Claims of Inconsistency Regarding the Qur’ân in the Period of Revelation

Öz

This study examines the earliest traces of mushkil al-Qur’ân, which later took shape as an independent genre within tafsîr literature, by confining its scope to the period of revelation and to the questions, objections and allegations of inconsistency raised by non-Muslim circles. Classical and modern studies of mushkil al-Qur’ân generally begin their treatment of the subject with the period after the Prophet’s death, so that the objections voiced while revelation was still in progress have largely escaped attention. Bringing together reports scattered across works of tafsîr, hadith and sîra, the study seeks to establish the motives with which the polytheists, Jews and Christians claimed, during the lifetime of the Prophet, that the Qur’ân contained contradiction (tanâqud), discrepancy (ikhtilâf) or inconsistency, and how these claims were answered. The research is qualitative in design and rests on the examination of historical documents. Narrative-based commentaries and the asbâb al-nuzûl literature, the principal hadith collections and works of sîra and maghâzî were surveyed, and the material collected was classified according to the circle of interlocutors. A report was included only if it is explicitly connected with the period of revelation, bears directly on the Qur’ânic text and is recorded in a classical source. The inquiry finds that these allegations can be grouped under five headings, namely (i) the claim of an open contradiction between verses, (ii) obscurity (ishkâl) in the meaning of a single verse, (iii) the claim of a discrepancy between the Qur’ân and an earlier scripture or an established belief, (iv) the testing of prophethood, and (v) derision and emulation (mu‘ârada). The objections of the polytheists concerning the divine names and abrogation together with their attempts at emulation, the claims of the Jews regarding the mutual consistency of verses and abrogation together with the calculations they based on the disconnected letters (hurûf al-muqatta‘a), and the questions of the Christians concerning Jesus and the Trinity reflect the distinct forms that the allegation of contradiction assumed during revelation. That some of these objections and questions are addressed in the Qur’ânic verses themselves shows that the allegation of contradiction was voiced by non-Muslim circles from the period of revelation onwards. The study concludes that, alongside the discussions of muhkam-mutashâbih and ta’wîl, this early arena of debate constituted a significant point of departure for the formation of mushkil al-Qur’ân literature.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• Mushkil al-Qurʾân
• Period of Revelation
• Tenâḳuḍ
• Te‘âruḍ

Nüzul Döneminde Kur’an’a Dair Çelişki İddiaları

Öz

Bu çalışma, tefsir literatüründe müstakil bir tür olarak teşekkül eden müşkilü’l-Kur’ân’ın literatür öncesi dönemdeki izlerini, nüzul süreciyle sınırlı olarak ve gayrimüslim çevrelerin soru, itiraz ve çelişki iddiaları üzerinden ele almaktadır. Müşkilü’l-Kur’ân’a dair klasik ve modern çalışmalarda konunun meseleleri ve örnekleri çoğunlukla Hz. Peygamber’in vefatından sonraki dönemden başlatılmakta, nüzul döneminde dile getirilen itirazlar ise gözden kaçmaktadır. Çalışma, Kur’ân’da tenâkuz, ihtilâf ve tutarsızlık bulunduğuna yönelik iddiaların Hz. Peygamber hayattayken müşrik, Yahudi ve Hıristiyan çevrelerce hangi saiklerle dile getirildiğini ve bunlara nasıl cevap verildiğini, tefsir, hadis ve siyer kaynaklarında dağınık hâlde bulunan rivayetleri bir araya getirerek tespit etmeyi amaçlamaktadır. Nitel bir araştırma olan çalışmada tarihî belge incelemesi esas alınmıştır. Rivayet ağırlıklı tefsirler ile esbâb-ı nüzûl literatürü, temel hadis külliyatı ve siyer-megâzî eserleri taranmış, derlenen malzeme muhatap çevresine göre tasnif edilmiştir. Bir haberin çalışmaya alınmasında nüzul süreciyle irtibatı, Kur’ân metnine doğrudan taalluku ve klasik bir kaynakta kayıtlı bulunması şartları aranmıştır. İnceleme neticesinde söz konusu iddiaların (i) âyetler arası açık çelişki iddiası, (ii) tek bir âyetin anlamında beliren işkâl, (iii) Kur’ân ile önceki kutsal metin yahut yerleşik inanç arasında uyuşmazlık bulunduğu iddiası, (iv) nübüvveti sınama ve (v) istihza ile muâraza olmak üzere beş başlık altında toplanabileceği tespit edilmiştir. Müşriklerin Allah’ın isim ve sıfatları ile nesih meselesi etrafındaki itirazları ile muâraza girişimleri, Yahudilerin âyetler arası uyuma ve nesihe yönelik iddiaları ile hurûf-ı mukattaa üzerinden yaptıkları hesaplamalar, Hıristiyanların ise Hz. Îsâ ve teslîs etrafındaki soruları, çelişki iddiasının nüzul dönemindeki farklı tezahürlerini yansıtmaktadır. Bu itiraz ve soruların bir kısmının bizzat Kur’ân âyetlerinde konu edilmesi, çelişki iddiasının nüzul döneminden itibaren gayrimüslim unsurlarca dile getirildiğini göstermektedir. Çalışma, müşkilü’l-Kur’ân edebiyatının teşekkülünde muhkem-müteşâbih ve te’vîl bahisleri yanında nüzul dönemindeki bu tartışma vasatının da önemli bir hareket noktası olduğu sonucuna ulaşmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Müşkilü’l-Kur’ân
• Nüzul Dönemi
• Tenâkuz
• Teâruz

