A Sufi Reading on the Concept of Tawḥīd in the Masnavīs of Niẓāmī Ganjavī

Öz

One of the most distinguished figures of Persian literature, Niẓāmī Ganjavī (d. 606/1209?) not only demonstrated outstanding literary mastery in his magnum opus, the Khamsa, but also addressed the fundamental metaphysical and ethical issues of Islamic thought in poetic form. Niẓāmī articulated his views on being and on the relationship between God, the cosmos, and the human in the sections on tawḥīd and munājāt placed at the beginning of his masnavis. This study aims to examine Niẓāmī’s understanding of tawḥīd from a Sufi perspective. To this end, the tawḥīd sections of the masnavis are subjected to close reading on the basis of the original Persian texts, and an analysis is conducted of how the poet structures tawḥīd through Sufi concepts. The article focuses primarily on Makhzan al-Asrār, the masnavi in which Niẓāmī addresses the concept of tawḥīd most comprehensively, while also drawing on examples from his other masnavis. In order to evaluate the Sufi terminology used in the text within its proper historical and conceptual context, the study comparatively examines the works of Şemʿī Efendi (d. 1011/1602-3?), a representative of the Ottoman commentary tradition, as well as those of contemporary scholars of Niẓāmī—such as Vāḥid-i Destgirdī, Behrūz Sarvatiyān, Barat Zanjānī, and Sirājaddin Hāji—who prepared critical editions of Niẓāmī’s works and incorporated Sufi interpretations in their commentaries. The findings indicate that Niẓāmī approaches tawḥīd not merely as a theological doctrine but as a multilayered Sufi mode of understanding. Niẓāmī’s conception of tawḥīd is evaluated comparatively within the framework of waḥdat al-wujūd and in relation to the views of Sufi figures such as Abū Saʿīd Abū’l-Khayr (d. 440/1049), Junayd al-Baghdādī (d. 297/909), and Imām al-Ghazālī (d. 505/1111), who were influential in the Azerbaijānī cultural milieu of his time. In this respect, the study seeks to situate Niẓāmī Ganjavī’s understanding of tawḥīd within the tradition of Sufi thought and to render the irfānī dimension of his works more visible through a text-centered approach..

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Sufi poetry
• Tawhid
• The concept of Being
• Nizami Ganjavi
• Khamsa.

Nizâmî Gencevî’nin Mesnevilerinde Tevhid Anlayışına Dair Tasavvufî Bir Okuma

Öz

Fars edebiyatının en seçkin temsilcilerinden biri olan Nizâmî Gencevî (ö. 606/1209?), başyapıtı Hamse’de yalnızca üstün bir edebî ustalık sergilemekle kalmamış, aynı zamanda İslâm düşüncesinin temel metafizik ve ahlâkî meselelerini şiir biçiminde ele almıştır. Nizâmî, varlık ve Allah-âlem-insan ilişkileri konusundaki düşüncelerini mesnevilerinin başında yer alan tevhid ve münâcât bölümlerinde ortaya koymuştur. Bu çalışma, Nizâmî’nin tevhid anlayışını tasavvufî bir perspektiften incelemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, mesnevilerin tevhid bölümleri orijinal Farsça metinler esas alınarak yakın okumaya tâbi tutulmuş, şairin tevhidi tasavvufî kavramlar aracılığıyla nasıl yapılandırdığı analiz edilmiştir. Makale, Nizâmî’nin tevhid konusunu en kapsamlı biçimde ele aldığı Mahzenü’l-esrâr mesnevisi üzerine yoğunlaşarak diğer mesnevilerden de örneklere yer vermektedir. Metinlerde kullanılan tasavvufî terminolojinin tarihsel ve kavramsal bağlamda doğru biçimde değerlendirilebilmesi için Osmanlı dönemi şerh geleneğini temsil eden Şemʿî Efendi (ö. 1011/1602-3?) ile Nizâmî’nin eserlerinin tenkitli metinlerini hazırlayan ve şerhlerinde tasavvufî yorumlara yer veren Vâhid-i Destgirdî, Behrûz Servetiyân, Berat Zencânî ve Sirâceddin Hacı gibi çağdaş Nizâmî araştırmacılarının çalışmaları karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Araştırma bulguları, Nizâmî’nin tevhidi yalnızca kelâmî bir doktrin olarak değil, çok katmanlı bir tasavvufî idrak biçimi olarak ele aldığını göstermektedir. Nizâmî’nin tevhid anlayışı, kendi döneminde Azerbaycan kültür havzasında etkili olmuş Ebû Saîd Ebü’l-Hayr (ö. 440/1049), Cüneyd-i Bağdâdî (ö. 297/909) ve İmam Gazzâlî (ö. 505/1111) gibi sûfîlerin görüşleriyle ve vahdet-i vücûd anlayışı çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu yönüyle çalışma, Nizâmî Gencevî’nin mesnevilerindeki tevhid anlayışını tasavvufî düşünce geleneği içinde konumlandırarak, eserlerin irfânî boyutunu metin temelli bir yaklaşımla daha görünür kılmayı hedeflemektedir

