KONYA ŞER‘İYYE SİCİLLERİNDE KİMLİĞİN DİPLOMATİK İNŞASI

Öz

Bu çalışma, Osmanlı mahkeme kayıtlarında kimliğin hazır ve değişmez bir toplumsal gerçeklik olarak aktarılmadığını; hukukî işlemin niteliğine, tarafların statüsüne ve belgenin ispat işlevine göre seçilen unsurlarla diplomatik olarak kurulduğunu ileri sürmektedir. Araştırmanın ana kaynaklarını, XVI. yüzyılın ikinci yarısından XVIII. yüzyılın ilk yarısına uzanan Konya şer‘iyye sicillerinden seçilmiş hüccet ve dava kayıtları oluşturmaktadır. İncelemede diplomatik çözümleme, nitel içerik analizi ve kronolojik karşılaştırma birlikte kullanılmış; kimlik ibareleri ad ve baba adı, ikamet, memleket, meslek, görev, unvan, dua formülü, dinî aidiyet, cinsiyet, lakap, cemaat ve hareketlilik göstergeleri bakımından çözümlenmiştir. Bulgular, sıradan şehir sakinleri için ad–nesep–mahalle üçlüsünün temel bir hukukî adres oluşturduğunu; ehl-i örf, ulema ve tarikat seçkinlerinin ise elkab ve dua sigalarıyla hiyerarşik bir söylem içinde kaydedildiğini göstermektedir. Esnaf görevlileri meslekî topluluklarıyla, konar-göçer veya kırsal gruplar taife ve cemaatleriyle, şehir dışından gelenler ise “fî’l-asl” ve “hâlâ” kalıplarıyla kurulan çok bileşenli bir mekânsal aidiyet üzerinden tanımlanmıştır. Gayrimüslimlerin adlandırılmasında “veled-i” ile “zimmî/nasrânî” ibareleri dinî-hukukî farkı görünür kılarken, Rum ve Ermeni ayrımı ancak uyuşmazlığın konusu gerektirdiğinde kayda girmiştir. Kadınların “binti”, “hatun”, “sâkine” ve “râfi‘atü’l-kitâb/bâ‘isetü’l-kitâb” gibi ibarelerle hukuk öznesi hâline getirilmesi, kimlik dilinin cinsiyetlendirilmiş olmakla birlikte kadınları yalnızca akrabalık ilişkilerine indirmediğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak sicil, toplumu nötr biçimde yansıtan bir ayna değil; kişiyi tanınabilir, ayırt edilebilir ve hukukî sonuçların muhatabı kılan bir kayıt rejimidir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı tarihi
• Konya
• şer‘iyye sicilleri
• diplomatik
• kimlik
• toplumsal statü
• gayrimüslimler
• toplumsal cinsiyet

The Diplomatic Construction of Identity in the Konya Sharia Court Registers

Öz

This article argues that identity in Ottoman court records was not transmitted as a fixed and self-evident social reality; rather, it was diplomatically constructed through elements selected according to the nature of the legal transaction, the status of the parties, and the evidentiary function of the document. The primary sources are selected deeds and case records from the Konya sharia court registers spanning the second half of the sixteenth century to the first half of the eighteenth century. The study combines diplomatic analysis, qualitative content analysis, and chronological comparison. Identity clauses are examined with reference to personal and paternal names, residence, place of origin, occupation, office, title, honorific prayer formula, religious affiliation, gender, sobriquet, communal membership, and mobility. The findings show that the triad of name, patronymic, and neighborhood constituted the basic legal address for ordinary urban residents, whereas members of the military-administrative establishment, the learned hierarchy, and Sufi elites were inscribed through a hierarchical discourse of honorifics and prayer formulas. Guild officers were identified through their occupational communities; nomadic or rural groups through tribal and communal affiliations; and outsiders through layered spatial formulas constructed with fî’l-asl (“originally from”) and hâlâ (“currently residing”). In the naming of non-Muslims, veled-i and the designations zimmî/nasrânî rendered religio-legal difference visible, while distinctions such as Greek Orthodox and Armenian appeared only when required by the subject of the dispute. The identification of women through formulas such as bint-i, hatun, sâkine, and râfiʿatü’l-kitâb/bâʿisetü’l-kitâb demonstrates that, although the language of identity was gendered, it did not reduce women solely to kinship roles. The court register should therefore be read not as a neutral mirror of society but as a documentary regime that rendered individuals recognizable, distinguishable, and accountable as bearers of legal consequences.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman History
• Konya
• sharia court registers
• diplomatics
• identity
• social status
• non-Muslims
• gender

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Şer‘iyye Sicilleri (MŞH.ŞSC.d) Konya Şer‘iyye Sicilleri (KŞS), 18, 20, 24, 25, 26, 29.
2. Birincil Kaynaklar ve Sicil Neşirleri
3. Akbaş, Fatma Betül. 1670–1671 Tarihleri Arasında Konya’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu (15 Numaralı Şer‘i̇yye Sicili’ne Göre). Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
4. Güngören, Ayşe. 12 Numaralı Konya Şer‘i̇yye Sicili (1074–1075/1663–1664): Değerlendirme ve Transkripsiyon. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
5. Sak, İzzet. Konya Kadı Sicili 10. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2014.
6. Sak, İzzet. Konya Kadı Sicili (1071–1072/1661–1662), Defter 11. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2014.
7. Sak, İzzet. Konya Kadı Sicili (1102–1103/1691–1692), Defter 37. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2015.
8. Sak, İzzet. Konya Kadı Sicili (1115–1116/1703–1704), Defter 41. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2016.

