Sufism as the Quality Assurance System of Life

Öz

The Sufi tradition offers significant perspectives on the quality of individual and social life through its moral and spiritual principles that give meaning to human existence. This study aims to examine the extent to which the Sufi understanding of ethics can be related to the concepts of “quality of life” and “quality assurance.” Based on a conceptual and comparative literature review, the research explores possible intersections between concepts such as quality, quality assurance, and process reliability in the modern quality management literature and the ethical principles of Sufism. In particular, the study evaluates the relationship between the culture of quality and principles such as professional discipline, self-regulation, trust, and social responsibility through the institution of the Aḫī organization, which historically represents an institutionalized manifestation of Sufi ethics. In this context, Sufism is not treated as a structure directly identical to modern quality systems; rather, it is approached as a framework of thought that may display similar functions in terms of individual responsibility, moral self-regulation, and the production of social trust. In conclusion, the study argues that Sufi ethics and the Aḫī tradition may constitute a normative and cultural framework that can contribute to the quality of life in terms of individual behavior and social relations. It further suggests that the relationship explored in this study may provide an interdisciplinary ground for discussion between the fields of sociology of religion and business ethics.

Anahtar Kelimeler

• Quality
• Sufism
• Akhisim
• Ethics
• Sociology of Religion
• Quality of Life

Hayatın Kalite Güvence Sistemi Olarak Tasavvuf

Öz

Tasavvuf geleneği, insanın varoluşuna anlam kazandıran ahlâkî ve mânevî ilkeleriyle bireysel ve toplumsal hayatın niteliğine ilişkin önemli perspektifler sunmaktadır. Bu çalışma, tasavvufî ahlâk anlayışının “yaşam kalitesi” ve “kalite güvencesi” kavramlarıyla hangi düzeylerde ilişkilendirilebileceğini incelemeyi amaçlamaktadır. Kavramsal ve karşılaştırmalı bir literatür incelemesine dayanan araştırmada, modern kalite yönetimi literatüründe yer alan kalite, kalite güvencesi ve süreç güvenilirliği gibi kavramlar ile tasavvufî ahlâk ilkeleri arasındaki olası kesişim noktaları ele alınmaktadır. Çalışmada özellikle tasavvufî ahlâkın tarihsel olarak kurumsallaşmış bir yansıması olan Ahîlik teşkilâtı üzerinden, meslekî disiplin, özdenetim, güven ve toplumsal sorumluluk gibi ilkelerin kalite kültürüyle olan ilişkisi değerlendirilmektedir. Bu bağlamda tasavvuf, modern kalite sistemleriyle doğrudan özdeş bir yapı olarak değil; bireysel sorumluluk, ahlâkî özdenetim ve toplumsal güven üretimi bakımından benzer işlevler gösterebilen bir düşünce çerçevesi olarak ele alınmaktadır. Sonuç olarak çalışma, tasavvufî ahlâkın ve Ahîlik geleneğinin, bireysel davranış ve toplumsal ilişkiler bağlamında yaşam kalitesine katkı sunabilecek normatif ve kültürel bir çerçeve oluşturduğunu ileri sürmekte; bu ilişkinin din sosyolojisi ve iş ahlâkı literatürleri arasında disiplinlerarası bir tartışma zemini sağlayabileceğini önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kalite
• Tasavvuf
• Ahîlik
• Ahlâk
• Din Sosyolojisi
• Yaşam Kalitesi

Kaynakça

1. Aktan, Coşkun Can. “Toplam Ahlâk Felsefesi ve Toplam Ahlâk Yönetimi”. Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi 3, 2 (2011): 65-82.
2. Aydın, Mehmet S. “Ahlâk- İslâm Felsefesi”. TDV İslâm Ansiklopedisi, II, 1989, 10-14.
3. Balcı, Deniz. “Bir Kurum ve Eğitim Örneği Olarak Ahîlik Teşkilâtında Eğitim”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi XLVI, 1 (2019): 363-384.
4. Bayram, Selahattin. “Osmanlı Devleti'nde Ekonomik Hayatın Yerel Unsurları: Ahilik Teşkilâtı ve Esnaf Loncaları”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 21 (2012): 81-115.
5. Bertalanffy, L. von. General System Theory: Foundations, Development, Applications. New York: George Braziller, 1968.
6. Bulut, Halil İbrahim. “Rızâ”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXV, 2008, 55-56.
7. Cebecioğlu, Ethem. “Prof. Nicholson’ın Kronolojik Esaslı Tasavvuf Tarifleri”. Ankara Üniversitesi İlâhiyât Fakültesi Dergisi, 19 (1987): 387-406.
8. Chao, J. Using Structure-Behavior Coalescence Method for Systems Definition 2.0. arXiv preprint arXiv:2110.08998, 2021.