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• tasavvufî şiir
• tevhid
• Vücûd
• Nizâmî Gencevî
• Hamse

Kaynakça

1. Avfî, Muhammed. Lübâbü’l-elbab. Haz. Saîd Nefîsî. Tahran: İttihad, 1333.
2. Aghayev, Murad. “Nizâmî Gencevî’nin Hamse’sinde Tanrı İnancı ve Peygamber Sevgisi.” Erciyes Akademi 36, 4 (2022): 1711–1723.
3. Akalın, Nazir. “Nizâmî-i Gencevî’nin Hayatı, Edebî Şahsiyeti ve Eserleri.” Bilig: Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 7 (1998): 67–91.
4. Altıntaş, Ramazan. “İslam Düşüncesinde Tevhid ve Tefrika.” Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1, 1 (1996): 111–121.
5. Ateş, Süleyman. Cüneyd-i Bağdâdî: Hayatı, Eserleri ve Mektupları. İstanbul: Yeni Ufuklar, 2017.
6. Aydın, Funda Türkben. “Fars Edebiyatında İlk Sâkînâme Örneği”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 6, 2 (2011): 732-753.
7. Behzad, Sara. “Şem‘î Şem’ullah ve Şerh-i Mahzenü’l-Esrâr: İnceleme- Tenkitli Metin-Özel İsimler Sözlüğü.” Doktora, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
8. Bürgel, J. C., and C. van Ruymbeke, (eds). A Key to the Treasure of the Hakîm: Artistic and Humanistic Aspects of Nizâmî Ganjavi’s Khamsa. Leiden: Leiden University Press, 2011.

