بناء السياق التاريخي في روايات التفسير المبكرة: دراسة في الروايات المنسوبة إلى مقاتل بن حيان

Öz

يتميّز القرآن الكريم بخطابه العالمي، غير أنّه في الوقت نفسه جاء في تفاعلٍ حيّ مع زمان نزوله وبيئته ومخاطَبيه الأوائل. ومن ثمّ أصبح الكشف عن العلاقة بين الآيات القرآنية ومحيطها الأول من المقاصد الرئيسة في علم التفسير. وعلى الرغم من اشتمال روايات التفسير المبكر على عدد كبير من الأخبار التي تُبيّن السياق التاريخي للآيات، فإنّ الكيفية التي يُبنى بها هذا السياق ووظائفه في العملية التفسيرية لم تحظَ بدراسة مستقلة. وتهدف هذه الدراسة إلى الكشف عن طرائق بناء السياق التاريخي ووظائفه التفسيرية من خلال الروايات المنسوبة إلى مُقاتل بن حيّان. استندت الدراسة إلى تحليل الوثائق ومراجعة المصادر باعتبارهما من مناهج البحث النوعي. تناولت الروايات وفق نموذج” الآية – السياق التاريخي – الوظيفة التفسيرية“. وقد أظهرت النتائج أنّ مُقاتلًا يبني السياق التاريخي أساسًا من خلال منهجين؛ أولهما تحديد الأشخاص والجماعات المخاطَبة بالآيات بما يُسهم في تجسيد البيئة الأولى لتلقّي الخطاب القرآني، وثانيهما تفسير المجال الدلالي للآيات في ضوء الظروف الاجتماعية والثقافية والتاريخية لعصر التنزيل. كما تبيّن أنّ بناء السياق التاريخي في هذه الروايات لا يقتصر على روايات أسباب النزول، بل يشمل أيضًا الإحالة إلى الشخصيات التاريخية، والممارسات الاجتماعية، والعادات الثقافية، وما يتصل بأهل الكتاب. ومع ذلك، تكشف بعض روايات مُقاتل عن ميلٍ إلى تخصيص الآيات ذات الدلالة العامة بأشخاص أو جماعات معيّنة من عصر النزول، وهو ما يظلّ منهجًا قابلاً للمناقشة والنقد من الناحية المنهجية. وتخلص الدراسة إلى أنّ السياق التاريخي شكّل في التفسير المبكر أحد العناصر الرئيسة في توضيح دلالة الآيات وتوجيه عملية تفسيرها.

Anahtar Kelimeler

• التفسير
• التفسير بالمأثور
• مُقاتل بن حيّان
• التاريخ
• السياق التاريخي

Erken Dönem Tefsir Rivâyetlerinde Tarihsel Bağlamın İnşası: Mukâtil b. Hayyân’a Nispet Edilen Rivâyetler Üzerine Bir İnceleme

