Migration and ve Settlement: The Resettlement of Crimean Immigrants in the Sanjak of Edirne (1859-1862)

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 2 , 193 - 206 , 19.12.2025

Selahattin Kaya

https://izlik.org/JA93SK29BU

Öz

During the 18th and 19th centuries, the Ottoman Empire entered a period of decline in political, military, and economic spheres, suffering significant defeats in the wars it engaged in throughout this era. These military defeats led to substantial territorial losses, resulting in the contraction of the empire’s borders and triggering large-scale population movements. The first major wave of migration that the Ottoman Empire was compelled to accept took place from the Crimean territories. Following the annexation of Crimea by Russia in 1783, assimilation policies and forced migration imposed by the Russian authorities compelled the Crimean and Nogai Tatars to abandon their homeland. In response to the oppression faced by the Muslim Crimean population under Russian rule, the Ottoman Empire opened its doors and resettled the migrants in various regions of Anatolia and Rumelia (the Balkans).
In the early phases, Crimean migrants who arrived in Ottoman territories were predominantly settled in the Rumelia region, particularly in the sparsely populated and expansive lands in and around Dobruja. However, over time, the increasing intensity and volume of migration flows from both Crimea and the Caucasus led to the exhaustion of available lands for settlement in Rumelia. In response to this challenge, beginning in 1859, the Ottoman Empire began resettling large groups of migrants in various provinces (vilayets) and districts (sanjaks) across Anatolia. Among these was the Edirne, which was part of the Edirne Vilayet and served as one of the areas where Crimean migrants were settled during this period. The strategic location of Edirne situated between Istanbul and Rumelia and its proximity to key points of migrant arrival made it a favorable destination for resettlement. This study examines in detail the process of resettlement of Crimean migrants in the Edirne Sanjak, drawing on primary documents identified in the Ottoman archives.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Empire , Crimea , Migrants , Resettlement , Migration , Edirne

Etik Beyan

.

Destekleyen Kurum

.

Proje Numarası

.

Teşekkür

.

GÖÇ VE İSKÂN: KIRIM MUHACİRLERİNİN EDİRNE SANCAĞINA İSKÂNI (1859-1862)

https://izlik.org/JA93SK29BU

Öz

Osmanlı Devleti siyasi, askeri ve ekonomik alanlarda gerileme sürecine girdiği XVIII. ve XIX. yüzyıl boyunca girdiği savaşlarda ağır yenilgilere uğramıştır. Savaşlarda alınan mağlubiyetler sonucu yaşanan büyük toprak kayıpları devletin sınırlarında küçülmeye neden olurken büyük göç hareketlerine de yol açmıştır. Osmanlı Devleti’nin topraklarına kabul etmek zorunda kaldığı ilk büyük göç hareketi Kırım topraklarından gerçekleşmiştir. Kırım 1783 tarihinde Ruslar tarafından ilhak edildikten sonra uygulanan asimilasyon ve göçe zorlayıcı politikalar sonucu Kırım ve Nogay Tatarları topraklarını terk etmek zorunda kalmıştır. Osmanlı Devleti Rusların zulmü altında olan Müslüman Kırım halkına kapılarını açarak onları Rumeli ve Anadolu’nun muhtelif bölgelerine iskân etmiştir.
Osmanlı topraklarına göç eden Kırım muhacirleri ilk zamanlar yoğun olarak Rumeli bölgesinde Dobruca ve çevresinde bulunan boş ve geniş araziler üzerinde iskân edilmiştir. Ancak süreç içinde hem Kırım hem de Kafkasya’dan göç hareketlerinin yoğunluğunun artarak büyümesi Rumeli’de muhacir iskân edilebilecek arazilerin tükenmesine yol açmıştır. Bu durum karşısında Osmanlı Devleti 1859 yılından sonra Anadolu’da bulunan vilayet ve sancaklara büyük sayıda muhacir grupları iskân etmeye başlamıştır. Edirne vilayetinin merkez sancağı olan Edirne’ye de bu süreçte Kırım muhacirlerinin iskân edildiği görülmektedir. Edirne’nin İstanbul ve Rumeli arasında ki konumunun yanı sıra önemli muhacir geliş noktalarına olan yakınlığı buraya muhacir iskân edilmesine yol açmıştır. Bu çalışma da Kırım muhacirlerinin Edirne sancağına iskân süreci Osmanlı Arşivi’nden tespit edilen belgeler ışığından ayrıntılı olarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti , Kırım , Muhacir , İskân , Göç , Edirne

Etik Beyan

.

Destekleyen Kurum

.

Proje Numarası

.

Teşekkür

.

