Goethe’nin Faust’unda Yapay Zekânın Mânevî Serüveni: Homunculus

Öz

Johann Wolfgang von Goethe’nin (1749-1832), edebî yönünün yanı sıra, zamanının fen bilimleri ile ilgilenen bir araştırmacı olduğu çok az kişi tarafından bilinmektedir. Bu özelliği ise hakîkati, yaradılış sırrını idrak etme arzusundan doğmaktadır. Bütün fen dallarında yaptığı araştırmalarda parçadan bütüne doğru giderek, mutlak olanı, hakîkati anlamak esas hedefidir. Onun hakîkat arayışı hayatının eseri olan Faust’a da net bir şekilde yansımaktadır. Bu eserde insanın kendi kendine varoluş ile ilgili sorduğu “Hakîkat nedir? İnsan bu hakîkate nasıl ulaşır? Hakîkati idrak etmede aklın rolü nedir?” gibi sorular ele alınıp işlenmiştir. Daha 18. yüzyılda Faust eserinde âdeta günümüzün önemli tartışma konularından biri olan yapay zekâ tartışmalarına paralel düşünceler geliştirmiş ve eserdeki Homunculus figürü üzerinden bu konuda önemli mesajlar vermiştir. Faust II eserinde Goethe, Homunculus figürü ile insan olmanın mâhiyetini, aklın hakîkati idrak etmedeki sınırlılığını vurgulamaktadır. İlginç olan, bu konuları tasavvuf anlayışına paralel bir tarzda eserinde işlemiş olmasıdır. Goethe’nin gençlik yıllarından yaşlılık dönemine kadar İslâm dînini incelemiş olduğu, İslâm ve tasavvuf düşüncesi üzerine edinmiş olduğu bilgi birikimini özellikle bazı eserlerinde yoğun olarak yansıttığı bilinmektedir. Faust II eserinde de bazı konuların işlenişinde tasavvufun ana konuları ile benzerlikler görülmektedir. Diğer taraftan Goethe eserde işlediği yapay zekâ konumundaki Homunculus üzerinden günümüzün bu konudaki tartışmalarına ışık tutarak, ilginç mesajlar vermektedir. Bu çalışmada Goethe’nin aklın ve bilimin sınırları hakkındaki eleştirisi, Faust eserinde yer alan tasavvufî konu ve semboller ortaya konularak sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Faust
• Homunculus
• Johann Wolfgang von Goethe
• yapay zekâ
• tasavvuf

Teşekkür

Prof. Dr. Emine Yeniterzi, Prof. Dr. Reşat Öngören, Prof. Dr. Nurettin Gemici, Dr. Öğr. Üyesi Cangüzel Güner Zülfükar, Prof. Dr. Bayram Ali Kaya, Dr. Öğr. Üyesi Erhan Bektaş, Prof. Dr. Mahmud Erol Kılıç ve Prof. Dr. Elif Erhan hocalarımıza, T.C. Üsküdar Üniversitesi, Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü’ne şükranlarımızı sunarız.

The Spiritual Odyssey of Artificial Intelligence in Goethe’s Faust: Homunculus

Öz

Beyond his literary achievements, it is less widely recognized that Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832) was also a researcher deeply engaged with the natural sciences of his time. This intellectual inclination stemmed from his desire to comprehend truth and to grasp the mystery of creation. In his scientific inquiries, Goethe aimed to move from the particular to the whole, seeking to understand the absolute and ultimate reality. His pursuit of truth is clearly reflected in Faust, the work of his lifetime. In this text, fundamental existential questions posed by humanity—such as “What is truth?”, “How can one attain it?”, and “What is the role of reason in comprehending truth?”—are explored in depth. Remarkably, as early as the eighteenth century, Goethe appears to anticipate one of today’s major debates, namely artificial intelligence, offering significant insights through the figure of Homunculus. In Faust II, Goethe employs the figure of
Homunculus to emphasize the essence of being human and to highlight the limitations of reason in apprehending truth. Notably, these themes are presented in a manner that parallels the principles of Sufi thought. It is well documented that Goethe studied Islam from his youth into his later years, and that he reflected his knowledge of Islamic and Sufi philosophy in several of his works. In Faust II, clear similarities can be observed between certain thematic treatments and core concepts of Sufism. At the same time, through the figure of Homunculus —representing a form of artificial intelligence— Goethe offers striking insights that resonate with contemporary discussions on the subject. This study presents Goethe’s critique of the limits of reason and science by examining the Sufi themes and symbols embedded in Faust.

Anahtar Kelimeler

• Faust
• Homunculus
• Johann Wolfgang von Goethe
• artificial intelligence
• Sufism

Teşekkür

We would like to express our sincere gratitude to Prof. Dr. Emine Yeniterzi, Prof. Dr. Reşat Öngören, Prof. Dr. Nurettin Gemici, Dr. Cangüzel Güner Zülfükar, Prof. Dr. Bayram Ali Kaya, Dr. Erhan Bektaş, Prof. Dr. Mahmud Erol Kılıç, and Prof. Dr. Elif Erhan, as well as to the Institute for Sufi Studies at Üsküdar University, Republic of Türkiye.

Kaynakça

1. Aclûnî, İsmâîl b. Muhammed b. Abdulhâdî. Keşfü’l-Hafâ ve Müzîlü’l-İlbâs. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1408/1988.
2. Afîfî, Ebü’l-Alâ. Fusüsu’l-Hikem Okumaları İçin Anahtar. Çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 2006.
3. Alkan, Elif. Çağdaş Tefsirlerde Alak Sûresinin Yorumu. Kahramanmaraş: Samer Yayınları, 2023.
4. Ayverdi, İlhan. Kubbealtı Lugatı: Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınevi, 2005.
5. Beyhâkî, Ahmed b. Hüseyin el-. Şuʾâbü’l-îmân. Cilt IV. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2008.
6. Chalmers, David J. The Character of Consciousness. New York: Oxford University Press, 2010.
7. Conrady, Karl-Otto. Goethe – Leben und Werk. Zweiter Teil: Summe des Lebens. Frankfurt am Main: Fischer Verlag, 2015.
8. Dinî Kavramlar Sözlüğü. Haz. İsmail Karagöz. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2010.