Öz

Kur’ân, evrensel bir hitap olmakla birlikte nâzil olduğu dönem, ortam ve muhataplarla canlı bir diyalog halindedir. Bu durum, âyetlerin ilk muhatap çevresiyle kurduğu ilişkinin tespit edilmesini tefsir faaliyetinin önemli unsurlarından biri hâline getirmiştir. Erken dönem tefsir rivâyetlerinde âyetlerin tarihsel bağlamını açıklamaya yönelik çok sayıda rivâyet bulunmasına rağmen, bu rivâyetlerde tarihsel bağlamın hangi yöntemlerle ortaya konulduğu ve yorum sürecinde hangi işlevleri üstlendiği müstakil olarak ele alınmış değildir. Bu çalışma, Mukâtil b. Hayyân’a nispet edilen tefsir rivâyetlerinde tarihsel bağlamın nasıl açıklandığını ve bu bilgilerin âyetlerin yorumlanmasında hangi işlevleri üstlendiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada kaynak taraması esas alınarak Mukâtil b. Hayyân’a nispet edilen tefsir rivâyetleri incelenmiştir. Rivâyetlerdeki tarihsel olay, kişi ve şartlar belirlenerek rivâyetlerin âyetlerin anlaşılmasına sağladığı katkılar değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda Mukâtil’in tarihsel bağlamı başlıca iki şekilde ortaya koyduğu tespit edilmiştir. Bunlardan ilki, âyetlerin hitap ettiği kişi ve toplulukları belirleyerek ilk muhatap çevresini somutlaştırmasıdır. İkincisi ise nüzûl döneminin sosyal, kültürel ve tarihî şartlarını açıklayarak âyetlerin anlam alanını tarihsel veriler ışığında yorumlamasıdır. Rivâyetlerde tarihsel bağlamın yalnızca sebeb-i nüzûl rivâyetleriyle sınırlı tutulmadığı; tarihî şahsiyetler, toplumsal uygulamalar, kültürel gelenekler ve Ehl-i kitapla ilgili bilgiler aracılığıyla da tarihsel bağlamın kurulduğu görülmektedir. Bununla birlikte Mukâtil’in bazı rivâyetlerinde genel anlam taşıyan âyetleri nüzûl dönemindeki belirli kişilere ve topluluklara tahsis ettiği, bunun ise yöntemsel açıdan tartışmaya açık bir yaklaşım oluşturduğu anlaşılmaktadır. Çalışma, tarihsel bağlamın erken dönem tefsir geleneğinde âyetin anlamını belirginleştiren ve yorumu yönlendiren temel unsurlardan biri olarak kullanıldığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Rivâyet Tefsiri
• Mukâtil b. Hayyân
• Tarih
• Tarihsel Bağlam

The Construction of Historical Context in Early Tafsīr Narrations: A Study of the Narrations Attributed to Muqātil b. Ḥayyān

Öz

Although the Qurʾān conveys a universal message, it also maintains a dynamic dialogue with the historical period, social environment, and original audience to whom it was revealed. Accordingly, identifying the relationship between Qurʾānic verses and their first recipients has become one of the essential concerns of Qurʾānic exegesis. While early tafsīr literature preserves numerous narrations that elucidate the historical context of Qurʾānic verses, the methods by which this context is constructed and the interpretive functions it serves have not yet been examined as an independent subject of study. This article aims to analyze the modes of constructing historical context and its exegetical functions through the tafsīr narrations attributed to Muqātil b. Ḥayyān. The study is based on document analysis and literature review, which are qualitative research methods. The narrations attributed to Muqātil are examined within the analytical framework of the verse–historical context–interpretive function model. The findings indicate that Muqātil constructs historical context primarily through two methods. First, he identifies the individuals and communities addressed by the verses, thereby concretizing their original audience. Second, he interprets the semantic scope of the verses in light of the social, cultural, and historical circumstances of the period of revelation. The narrations demonstrate that historical context is not confined to reports concerning the occasions of revelation (asbāb al-nuzūl); rather, it is also established through references to historical figures, social practices, cultural traditions, and information concerning the People of the Book. At the same time, some narrations reveal that Muqātil restricts verses with general implications to specific individuals or groups from the period of revelation, an approach that remains methodologically open to critical evaluation. The study concludes that historical context functioned in the early tafsīr tradition as one of the principal interpretive tools for concretizing the meaning of Qurʾānic verses and guiding their interpretation.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Narrative Tafsīr
• Muqātil b. Ḥayyān
• History
• Historical Context