Kaynakça

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Sadaret-Divan Kalemi Evrakı [A.DVN]. No. 163, Gömlek No. 58.
• (BOA). Sadaret-Mühimme Kalemi Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 184, Gömlek No. 77.
• (BOA). Sadaret-Mühimme Kalemi Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 193, Gömlek No. 95.
• (BOA). Sadaret-Mühimme Kalemi Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 196, Gömlek No. 30.
• (BOA). Sadaret-Mühimme Kalemi Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 196, Gömlek No. 58.
• (BOA). Sadaret-Mühimme Kalemi Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 218, Gömlek No. 59.
• (BOA). Sadaret-Mühimme Kalemi Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 219, Gömlek No. 1.
• (BOA). Sadaret-Mühimme Kalemi Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 219, Gömlek No. 75
• (BOA). Sadaret-Mühimme Kalemi Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 221, Gömlek No. 88.
• (BOA). Sadaret-Mühimme Kalemi Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 229, Gömlek No. 35.
• (BOA). Sadaret-Mühimme Kalemi Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 230, Gömlek No. 49.
• (BOA). Sadaret-Mühimme Kalemi Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 289, Gömlek No. 38.
• (BOA). Sadaret-Nezaret ve Devair Evrakı [A.MKT.NZD]. No. 289, Gömlek No. 53.
• (BOA). Sadaret-Nezaret ve Devair Evrakı [A.MKT.NZD]. No. 321, Gömlek No. 66.
• (BOA). Sadaret-Nezaret ve Devair Evrakı [A.MKT.NZD]. No. 321, Gömlek No. 100.
• (BOA). Sadaret-Nezaret ve Devair Evrakı [A.MKT.NZD]. No. 322, Gömlek No. 68.
• (BOA). Sadaret-Nezaret ve Devair Evrakı [A.MKT.NZD]. No. 323, Gömlek No. 36.
• (BOA). Sadaret-Nezaret ve Devair Evrakı [A.MKT.NZD]. No. 323, Gömlek No. 50.
• (BOA). Sadaret-Nezaret ve Devair Evrakı [A.MKT.NZD]. No. 325, Gömlek No. 54.
• (BOA). Sadaret-Nezaret ve Devair Evrakı [A.MKT.NZD]. No. 325, Gömlek No. 56.
• (BOA). Sadaret-Nezaret ve Devair Evrakı [A.MKT.NZD]. No. 325, Gömlek No. 60.
• (BOA). Sadaret-Nezaret ve Devair Evrakı [A.MKT.NZD]. No. 325, Gömlek No. 66.
• (BOA). Sadaret-Nezaret ve Devair Evrakı [A.MKT.NZD]. No. 325, Gömlek No. 85.
• (BOA). Sadaret-Nezaret ve Devair Evrakı [A.MKT.NZD]. No. 349, Gömlek No. 47.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı, [A.MKT.UM]. No. 421, Gömlek No. 72.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı, [A.MKT.UM]. No. 422, Gömlek No. 62.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı, [A.MKT.UM]. No. 423, Gömlek No. 42.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı, [A.MKT.UM]. No. 425, Gömlek No. 3.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı, [A.MKT.UM]. No. 425, Gömlek No. 6.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı [A.MKT.UM]. No. 426, Gömlek No. 24.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı [A.MKT.UM]. No. 427, Gömlek No. 7.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı [A.MKT.UM]. No. 429, Gömlek No. 16.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı [A.MKT.UM]. No. 429, Gömlek No. 34.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı [A.MKT.UM]. No. 472, Gömlek No. 48.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı [A.MKT.UM]. No. 474, Gömlek No. 27.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı [A.MKT.UM]. No. 480, Gömlek No. 84.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı [A.MKT.UM]. No. 519, Gömlek No. 33.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı [A.MKT.UM]. No. 520, Gömlek No. 27.
• (BOA). Sadaret-Umum Vilayat Evrakı [A.MKT.UM]. No. 554,Gömlek No. 89.
• (BOA). Hariciye-Mektubi Kalemi [HR.MKT]. No. 395, Gömlek No. 60.
• (BOA). İrade-Dâhiliye No. 468. Gömlek No. 31328.
• Telif Eserler
• Ahmet Cevdet Paşa. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi. 1 Cilt. İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayınları, 2008.
• Ahmet Cevdet Paşa. Tarih-i Cevdet. 2 Cilt, haz. Şevki Nezihi Aykut. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2018.
• Berkok, İsmail, Tarihte Kafkasya, İstanbul: İstanbul Matbaası, 1953.
• Cevdet Paşa. Tezâkir 1-12. yay. Cavid Baysun. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1953.