9. Câmî, Abdurrahman. Nefehatü’l-Üns. İstanbul: Medine Yayınları, 2011.
10. Cîlî, Abdülkerim. Hakikat-i Muhammediye. Çev.: Muhammed Bedirhan. İstanbul: Nefes Yayınevi, 2010.
11. ---, Besmelenin Şerhi. Ter.:. Seyyit Hüseyin Fevzi Paşa. İstanbul: Kitsan Yay., 1996.
12. Chittick, William C. İlahi Aşk. İstanbul: Nefes Yayınları, 2018.
13. ---."“The Divine Roots of Human Love.” Journal of the Muhyiddin Ibn Arabi Society, 17, (1995): https://ibnarabisociety.org/the-divine-roots-of-human-love-william-chittick/.
14. Değirmençay, Veyis. “Nizâmî-i Gencevî’de Besmele, Hamdele ve Salvele.” Doğu Esintileri 2, 19 (2023): 27-39.
15. Demirli, Ekrem. “İbnü’l-Arabî ve Takipçilerinin Tanrı Anlayışı: Tenzih ve Teşbih Hükümlerinin Birleştirilmesi”. İslâm Araştırmaları Dergisi, 19 (2008): 25–44.
16. ---. “Kur’an-ı Kerim ile İnsan İkizdir Ne Demektir?” Fikriyat, 23.09.2022, https://www.fikriyat.com/yazarlar/ekrem-demirli/2022/09/23/kuran-i-kerim-ile-insan-ikizdir-ne-demektir.
17. Destgirdî, Hasan Vahîd. Hakîm Nizâmî: Mahzen el-Esrâr. Tahran: Armağan, 1347.
18. ---. Hakîm Nizâmî: Heft Peyker. Tahran: Armağan, 1314.
19. ---. Hakîm Nizâmî: Hüsrev ve Şirin. Tahran: Armağan, 1314.
20. el-Hakîm, Suad. İbnü’l Arabî Sözlüğü. Çev.: Ekrem Demirli. İstanbul: Alfa Yayıncılık, 2017.
21. Elmalılı, M. Hamdi Yazır. Kur’ân-ı Kerîm ve Türkçe Meali. Ankara: Sefa Yayınları, 2010.
22. Genceli Nizâmî. İskendernâme-Şerefnâme-İkbâlnâme: Genceli Nizami. Çev.: Nimet Yıldırım. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2022.
23. Ghomşeyî, Hüseyin Muḥyiddîn Elâhî. “Nizâmî ve İbnü’l-Arabî.” Maqālāt-i ʿIrfānī. Tahran: Rowzaneh, 1377.
24. ---. Der custejū-yi maʿnā-yi ʿirfān. Tahran: Rowzaneh, 1380.
25. ---. Video lecture: “ مخزن الاسرار نظامی ”, https://youtu.be/9HyCiSMqCc0. Erişim Tarihi: 14 Ocak 2025).
26. Gökbulut, Süleyman. “Bağdat Tasavvufunun Lisanı: Cüneyd Bağdâdî”, Bağdat İlim Havzasında İslam Düşüncesinin Öncü Şahsiyetleri, İstanbul: Ensar, 2020.
27. Hadislerle İslam, Diyanet İşleri Başkanlığı. Ankara: 2013. https://hadislerleislam.diyanet.gov.tr.
28. Hacı, Siracǝddin. Hǝzrǝt Nizami Gǝncǝvinin Sirlǝr Xǝzinǝsi Mǝsnǝvisinin Şǝrhi. X. Bakı: Nafta-Press, 2017.
29. ---. Nizami Gǝncǝvinin Yeddi Gözəl Mǝsnǝvisinin Şǝrhi. I. Bakı: Nafta-Press, 2019.
30. Hakîm et- Tirmizî. Kalbin Anlamı. Çev.: Ekrem Demirli. İstanbul: Hayy Kitap, 2017.
31. Hotham, Matthew R. “Seeing God with Both Eyes.” PhD diss., University of North Carolina at Chapel Hill, 2016.
32. İmam Gazzâlî. Tasavvufun Esasları (Ravzatü’t-Tâlibîn). İstanbul: Dehliz Yayınları, 2009.
33. ---. Mişkâtü’l-envâr, Ankara: DİB Yay., 2019.
34. Işıtan, İbrahim. “Sûfîlerin Tevhid Anlayışı.” İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 6, 5 (2017): 3209–3211.
35. Kanar, Mehmet. “Nizâmî-i Gencevî.” TDV İslam Ansiklopedisi, XXXIII, 2007, 183–185.
36. Kılıç, Mahmud Erol. Şeyh-i Ekber. İstanbul: Sufi Kitap, 2009.
37. Kuşeyrî, Abdülkerim. Risale. Haz.: Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yay., 2014.
38. Mammadova, Saadat. “Nizâmî Gencevî’nin Mahzenü’l-esrâr Mesnevisinin Tasavvufi İçeriği ve Türk İslam Edebiyatına Etkisi”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 8, 3 (2025): 520-548.