9. Sak, İzzet. Konya Kadı Sicili (1125/1713), Defter 46. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2017.
10. Sak, İzzet. Konya Kadı Sicili (1128–1129/1716–1717), Defter 47. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2014.
11. Sak, İzzet. Konya Kadı Sicili (1140–1141/1728–1729), Defter 51. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2022.
12. Sak, İzzet. Konya Kadı Sicili (1143–1144/1730–1731), Defter 52. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2014. Sak, İzzet-Cemal Çetin. Konya Kadı Sicili (1126–1127/1714–1715), Defter 45. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2016.
13. Sak, İzzet-Fatih Küçük. Konya Kadı Sicili (1080–1081/1669–1670), Defter 14. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2014.
14. Sak, İzzet-İbrahim Solak. Konya Kadı Sicili (1103–1104/1692–1693), Defter 38: Transkripsiyon ve Dizin. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2016.
15. Sak, İzzet-İbrahim Solak. Konya Kadı Sicili (1113/1701–1702), Defter 39: Transkripsiyon ve Dizin. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2016.
16. Sak, İzzet-Leyla Özpolat. Konya Kadı Sicili (970–1019/1563–1610), Defter 1. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2017.
17. Sak, İzzet-Ayşe Yürekli Tutar. Konya Kadı Sicili (1083–1084/1672–1673), Defter 16. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2018.
18. Şafak, Leyla. 2 Numaralı Konya Şer‘i̇yye Sicili (978–989/1570–1582): Değerlendirme ve Transkripsiyon. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
19. Şafakçı, Hamit. 1644–1645 Tarihlerinde Konya’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu (7 Numaralı Konya Şer‘i̇yye Siciline Göre). Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
20. Taşın, Mustafa Fırathan. 32 Numaralı Konya Şer‘i̇yye Sicili (1096–1110/1685–1699): Değerlendirme ve Transkripsiyon. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
21. Yörük, Doğan. 3 Numaralı Konya Şer‘i̇ye Sicili (987–1330/1579–1912). Konya: Palet Yayınları, 2013.
22. Araştırma ve İncelemeler
23. Agmon, Iris. “Women’s History and Ottoman Sharia Court Records: Shifting Perspectives in Social History.” Hawwa 2, no. 2 (2004): 172–209.
24. Atar, Fahrettin. “Şürût ve Sicillât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/270–273. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
25. Burak, Guy. “Evidentiary Truth Claims, Imperial Registers, and the Ottoman Archive,” Bulletin of the School of Oriental and African Studies 79/2 (2016), 233–254. https://doi.org/10.1017/S0041977X16000082.
26. Coşgel, Metin M.-Hamdi Genç-Emre Özer-Sadullah Yıldırım. “Gender and Justice: The Status of Women in Ottoman Courts.” The Economic History Review 77, no. 4 (2024): 1251–1281.
27. Coşgel, Metin M. ve Boğaç A. Ergene. “The Selection Bias in Court Records,” The Economic History Review 67/2 (2014), 517–534.
28. Coşgel, Metin M.-Boğaç A. Ergene. The Economics of Ottoman Justice: Settlement and Trial in the Sharia Courts. Cambridge: Cambridge University Press, 2016.
29. Ergene, Boğaç A. Local Courts, Provincial Society and Justice in the Ottoman Empire: Legal Practice and Dispute Resolution in Çankırı and Kastamonu (1652–1744). Leiden: Brill, 2003.
30. Gedikli, Fethi. “Osmanlı Hukuk Tarihi Kaynağı Olarak Şer‘iyye Sicilleri,” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3/5 (2005), 187–213.
31. Kaya, Süleyman. “Mahkeme Kayıtlarının Kılavuzu: Sakk Mecmuaları,” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3/5 (2005), 379–416.
32. Kütükoğlu, Mübahat S. Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik). 2. Basım. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1998.
33. Peirce, Leslie. Ahlak Oyunları 1540-1541 Osmanlı'da Ayntab Mahkemesi Ve Toplumsal Cinsiyet, çev. Ülkün Tansel. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2005.
34. Sonkur, Gülay. “Yayımlanmış Şer‘iyye Sicillerinde Hanım Unvanı Taşıyan Kadınlar,” İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 7/2 (2022), 243–268. https://doi.org/10.20486/imad.1183754.
35. Tucker, Judith E. In the House of the Law: Gender and Islamic Law in Ottoman Syria and Palestine. Berkeley: University of California Press, 1998.
36. Uğur, Yunus. “Şer‘iyye Sicilleri”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/8–11. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
37. Ürekli, Bayram-Muhammed Özler. “Konya Kâdısı Musa Efendi ve Dünyası: Osmanlı Taşrasında Birey ve Gündelik Yaşamı Anlamlandırma Üzerine Bir Deneme.” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 48 (2020): 173– 188.
38. Ze’evi, Dror. “The Use of Ottoman Sharīʿa Court Records as a Source for Middle Eastern Social History: A Reappraisal,” Islamic Law and Society 5/1 (1998), 35–56.