• Devlet, Nadir. Rusya Türklerinin Milli Mücadele Tarihi (1905-1917). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
• Dündar, Fuat. İttihat Terakkinin Müslümanları İskân Politikası (1913-1918). İstanbul: İletişim Yayınları, 2001.
• Erkan, Süleyman. Kırım ve Kafkasya Göçleri (1878-1908). Trabzon: KTÜ Kafkasya ve Orta Asya Ülkeleri Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları, 1996.
• İnalcık, Halil. “Kırım Hanlığı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/449-457. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
• İnalcık, Halil. “Yeni Vesikalara Göre Kırım Hanlığının Osmanlı Tâbiliğine Girmesi ve Ahitname Meselesi”. Belleten, 8/30. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1944, 185-230.
• İnalcık, Halil. Kırım Hanlığı Tarihi Üzerine Araştırmalar 1441-1700. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
• İpek, Nedim. İmparatorluktan Ulus Devlete Göçler. Trabzon: Serander Yayınları, 2006.
• Kalaycı, İsa - Çatal, Ahmet Caner, “Edirne Vilayeti’ne Yapılan Göçler (1853-1897)”, Atlas International Referred Journal on Social Sciences, 4/10, (2018), s. 702-715
• Karpat, Kemal H. Osmanlı Nüfusu (1830-1914). çev. Bahar Tırnakçı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2013.
• Kırımlı, Hakan. “Kırım’dan Türkiye’ye Kırım Tatar Göçleri”. 8-11 Aralık 2005 Uluslararası Göç Sempozyumu Bildirileri. 147-152. İstanbul: Zeytinburnu Belediye Başkanlığı, 2005.
• Kırımlı, Hakan. Kırım “Rus İdaresi Dönemi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.25/457-465. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
• Kırımlı, Hakan. Türkiye’deki Kırım Tatar ve Nogay Köy Yerleşimleri. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2011.
• Köse, Osman. “Osmanlı Devleti Tarafından Kırım ile İlgili Rusya’ya Verilen Resmi Belge “Sened” (1784). History Studies, V/2, (2010), 353-362. http://dx.doi.org/10.9737/hist_144.
• Köse, Osman. “XVIII. Yüzyılda Osmanlı-Rus Münasebetleri”. Osmanlı. ed. Güler Eren. 2/536-54. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999.
• Köse, Osman. 1774 Küçük Kaynarca Andlaşması (Oluşumu-Tahlili-Tatbiki). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2006.
• McCharty, Justin. Ölüm ve Sürgün: Osmanlı Müslümanlarının Etnik Kıyımı (1821-1922). çev. Fatma Sarıkaya. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
• Öztürk, Yücel, “Kırım Hanlığı”. Türkler. 8/480-515. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
• Pinson, Mark. “Russian Policy and the Emigration of the Crimean Tatars to the Ottoman Empire 1854-1862”. Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi 2/3, (2012), 101-114.
• Saydam, Abdullah. “Kırım ve Kafkasya’dan Yapılan Göçler ve Osmanlı İskân Siyaseti (1856-1876). Osmanlı. ed. Güler Eren. 4/677-686. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999.
• Saydam, Abdullah. Kırım ve Kafkas Göçleri (1856-1876). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1997.
• Shaw, Stanford J. - Shaw, Ezel Kural. Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, 2 Cilt. çev. Mehmet Harmancı. İstanbul: E Yayınları, 2010.
• Smirnov, V.D. Osmanlı Dönemi Kırım Hanlığı. çev. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2016.
• Taşbaş, Erdal. Halifenin Gölgesine Sığınanlar: Göçler ve Muhacirin-i İslamiye Komisyonu. Ankara: Berikan Yayınevi, 2017.
• Taşkın, Figen. “Kırım Savaşı’ndan Sonra Osmanlı Devleti’ne Yönelik Göç Dalgası ve Devleti Göçmenlere Yönelik Çalışmaları”. Savaştan Barışa: 150. Yıldönümünde Kırım Savaşı ve Paris Antlaşması (1853-1856), 22-23 Mayıs 2006-Bildiriler. 235-244. İstanbul: 2007.
• Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi. 5 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988.
• Ürekli, Muzaffer. Kırım Hanlığının Kuruluşu ve Osmanlı Himayesinde Yükselişi (1441-1569). Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1989.
• Yılmaz, Mehmet. “XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nin Muhaciri İskân Politikası”. Osmanlı. ed. Güler Eren. 4/587-602. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999.
• Yüksel, Sinan. “Rusya’nın Kırım’ı İlhakı”, Asya Araştırmaları Dergisi. 2/3, (2019), 217-226.