ENTRANCE FACADE ANALYSIS OF CULTURAL BUILDINGS OF AMERICAN MISSIONARIES IN ANATOLIA

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 2, 115 - 144, 19.12.2025

Büşra Saatci İzci

Öz

A Protestant missionary organization called the American Board entered the Ottoman Empire in the early 19th century and conducted missionary activities in many places in the Ottoman Empire. They constructed the structures in which they carried out their missionary activities in line with their functions. As the influence of the missionaries, who primarily built structures for functions such as health, education and shelter, and the level of education they provided increased at that station, they began to construct cultural structures as well. The cultural structures that the missionaries built in Anatolia and were examined in this study consist of structures that serve a single function such as libraries, auditoriums, gyms, dining halls, and music buildings and structures that have two separate functions such as libraries-museums and library-auditoriums. Seven cultural structures belonging to the American Board were identified in Anatolia within the scope of the study. Four of these structures are in the Western Turkey Mission, two are in İzmir, and the others are in Merzifon and Talas. There is one cultural structure in Harput in the Eastern Turkey Mission, two in Antep in the Central Turkey Mission, and one in Maraş. The identified structures are; number of floors, plan type, number of entrances, mass-road relationship in the plan plane, location of the main entrance on the facade and its relationship with the ground level, form of the entrance opening, architectural element above the entrance and the form of the window openings on the entrance facade and their survival status were analyzed within the scope of the study. In line with these analyses, it was observed that the cultural structures belonging to the missionaries were mostly rectangular in plan type, quite plain and flat masses. The entrances of the structures were generally taken from the central axis and their relationship with the ground level was provided by stairs. The entrance was emphasized with the architectural elements above the entrance. Cultural structures, mostly located on the peripheries of the settlements, served the students and teachers in the school they were located in, in line with the function they were used, and also served the city within certain boundaries. These structures, which also served the city, became the socialization area of the city, especially in the stations in the small cities of Anatolia.

Anahtar Kelimeler

Ottoman , missionary , American Board , cultural buildings , entrance facade.

AMERİKAN MİSYONERLERİNİN ANADOLU’DAKİ KÜLTÜR YAPILARININ GİRİŞ CEPHE ANALİZİ

Öz

Amerikan Board adlı Protestan misyonerlik örgütü, 19. yüzyılın başlarında Osmanlı Devleti’ne giriş yapmış ve Osmanlı Devleti’nde çoğu yerde misyonerlik faaliyetleri yürütmüştür. Misyonerlik faaliyetlerini yürüttükleri yapıları da işlevleri doğrultusunda inşa etmişlerdir. Öncelikle sağlık, eğitim ve barınma gibi işlevlere dair yapılar inşa eden misyonerlerin o istasyondaki etkisi ve verdiği eğitimin seviyesi arttıkça kültür yapıları da inşa etmeye başlamışlardır. Misyonerlerin Anadolu’da inşa ettiği ve çalışma doğrultusunda incelenen kültür yapıları; kütüphane, oditoryum, spor salonu, yemek salonu, müzik binası gibi tek bir işleve yönelik yapılar ile kütüphane-müze, kütüphane-oditoryum gibi iki ayrı işlevi barındıran yapılardan oluşmaktadır. Çalışma kapsamında Anadolu’da Amerikan Board’a ait yedi kültür yapısı tespit edilmiştir. Bu yapılardan dördü Batı Türkiye Misyonu’nda olup ikisi İzmir’de diğerleri ise Merzifon ve Talas’tadır. Doğu Türkiye Misyonu’nda Harput’ta bir, Merkez Türkiye Misyonu’nda Antep’te iki ve Maraş’ta bir kültür yapısı bulunmaktadır. Tespit edilen yapıların; kat sayısı, plan tipi, giriş sayısı, plan düzleminde kütle-yol ilişkisi, ana girişin cephedeki konumu ve zemin kotuyla ilişkisi, giriş açıklığının formu, giriş üstünde yer alan mimari eleman ve giriş cephesindeki pencere açıklıklarının formu ve günümüze ulaşma durumları çalışma kapsamında analiz edilmiştir. Bu analizler doğrultusunda misyonerlere ait kültür yapılarının çoğunlukla dikdörtgen plan tipine sahip, oldukça sade ve düz kütleler olduğu görülmüştür. Yapıların girişleri genellikle merkez akstan alınmış, zemin kotuyla ilişkisi merdivenle sağlanmıştır. Giriş üstündeki mimari elemanlarla giriş vurgulanmıştır. Çoğunlukla yerleşkelerin çeperlerinde bulunan kültür yapıları kullanıldığı işlev doğrultusunda, bulunduğu okuldaki öğrenci ve öğretmenlere hizmet verdiği gibi belli sınırlar içinde kente de hizmet vermiştir. Kente de hizmet veren bu yapılar özellikle Anadolu’nun küçük şehirlerdeki istasyonlarda kentin sosyalleşme alanı haline gelmiştir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , misyonerlik , Amerikan Board , kültür yapıları , giriş cephesi