9. Eckermann, Johann Peter. Gespräche mit Goethe. Berlin: Insel Verlag, 2015.
10. er-Râzî, Fahreddîn. Tefsîr-i Kebîr (Mefâtihu’l-gayb). Çev. Suat Yıldırım vd. İstanbul: Huzur Yayınevi, ts.
11. Goethe, Johann Wolfgang. Faust. Çev. Senail Özkan. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2022.
12. ---. Goethes Werke: Hamburger Ausgabe in 14 Bänden, Band 1: Gedichte und Epen I. Haz. Erich Trunz. Hamburg: Christian Wegner Verlag, 1960.
13. ---. Goethes Werke: Hamburger Ausgabe in 14 Bänden, Band 13: Naturwissenschaftliche Schriften I. Drl. Dorothea Kuhn und Rike Wankmüller. München: Deutscher Taschenbuch Verlag, 1982.
14. ---. Über den Granit. Hamburg: Hamburg Otto Rohse Presse, 1986.
15. ---. Zur Farbenlehre. Berlin: Henricus-Edition Deutsche Klassik GmbH, 2016.
16. Gölpınarlı, Abdülbâki. Mesnevî Tercemesi ve Şerhi I–II. İstanbul: İnkilâp, 1990.
17. Gurdon, J. B. and Barbara Rodbard. “Joseph Needham C. H. 9 December 1900–24 March 1995”. Biographical Memories of Fellows of the Royal Society, 46 (2000): 365-376.
18. İbn ‘Arabî, Muhyiddîn. Fütûhât-ı Mekkiyye. VIII. Çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2008.
19. İbn Manzur, Ebu’l-Fadl Cemâlü’d-Dîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. X. Beyrut: Dâru’s-Sadr, ts. Jaeger, Michael. Goethes Faust: Das Drama der Moderne. München: C.H. Beck, 2021.
20. Ken’an Rifaî. Sohbetler. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000.
21. Keudell, Elise von. Goethe als Benutzer der Weimarer Bibliothek. Hrsg. mit e. Vorw. von Werner Deetjen. Weimar: Böhlau, 1931.
22. Kopuz Çetinkaya, Fatma, “İran Edebiyatında Şem ve Pervanenin Anlam Serüveni”, Erdem, 75 (2018): 183–208.
23. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. Erişim tarihi: Mayıs 20, 2025. https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=96&ayet=2.
24. Kuschel, Karl-Josef ve Alam Shahid. Goethe und der Koran. Ostfildern: Patmos Verlag, 2021.
25. Lösch, Michael. Who’s who bei Goethe. München: Deutscher Taschenbuch Verlag, 1998.
26. Maroz, Uri ve Walter Sinnot-Armstrong. Free Will: Philosophers and Neuroscientists in Conversation. New Yort: Oxford University Press, 2022.
27. Mevlâna Celâleddin-i Rûmî. Fîhi mâ Fîh. Çev. Cemal Aydın. İstanbul: Sufi Kitap, 2019.
28. Mommsen, Katharina. Goethe und der Islam. Frankfurt am Main: Insel Verlag, 2015.
29. ---. Goethe ve Dünya Kültürleri. Çev. Senail Özkan. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2015.
30. Needham, Joseph. “The Elixir Concept and Chemical Medicine in East and West”. Organon, 11 (1975): 167–192. Özkan, Senail. Mevlânâ ve Goethe. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2016.
31. Saatcı, Edibe Nuray. “Goethe’nin Eserlerinde Cennet Kavramının İslâm ve Tasavvuf Düşüncesi Bağlamında İncelenmesi (Faust I, Faust II, Doğu-Batı Divânı)”. Doktora Tezi, Üsküdar Üniversitesi Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü, 2025.
32. Schimmel, Annemarie. Morgenland und Abendland: Mein west-östliches Leben. München: Verlag C.H. Beck, 2003.
33. ---. Mystische Dimensionen des Islam. Frankfurt am Main und Leipzig: Insel Verlag, 1995.
34. ---. Sufismus: Eine Einführung in die islamische Mystik. München: Verlag C.H. Beck, 2005.
35. Schmidt, Jochen. Goethes Faust Erster und Zweiter Teil: Grundlagen–Werk–Wirkung. München: Verlag C.H. Beck, 1999.
36. Sezgin, Fuat. Arap-İslam Bilimleri Tarihi IV. Çev. Sevil Çelik Tsonev. İstanbul: İBTAV Yay., 2022.
37. Sommer, Andreas Urs. “Jochen Schmidt: 14.12.1938–18.05.2020”, Jahrbuch der Heidelberger Akademie der Wissenschaften für 2020. 134–137. Heidelberg: Heidelberger Akademie der Wissenschaft, 2021. https://doi.org/10.11588/diglit.61621.
38. Trunz, Erich. Goethe Faust: Urfaust, Faust I, Faust II. Einmalige Jubiläumsausgabe. München: Verlag C.H. Beck, 2018.
39. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dîni Kur’ân Dili. VI. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2023.
40. Yeşilçayır, Celal ve Melis Uygur Bubika. “Yapay Zekâ İnsana Öteki Olur Mu? Felsefi Bir Değerlendirme”, Anadolu Felsefi Dergisi, 2 (2025): 1-15.