ادعاءات التناقض حول القرآن الكريم في عصر النزول

Öz

تتناول هذه الدراسة الآثارَ المبكرة لمشكل القرآن، الذي تبلور لاحقًا صنفًا مستقلًّا في أدبيات التفسير، مقتصرةً على عصر النزول وعلى ما أثارته الأوساط غير المسلمة من أسئلة واعتراضات ودعاوى تناقض. وتبدأ الدراسات الكلاسيكية والحديثة المتعلقة بمشكل القرآن في الغالب بمسائل الموضوع وأمثلته من مرحلة ما بعد وفاة النبي صلى الله عليه وسلم، فتغيب عن النظر الاعتراضات التي أُثيرت في أثناء النزول. وتسعى الدراسة، من خلال جمع الروايات المتناثرة في مصادر التفسير والحديث والسيرة، إلى تحديد الدوافع التي حملت المشركين واليهود والنصارى على الزعم في حياة النبي صلى الله عليه وسلم بأن في القرآن تناقضًا واختلافًا واضطرابًا، وبيان كيفية الرد على هذه الدعاوى. والدراسة نوعية في منهجها وتقوم على فحص الوثائق التاريخية؛ فقد مُسحت التفاسير الروائية وأدبيات أسباب النزول ودواوين الحديث الأساسية وكتب السيرة والمغازي، وصُنِّفت المادة المجموعة بحسب الجهة المعترضة. واشتُرط لإدراج الخبر في الدراسة ارتباطه الصريح بعصر النزول، وتعلقه المباشر بالنص القرآني، وثبوته في مصدر كلاسيكي. وقد خلصت الدراسة إلى أن هذه الدعاوى يمكن ردّها إلى خمس فئات، هي (١) دعوى التناقض الصريح بين الآيات، (٢) الإشكال الواقع في معنى الآية الواحدة، (٣) دعوى التعارض بين القرآن والكتب السماوية السابقة أو المعتقدات الراسخة، (٤) اختبار النبوة، (٥) الاستهزاء والمعارضة. وتعكس اعتراضات المشركين المتعلقة بأسماء الله وصفاته ومسألة النسخ ومحاولاتهم في المعارضة، ودعاوى اليهود في اتساق الآيات والنسخ وحساباتهم المبنية على الحروف المقطعة، وأسئلة النصارى حول عيسى عليه السلام وعقيدة التثليث، الصورَ المتباينة التي اتخذتها دعوى التناقض في عصر النزول. كما يدل تناول آيات القرآن الكريم ذاتها لبعض هذه الاعتراضات والأسئلة على أن دعوى التناقض قد أثارتها الأوساط غير المسلمة منذ عصر النزول. وتخلص الدراسة إلى أنه إلى جانب مباحث المحكم والمتشابه والتأويل، شكّل هذا الجدل المبكر منطلقًا مهمًّا في تكوّن أدبيات مشكل القرآن.