Kaynakça

• Aintab News Notes. (1913). The Orient. 4. Erişim adresi: http://www.dlir.org/archive/archive/files/f2eec2b96b02a6b67c42b03b83a51532.pdf
• American College. (t.y.). Views of the ‘American College’ situated out of town of the Eastern Anatolian town of Antep, established by Protestant missionaries in the latter part of the 19th century, in a similar manner to the International College of Smyrna – views. Erişim adresi: http://www.levantineheritage.com/antep.htm
• American Contritution to Turkey’s Education. (1914). The Missonary Herald. 110 (10), 455. Erişim adresi: https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ia.ark:/13960/t1bk51f5k&seq=32
• American School for Boys Talas (1962). Banner. Erişim adresi: http://talasamerikankoleji.com/yillik-bannerlar/i#
• American School for Boys Talas. (1964). Banner. Erişim Adresi: http://talasamerikankoleji.com/yillik- bannerlar/i#
• American School for Boys Talas. (1965). Banner. Erişim Adresi: http://talasamerikankoleji.com/yillik- bannerlar/i#
• American School for Boys Talas (1967). Banner. Erişim Adresi: http://talasamerikankoleji.com/yillik-bannerlar/i#
• Anatolia College as the Year Opens. (1914). The Missionary Herald. 110 (2), 75-76. Erişim adresi: https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.ah6ejb&seq=1
• Anatolia Library Museum. (t.y.). Anatolia Library Museum, Merzifon. Erişim adresi: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/46746
• Annual Report (1913-1914), s.15-32. Erişim adresi: https://babel.hathitrust.org/cgi/pt? id=mdp.39015073250527&seq=921
• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye İdare (DH.ID), Dosya No.163, Gömlek No:33, H-03-01-1331.
• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Meclis-i Mahsus (İ.MMS) Dosya No: 186, Gömlek No:8, 1332Ş-01.
• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Şûrâ-yı Devlet Defterleri (ŞD), Dosya No: 231, Gömlek No:1, H-26-08-1333.
• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Resmi Maruzat (Y.A. RES.), Dosya No:134, Gömlek No:95, H-03-12-1323.
• Central Turkey College: The Year Before The War. (1913-14). Erişim adresi: http://www.dlir.org/archive/items/show/11075
• College Commencement. (1913). The Missionary Herald. 109(9), s.405.
• Darbaş, G. (2020). Yeryüzündeki Geçmiş Yaşamın Günümüzdeki Mekanları: Doğa Tarihi Müzeleri. Mavi Gezegen Popüler Yer Bilimi Dergisi, 28, s.8-15.
• Demir, C. (2014). Amerikan Board’un İzmir’deki faaliyetleri ve İzmir Uluslararası Kolej. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
• Friday. (t.y.). Friday, 1933, 1934 (?). Erişim adresi: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/46774
• Gaziantep Amerikan Koleji. (t.y.) Gaziantep Amerikan Koleji - Gaziantep American College. Erişim adresi: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/111055?locale=tr
• General catalogue of Central Turkey College: Aintab, Turkey, Asia. (1906). Erişim Adresi: http://www.dlir.org/archive/items/show/11305
• Greene, J. K. (1916). Leavening The Levant. The Pilgrim Press. Boston New York Chicago.
• Harput. (t.y.). Harput (Kaza)-Schools (Part I). Erişim adresi: https://www.houshamadyan.org/mapottomanempire/vilayetofmamuratulazizharput/harputkaza/education- and-sport/schools-part-i.html
• Haydar Göfer Arşivi. Erişim Adresi: https://tacmemories.org/portfolio-item/haydar-hoca-arsivinden-4/
• International College İzmir: Catalogue 1931. (1931). Erişim Adresi: http://www.dlir.org/archive/items/show/11158
• Kozlu, H. (2019). Osmanlı Dönemi’nden Günümüze Talas Amerikan Koleji Eğitim ve Konaklama Binalarının Dönüşüm Süreci. History Studies. 11 (5), s. 1627-1665.
• Map of Marsovan compound. (1913). Erişim adresi: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/44884
• Merrill, J. E. (1920). Pen Pictures of the Siege of Aintab. Envolep Series. Vol. XXIII OCTOBER, 1920 No.3. Erişim Adresi: https://archive.org/details/penpicturesofsie233merr/page/6/mode/2up