9. Çağrıcı, Mustafa. “Îsâr”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXII, 2000, 490-491.
10. Heylighen, F. and Joslyn, C. “What is a System?”. Proceedings of the 14th International Conference on Systems Science. 2001.
11. İbn Acîbe el-Hasenî. Bahrü’l- Medîd. I-XI. çev. Dilaver Selvi. İstanbul: Semerkand, 2011.
12. İmam (Muhammed) Gazzalî. Müslümanın Ahlakı. E-kitap. İstanbul: Nida Yayıncılık, 2018. https://play.google.com/books/reader?id=nnzZDwAAQBAJ&pg=GBS.PA10.
13. İmam Gazzâlî. İhyâu Ulûmi’d-Dîn. I-IV. çev. Ahmet Serdaroğlu. İstanbul: Bedir Yayınvevi, ty.
14. Kaya, Mahmut. “el-Medînetü’l-Fâzıla”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXVIII, 2003, 318-320.
15. Kazıcı, Ziya. “Ahîlik”. TDV İslâm Ansiklopedisi, I, 1998, 540-542.
16. Keleş, Hakan. “Bâbil Hukuk Kuralları ve Yahudilik”. Kafkas Üniversitesi İlâhiyât Fakültesi Dergisi 8, 16 (2021): 803-816.
17. Kelly, John M. Total Quality Mangement A How- To Program For The High- Performance Business. New Jersey: Alexander Hamilton Institude, 1994.
18. Kılıç, Mahmud Erol. Şeyh-i Ekber İbn Arabî Düşüncesine Giriş. 6. Baskı. İstanbul: Sûfî, 2017.
19. ---. Tasavvufa Giriş. 6. Baskı. İstanbul: Sûfî Kitap, 2015.
20. Lings, Martin. Tasavvuf Nedir? çev. Semih Ceyhan. İstanbul: Nefes, 2017.
21. Martin, Jason, Mattias Elg and Ida Gremy. “The Many Meanings of Quality: Towards a Definition in Support of Sustainable Operations”. Total Quality Management and Business Excellence, 3 (2025): 185-198.
22. Ocak, Ahmet Yaşar. “Fütüvvet”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XIII, 1996, 261-263.
23. Öngören, Reşat. “Bir Bilgi Kaynağı Olarak Tasavvufta Keşfin Değeri”. İstanbul Üniversitesi İlâhiyât Fakültesi Dergisi, 5 (2002): 85-96.
24. Özdemir, Recep. “Tarihte Tüketici Haklarına Yönelik Yapılan İlk Kanun: “Kanunnâme-i İhtisab-ı Bursa”. Mecmua Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 4 (2017): 1-16.
25. Sağlık Haci ve Rıdvan Yılmaz, “İslâmî Bir Çevre Etiğinin İnşasında Tasavvuf”. Ağrı İslami İlimler Dergisi 6, 11 (2022): 65-88.
26. Sancaklı, Saffet. “Ahîlik Ahlâkının Oluşunda Hadislerin Etkisi”. İ.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 1, 1 (2010): 1-28.
27. Saygılı, Tahsin. “Bâbil Hukuku ve Hammurabi Kanunları”. Sosyal Araştırmalar ve Davranış Bilimleri Dergisi 2, 2 (2015): 1-22.
28. Selvi, Dilaver “Fütüvvet ve Ahîlik Teşkilatlarının Ahlâkî İlkelerinin Oluşmasında Tasavvufun Öncülüğü”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, 1 (2016): 1-37.
29. “Systems Theory.”. Encyclopedia.com. Erişim Tarihi: 07.11.2025.
30. Şeker, Necmeddin ve Ferize Yeksek. “Hadislerde İhsan Kavramı”. Akademik-Us 3, 1 (2019): 15-39.
31. Taşçı, Deniz vd. Kalite Yönetim Sistemleri. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2019. https://avys.omu.edu.tr/storage/app/public/gokhan.salman/134722/TKY202U-13V2S1-8-0-1-SV1-ebook.pdf.
32. Uludağ, Süleyman. “Kalb”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXIV, 2001, 229- 232.
33. ---. “Mârifet”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXVIII, 2003, 54-56.
34. ---. “Mârifet-i Nefs”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXVIII, 2003, 56-57.
35. ---. “Murakabe”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXI, 2020, 204.
36. ---. “Rızâ”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXV, 2008, 56-57.
37. ---. “Sülûk”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXVIII, 2010, 127-128.
38. Yeniterzi, Emine. “XV. Yüzyılda Kaleme Alınmış Manzum Bir Fütüvvet-nâmede Fütüvvet Kavramları”. Fütüvvet Sultanı Ebû'l-Hasan Harakānî Uluslararası Sempozyumu ve Tasavvuf Araştırmaları Tez Atölyesi Bildiri Kitabı (27-28 Nisan 2019). 92-104. İstanbul: Üsküdar Üniversitesi Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü, 2002.
39. Yılmaz, Hasan Kâmil. Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarîkatlar. 21. Baskı. İstanbul: Ensar, 2016.
40. Yörübulut, Muhammet. “Toplam Kalite Yönetimi ile Ahilik Anlayışlarının Karşılaştırılması”. Yüksek Lisans, Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi, SBE Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri ABD, Bandırma, 2020.