻrâbu’l-Kur’ân ve beyânuhu. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Yemame, 1415/1994.
11. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf. Tefsîrü’l-bahri’l-muhît. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1420.
12. Ebüssuûd, Muhammed b. Muhammed. İrşâdu’l-ʻakli’s-selîm ila mezâyâ’l-Kitâbi’l-Kerîm. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, ts.
13. Ferâhîdî, Ebî ʻAbdurrahmân Ḫalîl b. Aḥmed. Kitâbu’l-ʿAyn. ed. Mehdî el-Mehzûmî, İbrâhîm es-Sâmirâî. 8 Cilt. b.y.: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
14. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kûb b. Muhammed. el-Kâmûsü’l-muhît. ed. Ebü’l-Vefâ Nasr el-Huûeynî. 4 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 2007.
15. Ğalâyînî, Mustafâ b. Muhammed Selîm b. Muhyiddîn. Câmiʿu’d-dürûsi’l-luğati’l-ʿArabiyye. 3 Cilt. İstanbul: Ravza Yayınları, 2014.
16. İbn ʻAkîl, Ebû Muhammed Bahâüddîn Abdullah b. Abdirrahmân b. Abdillâh. Şerhu ibn ʻAkîl ʻalâ Elfiyeti İbn Mâlik. Kahire: Dâru’t-Türasi, 1980.
17. İbn Abbâs, Abdullah. Tenvîru’l-mıkbâs min tefsîri İbni’l-ʻAbbâs. thk. Mecdüddîn Ebû Tâhir Muhammed b. Yaʻkûb el-Fîrûzâbâdî. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, ts.
18. İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. Hasen. Cemheretü’l-luġa. thk. Remzî Münîr Be‘lebekî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʻİlmi li’l-Melâyîn, 1987.
19. İbn ʻAşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Dâru’t-Tûnîsiyye, 1984.
20. İbn ʻAtıyye, Ebû Muhammed ʻAbdülhak b. Gâlib b. ʻAbdirrahmân b. Gâlib el-Gırnâtî. el-Muharreru’l-vecîz fi tefsîri’l-Kitâbî’l-ʻazîz. thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1422.
21. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-ʻazîm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Tayyibe, 1999.
22. İbn Manzûr, Ebû’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem. Lisânu’l-ʻArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sadır, ts.
23. İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Cemâlüddîn Osmân b. Ömer b. Ebî Bekr b. Yûnus. eş-Şâfiye fî ‘ilmi’t-tasrîf. thk. Hasan Ahmed ‘Osmân. Mekke: Mektebetü Mekke, 1995.
24. İbnü’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ebî Ya‘kûb İshâk b. Muhammed b. İshâk. Kitâbu’l-Fihrist. thk. Eymen Fûâd Seyyîd. 3 Cilt. Londra: Müessesetü’l-Furkân li’t’Türâsi’l-İslâmî, 2009.
25. İsfahânî, Hüseyn b. Muhammed b. Mufaddal. Müfredâtu elfâzi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’n-Neşr, Dâru’l-Kalem, ts.
26. Kıftî, Ebü’l-Hasen Cemâlüddîn Alî b. Yûsuf b. İbrâhîm b. Abdilvâhid. İnbâhü’r-ruvât ʿalâ enbâhi’n-nühât. thk. Muhammed Ebû’l-Fazl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-ʻArabî, 1986.
27. Kurtubî, Ebû ʻAbdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʻu li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdunî - İbrâhim el-Atfîş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
28. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Teʾvîlâtü’l-Kurʾân. thk. Mecdî Bâzlûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-ʻİlmiyye, 2005.
29. Mîlânî, Muhammed b. ‘Abdirrahîm el-‘Umerî. Şerhu’l-muğnî. İstanbul: Şefkat Yayınları, 2018.
30. Mukâtil b. Süleymân. Tefsiru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdullah Mahmud Şehhate. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, 1423.
31. Mübberred, Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. Umeyr. el-Muktedab. thk. Muhammed ‘Abdulhâlik ‘Azîme. 4 Cilt. Beyrut: ‘Âlemu’l-Kutub, ts.
32. Râzî, Ebû ʻAbdillâh Fahruddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtihu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, 3. Basım, 1420.
33. Râzî, Muhammed b. Ebû Bekir. Muhtârü’s-Sıhâh. thk. Mahmûd Hâtır. Lübnan: Mektebetü Lübnan, 1995.
34. Sâbûnî, Muhammed Ali. et-Tibyân fi ʻulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Cîyl, 1390.
35. Semîn el-Halebî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Yûsuf b. İbrâhîm. ed-Dürrü’l-maṣûn fî ʿulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. 11. Cilt. Dımaşk: Dâru'l-Kalem, ts.
36. Sîbeveyhi, Ebû Bişr ʻAmr b. Osmân b. Kanber. el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 3. Basım, 1988.
37. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed. el-İtkân fi ʻulumi’l-Kur’ân. thk. Mustafa Dîb el-Bugâ. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 3. Basım, 1996.
38. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerî. Câmiʻu’l-beyân ʻan te’vîli âyi’l-Kur’ân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
39. Tekin, Mahmut. “Arap Dilinde İsm-i Mensûb ve Kullanım Amaçları”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 13/74 (2020), 550-556.
40. Yıldız, Hakkı Dursun. “Arap”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22. Cilt. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
41. Zebîdî, Ebû’l-Feyd Muhammed b. Muhammed b. ʻAbdurrezâk. Tâcu’l-ʻarûs min cevâhîri’l-Kâmûs. 40 Cilt. b.y.: Dâru’l-Hidâye, ts.
42. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl. Meʻâni’l-Kur’ân ve iʻrabuhu. Beyrut: ʻAlemü’l-Kütüb, 1988.
43. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf ʻan hakâiki ğavâmidi’t-tenzîl ve ʻuyûni’l-akâvîli fi vücûhi’t-te’vîl ma‘a haşiyeti’l-İntiṣâf mine’l-Keşşâf li İbnü’l-Müneyyir el-iskenderî. thk. Muhammed Abdüsselam Şahin. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʻArabî, 3. Basım, 1407.
44. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Mufassal fî sınâʿati’l-iʿrâb. thk. ‘Alî Bû Mulhim. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 1993.
45. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilu’l-ʻirfân fi ʻulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʻArabî, 2. Basım, 1996.