Kaynakça

1. Alkan, Celalettin. “Müfessir Mukâtil b. Hayyân’ın Yaşamı ve Tefsir İlmindeki Yeri”. Burdur İlahiyat Dergisi 10 (30 Haziran 2025), 1-16. https://doi.org/10.59932/burdurilahiyat.1688087.
2. Aydar, Hidayet. “Hicrî İkinci Asırda Tebe-i Tâbiînin Tefsirdeki Yeri”. Hicri İkinci Asırda İslâmî İlimler-2. 115-178. Ankara: İksad Uluslararası Yayınevi, 2022.
3. Bağçivan, Mehmet. “Kur’an Yorumunda Tarihsel Bağlamın Sınırlayıcılığının Problemleri”. İn-san ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 10/4 (2021), 3316-3344. https://doi.org/10.15869/itobiad.834432.
4. Baġdâdî, Ebû Bekr Aḥmed b. ‘Alî b. Sâbit. Târîḫu Baġdâd ve ẕüyûlühû. thk. Mustafa ‘Abdülḳādir ’Atâ. 24 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1417.
5. Beġavî, Ebû Muḥammed Muḥyissünne el-Ḥüseyn b. Mes‘ûd b. Muḥammed el-Ferrâ’. Me’âlimü’t-tenzîl fî tefsîri’l-Ḳur’ân. thk. ‘Abdurrezzâḳ el-Mehdî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1420.
6. Biḳāî, Ebü’l-Ḥasen Burhânüddîn İbrâhîm b. Ömer b. Ḥasen er-Rubât el-Ḥırbevî. Naẓmü’d-dürer fî tenâsübi’l-âyât ve’s-süver. 22 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmiyye, ts.
7. Buḫârî, Ebû ‘Abdillâh Muḥammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. et-Târîḫu’l-evsaṭ. thk. Mah-mud İbrâhîm Zâyid. 2 Cilt. Kahire: Dâru’l-Va’î-Mektebetü Dâri’t-Türâs, 1977.
8. Buladı, Kerim. “The Importance of Holistic Approach and the Relation of Meaning and Context for Understanding Qur’an”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21 (2012), 27-58.