39. Məmmədli, Nəzakət. Şeyx Fəridəddin Əttar və Azərbaycan Ədəbiyyatı. Bakı: Ekoprint, 2022.
40. ---. “Nizami ve Əttar Yaradıcılığında Paralelliklər.” Nizami Gəncəvi – 880, 102–118. 2021.
41. Nasr, Hamid Abu Zayd. “İbn Arabî’ye Göre İnsan-Âlem İlişkisi.” Çev. Semih Ceyhan. Tasavvuf, 25 (2010): 261–293.
42. Nasr, Seyyed Hossein. “The World View and Philosophical Perspective of Ḥakīm Niẓāmī Ganjawī”. The Islamic Intellectual Tradition in Persia, ed. Mahdi Amin Razavi. 191-200. London: Routledge, 1996.
43. Nevrūzī, Yakup. “Nezami Şāir-i Sûfi Meslek?” Edebiyāt-i irfānī ve Ustura-i şenahti/7, 25 (2011): 124-142.
44. Nizâmî-yi Gencevî. Leylâ ile Mecnun. Çev. Naci Tokmak. İstanbul: Say Yayınları, 2013.
45. Okumuş, Ömer ve Setter Durmaz. “Nizâmî-i Gencevî’nin Hamsesinde Tevhîdler.” İslâmî Türk Edebiyatı Sempozyumu, İstanbul: Sütün Yayınları, 2012, 411–436.
46. Özköse, Kadir. Tasavvuf El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2015.
47. Özler, Mevlüt. “Tevhid.” TDV İslam Ansiklopedisi, XVI, 2012, 18–20.
48. Öztürk, Ergün. “Seyyid Ahmed Er-Rifâî’nin el-Burhânü’l-Müeyyed Adlı Eserinde Tevhid Anlayışı”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 46 (2018): 233–256.
49. Pekolcay, Neclâ vd. İslâmî Türk Edebiyatında Şekil ve Nev’îlere Giriş. İstanbul: Kitabevi, 1994.
50. Pûrcevâdî, Nasrullah. Can Esintisi. Çev: Hicabi Kırlangıç. İstanbul: İnsan Yayınları, 2000.
51. Rifâî, Ken’an. Şerhli Mesnevi-i Şerif. İstanbul: Kubbealtı Yay., 2012.
52. Sadaghi Maryam vd., “The Nezami’s Humanistic Message to the People of the World”. Journal of Kavoshnameh in Persian Language and Literature 13, 25 (2012): 57-86.
53. Sargut, Cemâlnur. Füsusü’l-Hikem 3. Hz. Nuh Fassı. İstanbul: Nefes Yayınları, 2012.
54. Semerkandî, Devletşah. Şair Tezkireleri. Çev. Necati Lugal. İstanbul: Pinhan, 1977.
55. Servetiyân, Behrûz. Güzide-yi Mahzenü’l-esrâr. Tahran: İntişârât-ı Tus, 1379.
56. Seyed-Gohrab, Ali-Asghar. “Niẓāmī Ganjavī: An Innovator of Persian Narrative Poetry,” in Routledge Handbook of Ancient, Classical and Late Classical Persian Literature. Edited by Kamran Talattof. 245–252. London: Routledge, 2023.
57. Seyyid Muhammed Nur. Niyâzî Mısrî Divanı ve Şerhi. Haz: M. Sadettin Bilginer, H. Mustafa Varlı. İstanbul: Esma Yay., 1976.
58. Smith, Paul. A History of Sufi Poetry. Australia: New Humanity Books, 2020.
59. Sultan Veled. Maârif. Çev.: Melika Ülker Tarkâhya. İstanbul: Ataç Yay., 2011.
60. Şirvânî, Seyyid Yahya. Şifâü’l-Esrâr. Çev. Mehmet Rıhtım. İstanbul: Sufi Kitap, 2011.
61. Tahralı, Mustafa. Tevhid Bilgisi. İstanbul: Kubbealtı, 2023.
62. Talattof, Kamran. Nezami Ganjavi and Classical Persian Literature: Demystifying the Mystic. New York: Palgrave Macmillan, 2022.
63. Tarlan, Ali Nihat. Divan Edebiyatında Tevhidler ve Muamma. İstanbul: Ketebe Yay., 2019.
64. Topaloğlu, Bekir. “Hakîm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XV, 1997, 181-182.
65. Uludağ, Süleyman. “Tevhid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XVI, 2012, 21–22.
66. ---. “Ruh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XXXV, 2018, 192-193.
67. Yıldız, Abdulvahap. Sultânu’l-evliyâ Ebû Saîd-i Ebü’l-Hayr. İstanbul: Kriter Yayınları, 2018.
68. Yılmaz, Mustafa. “Gazzâlî’nin Akıl Eleştirisi.” TYB Akademi, 1 (2011): 71–83.