• Merzifon: 1. Library-Museum Students Friends of Anatolia Help finish This Building, Progress of the Building,1912. 2. Breaking Ground, 1910. (t.y.). Erişim adresi: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/46749
• Merzifon. (t.y.). Erişim adresi: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/43888
• Merzifon Kolej Müzesi. (t.y.). Merzifon Kolej Müzesi, bayramınız şen olsun. Erişim adresi: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/45825
• NATO. (t.y.). Spor Salonu Öncesi. Erişim adresi: https://ichistory.net/nato/
• Ottoman Maraş. (t.y.). Ottoman Maraş JAN 1920 American Missionary Board hospital and mission schools - Restebaiye Mahallesi- under snow, during the Franco-Turkish war of Cilicia. Erişim adresi: https://tr.pinterest.com/pin/772226667365661611/
• Önür, S. (2020). Talas, American Board of Commissioners For Foreign Missions, ABCFM, Okul Yerleşke ve Yapıları Sunumu. Erişim adresi: http://talasamerikankoleji.com/talas-koleji-tarihi/i#
• Öztürk, A. (2007). Amerikan Board’un kuruluşu, teşkilatlanması ve Osmanlı Devleti’nde kurduğu misyonlar. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23, 63-74.
• PABCFM, Reel 628, No: 697
• Reed, C. A. (1913). Our College In Smyrna. The Missionary Herald, 109/1, 8-10.
• Report of the President of Central Turkey College, Aintab, Turkey (1911-1912). Erişim adresi:http://www.dlir.org/archive/items/show/11302
• Riggs, A., S. (1920). Shepard of Aintab.
• Saatci, B. (2019). Merzifon Amerikan Board Misyoner yerleşkesinde yer alan yapıların değişim analiz ve değerlendirmesi. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Eskişehir Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
• Saatci İzci, B. (2023-2024). Kişisel Fotoğraf Arşivi.
• Sungurluoğlu, İ. (1956-1959). Harput Yollarında. Cilt:1-2, İstanbul.
• Suvay, D. (2021). Talas Amerikan Okullarının Yapısal Analizi, Değerlendirilmesi ve Koruma Geliştirme Önerisi. (Yayınlamamış Yüksek Lisans Tezi). Eskişehir Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Eskişehir.
• Şaşmaz, E. (t.y.). Eski Amerikan Kolej Binası-Basmane-Konak Merkez. Erişim adresi: https://www.erolsasmaz.com/?oku=2288
• Şimşir, B. (1985). Ermeni propagandasının Amerika boyutu üzerine. Tarih Boyunca Türklerin Ermenilerle İlişkileri Sempozyumu, Ankara, s. 79-124.
• Tarsus Öğrenci Yıllığı, 1967 Erişim Adresi: https://tacmemories.org/portfolio-item/tac67-echo/
• Taşkın, F. (2022). Amerikan Board Misyonerlerinin Antep’teki Faaliyetleri. Çizgi Yayınları
• The Anatolia. (1912-13). Marsovan Turkey. Erişim adresi http://dlir.org/archive/items/show/11069
• The Anatolian. (1913-14). Marsovan, Turkey Erişim adresi: http://dlir.org/archive/items/show/11079
• Tracy, C.C. (1913). The New Library-Museum at Anatolia College. The Orient. 9(43).
• Turkey: Gaziantep. (t.y.). Turkey: Gaziantep (formerly called Aintab) Photograph of Central Turkey College. Erişim adresi: https://digitalcollections.library.harvard.edu/catalog/hou01467c01360
• Turan, Ö. (2002). 19. Yüzyıl Osmanlı Tarihinin Kaynaklarından İngiliz ve Amerikan Protestan mi123syonerlik cemiyetleri arşivleri, XIII. Türk Tarih Kongresi, 4-8 Ekim 1999, Kongreye Sunulan Bildiriler, C.3- III.Kısım, T.T.K, Ankara, s.1547-1564.
• Uluslararası İzmir Koleji. (t.y). Uluslararası İzmir Koleji'nin Arşiv Görüntüleri. Erişim adresi: http://www.levantineheritage.com/college.htm
• Yedi Güzel Adam Müzesi. (t.y.). Yedigüzel Adam Müzesi Tarihi Siluetinden Uzaklaşıyor mu?. Erişim adresi: https://www.marasnews.com/yazarlar/ali-avgin/yediguzel-adam-muzesi-tarihi-siluetinden-uzaklasiyor- mu/2062/#google_vignette
• Zaman Çizelgesi. (t.y.). 1891-Günümüz Zaman Çizelgesi. Erişim adresi: https://ichistory.net/timeline/)
• Where’s the Program. (1965). Alma Mater. 1(1), s.9.
• What has Chaned. (1965-66). Alma Mater. 1(2), s.5.