Anahtar Kelimeler

• التفسير
• مشكل القرآن
• عصر النزول
• التناقض
• التعارض

Kaynakça

1. Adam, Baki. Yahudilik ve Hıristiyanlık Açısından Kur’an’ın Tartışmalı Konuları. İstanbul: Pınar Yayınları, 2011.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Heyet. 12 Cilt. b.y.: Cem‘iyyetü’l-Mekniz el-İslâmî, 1431/2010.
3. Apak, Adem - Adnan Demircan. Hz. Peygamber Döneminde Müşriklerle İlişkiler. ed. Mustafa Çağrıcı. İstanbul: KURAMER, 2021.
4. Ay, Mahmut. “Mekke Müşrikleri’nin Kur’an’a Yönelik Eleştirilerine Cevaplar”. Darulhadis İslami Araştırmalar Dergisi 3 (Aralık 2022), 340-386.
5. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. et-Tayyib. el-İntisâr li’l-Kur’ân. thk. Muhammed İsâm el-Kudât. 2 Cilt. Ammân - Beyrut: Dârü’l-Feth - Dâru İbn Hazm, 1422/2001.
6. Bayram, Enver. “Mekke Müşriklerinin Nübüvvet Karşısındaki Tutum ve Davranışları (Mekkî Sureler Bağlamında)”. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi 8/Ek Sayı 1 (2019), 919-939.
7. Begavî, Ebû Muhammed el-Hüseyn b. Mes‘ûd. Me‘âlimü’t-tenzîl fî tefsîri’l-Kur’ân. thk. Abdürrezzâk el-Mehdî. 5 Cilt. b.y.: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1420.
8. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. Delâilü’n-nübüvve. thk. Abdülmu‘tî Kal‘acî. 7 Cilt. b.y.: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye - Dârü’r-Reyyân, 1408/1988.

9. Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkâhir b. Abdurrahman. Dercü’d-dürer fî tefsîri’l-âyi ve’s-süver. thk. Velîd b. Ahmed el-Hüseyn - İyâd Abdüllatîf el-Kaysî. 4 Cilt. İngiltere: Mecelletü’l-Hikme, 1429/2008.
10. Çakır, Numan. Kur’an-ı Kerim’i Taklit Teşebbüsleri. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2018.
11. Çayır, Veli. Ehl-i Kitabın Kur’an’a İtiraz Nedenleri. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
12. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf el-Endelüsî. el-Bahru’l-muhît fi’t-tefsîr. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Alî Muhammed Mu‘avviz. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2001.
13. Ebüssuûd, Muhammed b. Muhammed el-İmâdî. İrşâdü’l-akli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
14. Fâkihî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İshâk. Ahbâru Mekke fî kadîmi’d-dehri ve hadîsih. thk. Abdülmelik b. Abdullâh Düheyş. 6 Cilt. Beyrut: Dâru Hadar, 1414.
15. Görgün, Nurullah Recep. Kur’an’ın Nüzulü Döneminde Yahudiler. Uşak: Uşak Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
16. Grabus, Merzuk. Hz. Peygamber’in Mekke Müşrikleri Dışındaki Arap Kabileleri ile Münasebetleri (Medine Dönemi). Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
17. Harman, Ömer Faruk. “İnanç ve İbadetleri”. Kur’an’da Yahudiler. ed. Ömer Faruk Harman. 277-312. İstanbul: KURAMER, 2019.
18. İbn Abdülhakem, Ebü’l-Kâsım Abdurrahman b. Abdullâh. Fütûhu Mısr ve’l-Mağrib. b.y.: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1415.
19. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnisiyye, 1984.
20. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman er-Râzî. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Es‘ad Muhammed et-Tayyib. b.y.: Mektebetü Nizâr, 1419/1998.
21. İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekr Abdullâh b. Muhammed. el-Musannef fi’l-ehâdîs ve’l-âsâr. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1409.
22. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî. Fethu’l-bârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhibbüddîn el-Hatîb. 13 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1379. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdülmelik b. Hişâm. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Mustafâ es-Sakkâ vd. 2 Cilt. Mısır: Mektebetü Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, 1375/1955.
23. İbn İshâk, Ebû Abdillâh Muhammed b. İshâk. es-Sîre (Kitâbü’s-Siyer ve’l-megâzî). nşr. Süheyl Zekkâr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1398/1978.
24. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Sâmî b. Muhammed Selâme. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tayyibe, 1420/1999.
25. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim ed-Dîneverî. Te’vîlü müşkili’l-Kur’ân. thk. İbrâhîm Şemsüddîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
26. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
27. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
28. İbn Seyyidünnâs, Ebü’l-Feth Muhammed b. Muhammed el-Ya‘mürî. Uyûnü’l-eser fî fünûni’l-megâzî ve’ş-şemâil ve’s-siyer. thk. İbrâhîm Muhammed Ramazân. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kalem, 1414/1993.
29. Kemâlpaşazâde, Şemseddin Ahmed b. Süleyman. Tefsîru İbn Kemâl Paşa. thk. Mâhir Edîb Habbûş. 9 Cilt. İstanbul: Mektebetü’l-İrşâd, 2018.
30. Kılınçlı, Sami. Nüzul Sürecinde Müslümanların Gayrimüslimlerle İlişkileri -Medine Dönemi 622-625 Yılları Arası-. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2018.
31. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhîm İtfeyyiş. 20 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1384/1964.
32. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtü Ehli’s-sünne. thk. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426/2005.
33. Mekkî b. Ebû Tâlib, Ebû Muhammed el-Kaysî. el-Hidâye ilâ bulûği’n-nihâye. thk. eş-Şâhid el-Bûşîhî. 13 Cilt. b.y.: Mecmûatü Buhûsi’l-Kitâb ve’s-Sünne, 1429/2008.
34. Meral, Yasin. Yahudi Geleneğinde Kur’an ve İbranice Kur’an Çevirileri. Ankara: Divan Kitap, 2016.
35. Muhibbüddîn et-Taberî, Ahmed b. Abdullâh. er-Riyâzu’n-nazra fî menâkıbi’l-aşera. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2014.
36. Mukâtil b. Süleymân, Ebü’l-Hasen el-Belhî. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. thk. Abdullâh Mahmûd Şehhâte. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1423/2002.
37. Nüveyrî, Şihâbüddîn Ahmed b. Abdülvehhâb. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. 33 Cilt. Ka-hire: Dârü’l-Kütüb ve’l-Vesâikı’l-Kavmiyye, 1423.
38. Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kâsım el-Hüseyn b. Muhammed. et-Tefsîr. thk. Âdil b. Ali eş-Şidî. 5 Cilt. Riyad: Dâru’l-Vatan, 1424/2003.
39. Râzî, Fahreddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1420.
40. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed. el-Keşf ve’l-beyân an tefsîri’l-Kur’ân. nşr. Heyet. Cidde: Dârü’t-Tefsîr, 1436/2015.
41. Sem‘ânî, Ebü’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed. Tefsîru’l-Kur’ân. thk. Yâsir b. İbrâhîm - Ganîm b. Abbâs. Riyad: Dârü’l-Vatan, 1418/1997.
42. Süheylî, Ebü’l-Kâsım Abdurrahman b. Abdullâh. er-Ravzü’l-ünüf fî şerhi’s-sîreti’n-nebeviyye. thk. Ömer Abdüsselâm es-Selâmî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1421/2000.
43. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebû Bekr. ed-Dürrü’l-mensûr fi’t-tefsîr bi’l-me’sûr. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
44. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebû Bekr. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 1394/1974.
45. Şâtıbî, İbrâhîm b. Mûsâ el-Gırnâtî. el-İ‘tisâm. thk. Selîm b. Îd el-Hilâlî. 2 Cilt. Suûd: Dâru İbn Affân, 1412/1992.
46. Şâtıbî, İbrâhîm b. Mûsâ el-Gırnâtî. el-Muvâfakât. thk. Ebû Ubeyde Meşhûr b. Hasen. 7 Cilt. b.y.: Dâru İbn Affân, 1417/1997.
47. Şeyhan, Sami. Kur’an Çerçevesinde İnkâr Zihniyetinin Vahye Karşı Mücadele Yöntemleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1999.
48. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullâh b. Abdülmuhsin et-Türkî. 24 Cilt. b.y.: Dâru Hicr, 1422/2001.
49. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. Şerhu müşkili’l-âsâr. thk. Şuayb el-Arnaût. 16 Cilt. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 1415/1994.
50. Tehânevî, Muhammed b. Ali. Mevsû‘atü Keşşâfi ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ulûm. thk. Ali Dahruc. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnân Nâşirûn, 1996.
51. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. es-Sünen. thk. Ahmed Muhammed Şâkir vd. 5 Cilt. Mısır: Mektebetü Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, 1395/1975.
52. Uraler, Aynur. Hz. Peygamber’e Yahudi ve Hristiyanların Yönelttikleri Sorular. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
53. Ünalan, Sıddık - Hakan Öztürk. “Hz. Muhammed’in Hıristiyanlarla Yapmış Olduğu Diplomatik Münasebetlerin Evrensel Boyutu”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (2007), 11-31.
54. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed en-Nîsâbûrî. Esbâbü’n-nüzûl. thk. Mâhir Yâsîn el-Fahl. b.y.: Dârü’l-Meymân, 1426.
55. Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed en-Nîsâbûrî. el-Vasît fî tefsîri’l-Kur’âni’l-mecîd. nşr. Heyet. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
56. Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer. el-Megâzî. nşr. Marsden Jones. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlm, 1409/1989.
57. Yahyâ b. Sellâm, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Sellâm el-Kayravânî. Tefsîru Yahyâ b. Sellâm. thk. Hind Şelebî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1425/2004.
58. Yerinde, Adem. “Müşkilü’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/164-167. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
59. Yılmaz, Bedriye. Medine Yahudileriyle İlişkilerin Erken Dönem Kur’an Tefsirine Etkisi. İstanbul: KURAMER, 2021.
60. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Amr. el-Keşşâf an hakâiki gavâmizi’t-tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1407.
61. Zerkeşî, Bedrüddîn Muhammed b. Abdillâh. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1376/1957.