9. Büyük, Enes. Dönemlendirme Merkezli Tefsir Tarihi Başlangıç, Teşekkül ve Sistemleşme Dö-nemleri. İstanbul: Kitaparası Yayınları, 2024.
10. Cihangir, Mehmet. “Sosyal, Kültürel ve Tari̇hsel Bağlamda İmgeler”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 27 (Haziran 2021), 1-14.
11. Crone, Patricia. “A Note on Muqātil b. Ḥayyān and Muqātil b. Sulaymān”. Der Islam Journal of the History and Culture of the Middle East 74/2 (1997), 238-249. https://doi.org/doi.org/10.1515/islm.1997.74.2.238.
12. Çelik, Beşir. “Mukâtil b. Hayyân’ın (öl. 135/752) Tefsir İlmindeki Yeri ve Rivâyetleri”. Artuklu Akademi 12/1 (Haziran 2025), 242-262. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1628646
13. Dâvûdî, Şemsüddîn Muḥammed b. ‘Alî b. Aḥmed el-Mısrî. Ṭabaḳātü’l-müfessirîn li’d-Dâvûdî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
14. Dinç, Ömer. Erken Dönem Tefsir Geleneğinde Nakil Anlayışı. İstanbul: İSAM Yayınları, 2022.
15. Eren, Muhammet Emin. “Tarihsel Bağlam ve İsrâiliyyâtın Rivayetlerin Oluşumundaki Etkisi –Nüzulü İsa ile Alâkalı Bir Rivayet Bağlamında–”. Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 52/1 (2011), 255-292. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001066.
16. Fazlurrahman. İslam ve Çağdaşlık Fikrî Bir Geleneğin Değişimi. çev. Alparslan Açıkgenç-M. Hayri Kırbaşoğlu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 5. Basım, 2002.
17. Gilliot, Claude. “The Beginnings of Qur’anic Exegesis”. çev. Michael Bonner. The Qurʾan. Formative Interpretation. ed. Andrew Rippin. 1-27. Aldershot: Ashgate Variorum, 1999.
18. Ḥabeşî, ʿAbdurraḥmân Ḥüseyn. “Tercemetü Muḳātil b. Ḥayyân el-Belhî el-müteveffâ fî ḥudûdi’l-ḫamsîne ve miete hicriyye”. Mecelletü Külliyyeti’ş-Şerîati ve’l-Kānûn 2/1 (2021), 637-668.
19. Ḥassân, Temmâm. el-Luġatü’l-ʿArabiyye maʿnâhâ ve mebnâhâ. ed-Dârü’l-Beyḍâ’, Dârü’s-Sekāfe, 1994.
20. Ḫâzin, Ebü’l-Ḥasen ʿAlâüddîn ʿAlî b. Muḥammed b. İbrâhîm. Lübâbü’t-te’vîl fî meʿâni’t-tenzîl. thk. Muḥammed ʿAlî Şâhîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
21. İbn ʿAtiyye, Ebû Muḥammed ʿAbdülhaḳ b. Gālib b. ʿAbdirraḥmân b. Gālib el-Muḥâribî el-Gırnâtî el-Endelüsî. el-Muḥarrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. ʿAbdusselâm ʿAbduşşâfî Muḥammed. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422.
22. İbn Ebî Ḥâtim, Ebû Muḥammed ʿAbdurraḥmân b. Muḥammed b. İdrîs. Tefsîrü’l-Ḳur’âni’l-ʿaẓîm li İbn Ebî Ḥâtim. thk. Esʿad Muḥammed et-Tayyib. 10 Cilt. Suud: Mektebetü Nezzâr Mustafa el-Bâz, 3. Basım, 1419.
23. İbn Ḥibbân, Ebû Ḥâtim Muḥammed. es̱-S̱iḳāt. thk. Muḥammed ʿAbdulmuʿîd Hân. 9 Cilt. Haydarabad: Dâiratü’l-Meârif el-Usmâniyye, 1973.
24. İbn Ḥibbân, Ebû Ḥâtim Muḥammed. Meşâhîru ʿulemâ’i’l-emṣâr ve aʿlâmü fuḳahâi’l-aḳṭâr. thk. Merzûk ʿAlî İbrâhîm. Mansure: Dâru’l-Vefâ, 1991.
25. İbn Kes̱îr, Ebu’l-Fidâ İsmâîl b. ʿÖmer. Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-ʿaẓîm. thk. Sami b. Muḥammed Selame. 8 Cilt. Dâru Tayyibe li’n-Neşr ve’t-Tevzi’, 2. Basım, 1999.
26. İltir, Kadir-Ayhan, İbrâhîm. “Erken Dönem Tefsir Literatüründe Bir Kimlik İltibası: Mukâtil b. Hayyân’ın Mukâtil b. Süleyman’dan Ayrıştırılması”. Şarkiyat 18/1 (01 Temmuz 2026), 358-370. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1860523.
27. Karataş, Ali. “Kur’ân Okumayla İlgili Sözcüklerin İlk Muhatap Açısından Tahlili”. Umde Dini Tetkikler Dergisi 6/2 (Aralık 2023), 287-313. https://doi.org/10.54122/umde.1365615.
28. Karataş, Ali. Tefsir Geleneğinde Rivâyet. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
29. Keleş, Hamza-Kiriş, Ayten. “Tarihsel Tartışma ve Tarihsel Tartışma Metni Yazma”. Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 11/1 (Nisan 2010), 187-205.
30. Kesgin, Ahmet. “Tarihçi, Bağlam ve Tarihsel Bilgi Üzerine”. Felsefe Dünyası 2/60 (2014), 218-243.
31. Kur’an Yolu Meâli. çev. Hayreddin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 4. Basım, 2015.
32. Ḳurṭubî, Ebû ʿAbdillâh Muḥammed b. Aḥmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-aḥkāmi’l-Ḳur’ân=Tefsîru’l-Ḳurṭubî. thk. Aḥmed el-Berdûnî-İbrâhîm eṭ-Ṭafeyyiş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
33. Mâverdî, Ebü’l-Ḥasen ʿAlî b. Muḥammed b. Ḥabîb el-Baṣrî. Tefsîru’l-Mâverdî=en-Nüket ve’l-ʿuyûn. thk. es-Seyyid ibn ʿAbdilmaḳsûd b. ʿAbdirraḥîm. 6 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
34. Mohammed, Qays Abdullah. “en-Naṣṣu’l-Ḳur’ânî beyne’s-siyâḳi’t-târîḫî ve’l-mekānî ve beyne’l-ʿumûmi’l-muṭlaḳ ve’ş-şumûli’l-kāmil”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/34 (Şubat 2018), 461-480. https://doi.org/10.14395/hititilahiyat.466769.
35. Nedîm, Muḥammed b. İsḥâḳ. el-Fihrist. thk. İbrâhîm Ramaḍân. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Marife, 1997.
36. Özdeğirmenci, Saliha. “Hz. Peygamber’in Hutbelerinde Tarihsel Bağlam: Mekke’de İlk Hi-tap”. Baberti Dergisi 18 (Aralık 2023), 1-25. https://doi.org/10.47098/babertidergisi.1372852.
37. Râzî, Fahruddîn Muḥammed b. ʿÖmer. Mefâtîḥu’l-ġayb=et-Tefsîrü’l-kebîr. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 3. Basım, 1420.
38. Rippin, Andrew. “The Function of Asbab al-Nuzul in Qur’anic Exegesis”. Bulletin of the School of Oriental and African Studies 51/1 (1988), 1-20. https://doi.org/10.1017/S0041977X00020188.
39. S̱a‘lebî, Ebû İsḥâḳ Aḥmed b. Muḥammed b. İbrâhîm. el-Keşf ve’l-beyân ʿan tefsîri’l-Ḳur’ân. thk. Ebû Muḥammed b. ʿÂşûr. 10 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2002.
40. Sem‘ânî, Ebü’l-Muzaffer Manṣûr b. Muḥammed b. ʿAbdilcebbâr et-Temîmî el-Mervezî. Tefsîrü’l-Ḳur’ân. thk. Yâsir b. İbrâhîm-Ġanîm b. Abbâs b. Ġanîm. 6 Cilt. Riyad-Suud: Dâru’l-Vatân, 1997.
41. Serinsu, Ahmet Nedim. Kur’an ve Bağlam. İstanbul: Şule Yayınları, 2012.
42. Sezgin, Fuad. Târîḫu’t-türâs̱i’l-ʿArabî. çev. Mahmûd Fehmî Hicâzî. 10 Cilt. Riyad: Câmiatü’l-İmâm Muḥammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1991.
43. Süyûṭî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. Ebî Bekr b. Muḥammed el-Ḫuḍayrî. ed-Dürrü’l-mens̱ûr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
44. Şevkānî, Ebû ʿAbdillâh Muḥammed b. ʿAlî b. Muḥammed. Fetḥu’l-ḳadîr. Dımeşk, Beyrut: Dâru İbn Kesîr, Dâru’l-Kelimi’t-Taybe, 1414.
45. Ṭaberî, Ebû Ca‘fer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Câmiʿu’l-beyân fî te’vîli’l-Ḳur’ân. thk. Aḥmed Muḥammed Şâkir. 24 Cilt. Müessesetü’r-Risâle, 2000.
46. Tahsin Yazıcı. “Belh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
47. Uzun, Nihat. Kur’an Dilinin Özellikleri. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2021.
48. Vâḥidî, Ebü’l-Ḥasen ʿAlî b. Aḥmed b. Muḥammed en-Nîsâbûrî. el-Vasîṭ fî tefsîri’l-Ḳur’âni’l-mecîd. thk. Âdil Aḥmed ʿAbdulmevcûd vd. 4 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
49. Yıldırım, Duran Ali. “Kur’an’da İsrailoğulları’na Yönelik Farklı Hitapların Sebepleri Üzerine Bir Değerlendirme”. Hikem 4/1 (2026), 1-20. https://doi.org/10.63022/hikem.1843338.
50. Yüksel, Muhammed Bahaeddin. “Kur’ân Ayetlerinin Anlaşılmasında Hitabın Muhatabını Tes-pitin Önemi ve Manaya Etkisi”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 10/1 (Nisan 2026), 169-188. https://doi.org/10.31121/tader.
51. Ẕehebî, Ebû ʿAbdillâh Şemsüddîn Muḥammed b. Aḥmed b. ʿOsmân. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ’. thk. Şuayb el-Arnâût vd. 25 Cilt. Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985.
52. Ẕehebî, Ebû ʿAbdillâh Şemsüddîn Muḥammed b. Aḥmed b. ʿOsmân. Târîḫu’l-İslâm ve ve-feyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. ʿÖmer ʿAbdusselâm et-Tedmirî. 52 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 2. Basım, 1993.
53. Zehrânî, Muḥammed b. Sâlim Muḥammed el-Beyḍânî. Aḳvâlü Muḳātil b. Ḥayyân fî’t-tefsîr cem‘ ve dirâse ve mukārane. Mekke: Ümmü’l-Kurâ, Yüksek Lisans Tezi, 1423.